BJT 1“Thưa ngài Nāgasena, các chúng sanh chết đi, tất cả bọn họ đều chết đúng thời, hay là cũng có chết không đúng thời?”
“Tâu đại vương, có cái chết đúng thời, cũng có cái chết không đúng thời.”
“Thưa ngài Nāgasena, những người chết đúng thời ấy là những người nào? Chết không đúng thời là những người nào?”
“Tâu đại vương, phải chăng đại vương đã nhìn thấy trước đây những trái cây, cả trái non lẫn trái chín, đang rụng xuống từ cây xoài, hoặc từ cây mận, hoặc từ cây có trái khác nữa?”
“Thưa ngài, đúng vậy.”
“Tâu đại vương, những trái cây nào rụng từ cây xuống, tất cả những trái ấy rụng xuống đều đúng thời, hay là cũng có không đúng thời?”
“Thưa ngài Nāgasena, những trái cây nào là chín muồi, được phát triển đầy đủ, rồi rụng xuống, tất cả những trái ấy rụng xuống đúng thời. Trái lại, những trái cây nào còn lại, trong số đó những trái nào bị sâu đục rồi rụng xuống, những trái nào bị thọc bởi gậy gộc rồi rụng xuống, những trái nào bị cuốn đi bởi gió rồi rụng xuống, những trái nào bị thối ở bên trong rồi rụng xuống, tất cả những trái ấy rụng xuống không đúng thời.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế những người bị tàn tạ bởi tác động của tuổi già rồi chết, chính những người ấy chết đúng thời. Số còn lại, những ai đó bị thúc bách bởi nghiệp rồi chết, những ai đó bị thúc bách bởi cảnh giới tái sanh rồi chết, những ai đó bị thúc bách bởi hành động rồi chết, (những người này chết không đúng thời).”
“Thưa ngài Nāgasena, những người bị thúc bách bởi nghiệp rồi chết, những người bị thúc bách bởi cảnh giới tái sanh rồi chết, những người bị thúc bách bởi hành động rồi chết, những người bị thúc bách bởi tác động của tuổi già rồi chết, tất cả những người ấy chết đều đúng thời. Người nhập thai ở bụng mẹ rồi chết, (vì) thời điểm ấy là thuộc về người ấy (nên) người ấy chết cũng đúng thời. Người (được sanh ra) ở nhà bảo sanh rồi chết, (vì) thời điểm ấy là thuộc về người ấy (nên) người ấy chết cũng đúng thời. Người một tháng tuổi rồi chết … (như trên) … Người một năm tuổi rồi chết, (vì) thời điểm ấy là thuộc về người ấy (nên) người ấy chết cũng đúng thời. Thưa ngài Nāgasena, như thế thì không có cái gọi là chết không đúng thời. Những ai đó chết đi, tất cả những người ấy chết đều đúng thời.”
BJT 2“Tâu đại vương, bảy hạng người này chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn. Bảy hạng nào?
Tâu đại vương, người bị thèm ăn, trong khi không nhận được vật thực, có nội tạng bị tổn thương, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị thèm uống, trong khi không đạt được nước uống, trái tim bị khô kiệt, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị rắn cắn, bị hành hạ bởi tác động của nọc độc, trong khi không đạt được người chữa trị, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người đã ăn vào chất độc, trong khi các bộ phận cơ thể chính và phụ đang bị nung nóng, trong khi không đạt được thuốc giải, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị rơi vào ngọn lửa, trong khi bị thiêu đốt, trong khi không đạt được sự dập tắt, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị té vào nước, trong khi không đạt được sự nâng đỡ, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị thương tích bởi gươm đao, bị lâm bệnh, trong khi không đạt được thầy thuốc, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, bảy hạng người này chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, ở đây tôi cũng vẫn nói một cách khẳng định. Tâu đại vương, việc tử vong của các chúng sanh là theo tám cách thức: Với nguồn sanh khởi là gió, với nguồn sanh khởi là mật, với nguồn sanh khởi là đàm, do sự hội tụ (của các dịch chất trong cơ thể), do sự chuyển biến của mùa tiết, do sự bảo dưỡng không đều đặn, do sự đột ngột, do quả thành tựu của nghiệp, tâu đại vương là việc tử vong của các chúng sanh. Tâu đại vương, ở đây tức là sự tử vong do quả thành tựu của nghiệp, ở đây chính việc ấy là sự tử vong phù hợp thời gian, các việc còn lại là sự tử vong không phù hợp thời gian. Vậy là:
‘Do bị thèm ăn, do bị thèm uống, bị rắn cắn, và do chất độc, do lửa, nước, và gươm đao, ở đây là bị chết không đúng thời.
Do gió, và mật, do đàm, do sự hội tụ, và do các mùa tiết, do không đều đặn, do sự đột ngột, và do nghiệp, ở đây là bị chết không đúng thời.’
BJT 3Tâu đại vương, các chúng sanh nào đó chết do quả thành tựu của nghiệp bất thiện vì đã làm việc này việc nọ trong thời quá khứ. Tâu đại vương, ở đây kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì thèm ăn, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, (sẽ) bị hành hạ bởi sự thèm ăn, bị đói, bị kiệt sức, trái tim bị khô héo tàn tạ, muốn được ăn, bị co quắp, đang bị thiêu đốt, đang bị đốt cháy ở nội tạng, chết chính vì sự thèm ăn ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì thèm uống, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, trong khi trở thành ngạ quỷ hạng bị thiêu đốt và bị khao khát, trở nên cằn cỗi, ốm o, trái tim bị khô kiệt, chết chính vì sự thèm uống ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị rắn cắn làm cho bị chết, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, sau khi bị luân chuyển từ miệng trăn đến miệng trăn, từ miệng hắc xà đến miệng hắc xà, bị nhai đi nhai lại bởi chúng, chết chính vì bị những con rắn cắn ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây cho những người khác chất độc làm cho bị chết, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, với các bộ phận cơ thể chính và phụ đang bị nung nóng, với cơ thể đang bị rữa ra, trong khi tỏa ra mùi thối của tử thi, chết chính vì chất độc ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì lửa, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, sau khi bị luân chuyển từ núi than hừng đến núi than hừng, từ lãnh địa của Dạ-ma đến lãnh địa của Dạ-ma, có tứ chi bị đốt cháy, bị thiêu cháy, chết chính vì lửa ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì nước, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, có thân thể bị hành hạ, bị bóc lột, bị gãy đổ, yếu đuối, có tâm bị xáo trộn, chết ở trong nước ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì gươm đao, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, bị cắt bị xẻ bị băm bị lóc, bị đánh đập bằng mũi dao, chết chính vì gươm đao ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.”
BJT 4“Thưa ngài Nāgasena, ngài nói rằng: ‘Có cái chết không đúng thời;’ vậy xin ngài hãy chỉ cho trẫm lý do của trường hợp ấy.”
“Tâu đại vương, giống như khối lửa to lớn khổng lồ có cỏ, củi, cành, lá đã được đem lại, có đồ tiếp liệu đã được tiêu thụ hết, bị tắt ngấm do cạn nguồn nhiên liệu. Ngọn lửa ấy được gọi là ‘đã được tắt ngấm hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sau khi sống nhiều ngàn ngày, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã tiến đến cái chết hợp lúc.’ Tâu đại vương, hoặc là giống như khối lửa to lớn khổng lồ có cỏ, củi, cành, lá đã được đem lại, rồi có đám mưa to lớn khổng lồ đổ xuống làm tắt ngấm khối lửa ấy mặc dầu cỏ, củi, cành, lá còn chưa được tiêu thụ hết. Tâu đại vương, phải chăng khối lửa to lớn khổng lồ ấy gọi là đã được tắt ngấm hợp lúc?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao khối lửa thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với khối lửa thứ nhất?”
“Thưa ngài, bị quấy nhiễu bởi cơn mưa đột ngột, khối lửa ấy đã được tắt ngấm không hợp lúc.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió, bởi nguồn sanh khởi là mật, bởi nguồn sanh khởi là đàm, do sự hội tụ (của các dịch chất trong cơ thể), do sự chuyển biến của mùa tiết, do sự bảo dưỡng không đều đặn, do sự đột ngột, hoặc bị quấy nhiễu bởi sự thèm ăn, bởi sự thèm uống, do việc bị rắn cắn, do việc bị ăn vào chất độc, do lửa, do nước, hoặc bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 5Tâu đại vương, hoặc là giống như đám mây mưa to lớn khổng lồ sau khi hiện ra ở bầu trời rồi đổ mưa làm tràn đầy vùng trũng và đất liền, nó được gọi là ‘đám mây đổ mưa không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sống lâu, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã tiến đến cái chết hợp lúc.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như đám mây mưa to lớn khổng lồ sau khi hiện ra ở bầu trời rồi đi đến sự triệt tiêu vì cơn gió lớn ở ngay bên trong. Tâu đại vương, phải chăng đám mây đó gọi là đã tiêu tan hợp lúc?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao đám mây thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với đám mây thứ nhất?”
“Thưa ngài, bị quấy nhiễu bởi cơn gió đột ngột, đám mây ấy chính vì đã được thành lập không hợp lúc, nên đã tiêu tan.”
BJT 6“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
Tâu đại vương, hoặc là giống như con rắn độc có sức mạnh, bị nổi giận rồi cắn người nam nào đó, chất độc ấy có thể gây ra cái chết cho người ấy, không có rủi ro, không có bất hạnh. Chất độc ấy được gọi là ‘đã đạt đến điểm tận cùng, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sống lâu, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã đạt đến điểm tận cùng, đã tiến đến cái chết hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như người thầy bắt rắn, đối với người bị con rắn độc có sức mạnh cắn, sau khi cho thuốc giải vào tận bên trong thì có thể làm cho hết độc. Tâu đại vương, phải chăng chất độc ấy gọi là được tiêu tan hợp lúc?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao chất độc thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với chất độc thứ nhất?”
“Thưa ngài, bị quấy nhiễu bởi thuốc giải đột ngột, chất độc, còn chưa đạt đến điểm tận cùng, đã bị tiêu tan.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 7Tâu đại vương, hoặc là giống như người cung thủ bắn ra mũi tên, nếu mũi tên ấy đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình, mũi tên ấy được gọi là ‘đã đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sống lâu, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã đạt đến điểm tận cùng, đã tiến đến cái chết hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như người cung thủ bắn ra mũi tên, ngay vào giấy phút ấy người nào đó chộp lấy mũi tên ấy của người ấy. Tâu đại vương, phải chăng mũi tên ấy gọi là đã đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao mũi tên thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với mũi tên thứ nhất?”
“Thưa ngài, việc di chuyển của mũi tên ấy đã bị gián đoạn vì sự chộp lấy đột ngột.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 8Tâu đại vương, hoặc là giống như người nào đó gõ vào cái chậu bằng đồng, do việc gõ của người ấy âm thanh phát ra và truyền đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình. Âm thanh ấy được gọi là ‘đã đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sau khi sống nhiều ngàn ngày, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã đạt đến điểm tận cùng, đã tiến đến cái chết hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như người nào đó gõ vào cái chậu bằng đồng, do việc gõ của người ấy âm thanh phát ra. Khi âm thanh đã được phát ra và truyền đi xa, người nào đó chạm vào, với việc chạm vào âm thanh bị ngưng lại. Tâu đại vương, phải chăng âm thanh ấy gọi là đã đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao âm thanh thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với âm thanh thứ nhất?”
“Thưa ngài, việc di chuyển của âm thanh ấy đã bị ngưng lại vì sự chạm vào đột ngột.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 9Tâu đại vương, hoặc là giống như hạt lúa giống đã được mọc lên tốt đẹp ở thửa ruộng, nhờ vào cơn mưa đang được vận hành đúng đắn mà được cắm sâu, tỏa rộng, chen chúc, có nhiều kết quả, và đạt đến lúc phát triển mùa màng. Hạt lúa ấy được gọi là ‘đã thành tựu mùa vụ, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sau khi sống nhiều ngàn ngày, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã tiến đến cái chết hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như hạt giống lúa đã được mọc lên tốt đẹp ở thửa ruộng, bị thiếu nước, có thể chết. Tâu đại vương, phải chăng hạt lúa ấy gọi là đã thành tựu mùa vụ?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao hạt lúa thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với hạt lúa thứ nhất?”
“Thưa ngài, bị quấy nhiễu bởi sức nóng đột ngột nên hạt lúa ấy đã bị chết.”
BJT 10“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
Tâu đại vương, có phải ngài đã được nghe trước đây là khi mùa màng còn non được đạt đến, thì các con sâu xuất hiện và tàn phá bộ rễ?”
“Thưa ngài, điều ấy không những trẫm đã được nghe trước đây mà còn được nhìn thấy trước đây nữa.”
“Tâu đại vương, vậy thì mùa màng ấy bị hư hại đúng thời, hay là bị hư hại không đúng thời?”
“Thưa ngài, không đúng thời. Thưa ngài, nếu các con sâu không gặm nhấm mùa màng ấy, thì có thể đạt đến lúc thâu hoạch mùa màng.”
“Tâu đại vương, vậy thì có phải do bị phá hoại đột ngột mà mùa màng bị hư hại, còn mùa màng không bị hư hại thì đạt đến lúc thâu hoạch mùa màng?”
“Thưa ngài, đúng vậy.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 11Tâu đại vương, có phải ngài đã được nghe trước đây là khi mùa màng được đạt đến, được trĩu cong bởi gánh nặng của những hạt, đạt được sự phát triển trọn vẹn, thì có trận mưa sanh lên gọi là mưa đá rơi xuống và phá hoại, làm cho không có kết quả?”
“Thưa ngài, điều ấy không những trẫm đã được nghe trước đây mà còn được nhìn thấy trước đây nữa.”
“Tâu đại vương, vậy thì mùa màng ấy bị hư hại đúng thời, hay là bị hư hại không đúng thời?”
“Thưa ngài, không đúng thời. Thưa ngài, nếu trận mưa đá không đổ mưa xuống mùa màng ấy, thì có thể đạt đến lúc thâu hoạch mùa màng.”
“Tâu đại vương, vậy thì có phải do bị phá hoại đột ngột mà mùa màng bị hư hại, còn mùa màng không bị hư hại thì đạt đến lúc thâu hoạch mùa màng?”
“Thưa ngài, đúng vậy.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió, bởi nguồn sanh khởi là mật, bởi nguồn sanh khởi là đàm, do sự hội tụ (của các dịch chất trong cơ thể), do sự chuyển biến của mùa tiết, do sự bảo dưỡng không đều đặn, do sự đột ngột, hoặc bị quấy nhiễu bởi sự thèm ăn, bởi sự thèm uống, do việc bị rắn cắn, do việc bị ăn vào chất độc, do lửa, do nước, hoặc bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tuy nhiên, nếu không bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, thì có thể đạt đến cái chết đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.”
BJT 12“Thưa ngài Nāgasena, thật là kỳ diệu! Thưa ngài Nāgasena, thật là phi thường! Lý do đã được chỉ rõ, ví dụ đã được chỉ rõ nhằm làm sáng tỏ về việc chết không đúng thời. Vấn đề ‘có sự chết không đúng thời’ đã được làm rõ, đã được làm rõ ràng, đã được làm hiển hiện.
Thưa ngài Nāgasena, cho dầu chỉ cần với một ví dụ thôi, thậm chí người có tâm lơ đễnh cũng có thể đi đến kết luận là ‘có sự chết không đúng thời,’ vậy thì còn có điều gì nữa với người có tâm tư? Thưa ngài, chỉ với ví dụ đầu tiên thì trẫm đã hiểu được là: ‘Có sự chết không đúng thời.’ Tuy nhiên, là người có ước muốn được nghe sự giải quyết theo tuần tự nên trẫm đã không chấp nhận.”
Câu hỏi về việc chết không đúng thời là thứ sáu.
“Bhante nāgasena, ye te sattā maranti, sabbe te kāleyeva maranti, udāhu akālepi marantī”ti?
“Atthi, mahārāja, kālepi maraṇaṁ, atthi akālepi maraṇan”ti.
“Bhante nāgasena, ke kāle maranti, ke akāle marantī”ti?
“Diṭṭhapubbā pana, mahārāja, tayā ambarukkhā vā jamburukkhā vā, aññasmā vā pana phalarukkhā phalāni patantāni āmāni ca pakkāni cā”ti?
“Āma, bhante”ti.
“Yāni tāni, mahārāja, phalāni rukkhato patanti, sabbāni tāni kāleyeva patanti, udāhu akālepī”ti?
“Yāni tāni, bhante nāgasena, phalāni paripakkāni vilīnāni patanti, sabbāni tāni kāle patanti.
Yāni pana tāni avasesāni phalāni tesu kānici kimividdhāni patanti, kānici laguḷahatāni patanti, kānici vātappahatāni patanti, kānici antopūtikāni hutvā patanti, sabbāni tāni akāle patantī”ti.
“Evameva kho, mahārāja, ye te jarāvegahatā maranti, teyeva kāle maranti, avasesā keci kammappaṭibāḷhā maranti, keci gatippaṭibāḷhā maranti, keci kiriyappaṭibāḷhā marantī”ti.
“Bhante nāgasena, ye te kammappaṭibāḷhā maranti, yepi te gatippaṭibāḷhā maranti, yepi te kiriyappaṭibāḷhā maranti, yepi te jarāvegappaṭibāḷhā maranti, sabbe te kāleyeva maranti, yopi mātukucchigato marati, so tassa kālo, kāleyeva so marati.
Yopi vijātaghare marati, so tassa kālo, sopi kāleyeva marati.
Yopi māsiko marati …pe…
yopi vassasatiko marati, so tassa kālo, kāleyeva so marati, tena hi, bhante nāgasena, akāle maraṇaṁ nāma na hoti, ye keci maranti, sabbe te kāleyeva marantī”ti.
“Sattime, mahārāja, vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle maranti.
Katame satta?
Jighacchito, mahārāja, bhojanaṁ alabhamāno upahatabbhantaro vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
pipāsito, mahārāja, pānīyaṁ alabhamāno parisukkhahadayo vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
ahinā daṭṭho, mahārāja, visavegābhihato tikicchakaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
visamāsito, mahārāja, ḍayhantesu aṅgapaccaṅgesu agadaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
aggigato, mahārāja, jhāyamāno nibbāpanaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
udakagato, mahārāja, patiṭṭhaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
sattihato, mahārāja, ābādhiko bhisakkaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
ime kho, mahārāja, satta vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle maranti.
Tatrāpāhaṁ, mahārāja, ekaṁsena vadāmi.
Aṭṭhavidhena, mahārāja, sattānaṁ kālaṅkiriyā hoti, vātasamuṭṭhānena pittasamuṭṭhānena semhasamuṭṭhānena sannipātikena utuvipariṇāmena visamaparihārena opakkamikena kammavipākena, mahārāja, sattānaṁ kālaṅkiriyā hoti.
Tatra, mahārāja, yadidaṁ kammavipākena kālaṅkiriyā, sāyeva tattha sāmayikā kālaṅkiriyā, avasesā asāmayikā kālaṅkiriyāti.
Bhavati ca—
‘Jighacchāya pipāsāya,
ahidaṭṭhā visena ca;
Aggiudakasattīhi,
akāle tattha mīyati;
Vātapittena semhena,
sannipātenutūhi ca;
Visamopakkamakammehi,
akāle tattha mīyatī’ti.
Keci, mahārāja, sattā pubbe katena tena tena akusalakammavipākena maranti.
Idha, mahārāja, yo pubbe pare jighacchāya māreti, so bahūni vassasatasahassāni jighacchāya paripīḷito chāto parikilanto sukkhamilātahadayo bubhukkhito visukkhito jhāyanto abbhantaraṁ pariḍayhanto jighacchāyayeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare pipāsāya māreti, so bahūni vassasatasahassāni peto hutvā nijjhāmataṇhiko samāno lūkho kiso parisukkhitahadayo pipāsāyayeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare ahinā ḍaṁsāpetvā māreti, so bahūni vassasatasahassāni ajagaramukheneva ajagaramukhaṁ kaṇhasappamukheneva kaṇhasappamukhaṁ parivattitvā tehi khāyitakhāyito ahīhi daṭṭhoyeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare visaṁ datvā māreti, so bahūni vassasatasahassāni ḍayhantehi aṅgapaccaṅgehi bhijjamānena sarīrena kuṇapagandhaṁ vāyanto viseneva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare agginā māreti, so bahūni vassasatasahassāni aṅgārapabbateneva aṅgārapabbataṁ yamavisayeneva yamavisayaṁ parivattitvā daḍḍhavidaḍḍhagatto aggināyeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare udakena māreti, so bahūni vassasatasahassāni hataviluttabhaggadubbalagatto khubbhitacitto udakeneva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare sattiyā māreti, so bahūni vassasatasahassāni chinnabhinnakoṭṭitavikoṭṭito sattimukhasamāhato sattiyāyeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ”.
“Bhante nāgasena, akāle maraṇaṁ atthīti yaṁ vadesi, iṅgha me tvaṁ tattha kāraṇaṁ atidisāti”.
“Yathā, mahārāja, mahatimahāaggikkhandho ādinnatiṇakaṭṭhasākhāpalāso pariyādinnabhakkho upādānasaṅkhayā nibbāyati, so aggi vuccati ‘anītiko anupaddavo samaye nibbuto nāmā’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci bahūni divasasahassāni jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, mahatimahāaggikkhandho ādinnatiṇakaṭṭhasākhāpalāso assa, taṁ apariyādinneyeva tiṇakaṭṭhasākhāpalāse mahatimahāmegho abhippavassitvā nibbāpeyya, api nu kho, mahārāja, mahāaggikkhandho samaye nibbuto nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana so, mahārāja, pacchimo aggikkhandho purimakena aggikkhandhena samasamagatiko nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, meghena paṭipīḷito so aggikkhandho asamaye nibbuto”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā pittasamuṭṭhānena vā semhasamuṭṭhānena vā sannipātikena vā utupariṇāmajena vā visamaparihārajena vā opakkamikena vā jighacchāya vā pipāsāya vā sappadaṭṭhena vā visamāsitena vā agginā vā udakena vā sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthi.
Yathā vā pana, mahārāja, gagane mahatimahāvalāhako uṭṭhahitvā ninnañca thalañca paripūrayanto abhivassati, so vuccati ‘megho anītiko anupaddavo vassatī’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci ciraṁ jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, gagane mahatimahāvalāhako uṭṭhahitvā antarāyeva mahatā vātena abbhatthaṁ gaccheyya, api nu kho so, mahārāja, mahāvalāhako samaye vigato nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana so, mahārāja, pacchimo valāhako purimena valāhakena samasamagatiko nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, vātena paṭipīḷito so valāhako asamayappattoyeva vigato”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Yathā vā pana, mahārāja, balavā āsīviso kupito kiñcideva purisaṁ ḍaṁseyya, tassa taṁ visaṁ anītikaṁ anupaddavaṁ maraṇaṁ pāpeyya, taṁ visaṁ vuccati ‘anītikamanupaddavaṁ koṭigatan’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci ciraṁ jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘anītiko anupaddavo jīvitakoṭigato sāmayikaṁ maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, balavatā āsīvisena daṭṭhassa antarāyeva āhituṇḍiko agadaṁ datvā avisaṁ kareyya, api nu kho taṁ, mahārāja, visaṁ samaye vigataṁ nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana taṁ, mahārāja, pacchimaṁ visaṁ purimakena visena samasamagatikaṁ nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, agadena paṭipīḷitaṁ visaṁ akoṭigataṁyeva vigatan”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Yathā vā pana, mahārāja, issāso saraṁ pāteyya, sace so saro yathāgatigamanapathamatthakaṁ gacchati, so saro vuccati ‘anītiko anupaddavo yathāgatigamanapathamatthakaṁ gato nāmā’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci ciraṁ jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘anītiko anupaddavo samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, issāso saraṁ pāteyya, tassa taṁ saraṁ tasmiṁyeva khaṇe koci gaṇheyya, api nu kho so, mahārāja, saro yathāgatigamanapathamatthakaṁ gato nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana so, mahārāja, pacchimo saro purimakena sarena samasamagatiko nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, gahaṇena tassa sarassa gamanaṁ upacchinnan”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Yathā vā pana, mahārāja, yo koci lohamayaṁ bhājanaṁ ākoṭeyya, tassa ākoṭanena saddo nibbattitvā yathāgatigamanapathamatthakaṁ gacchati, so saddo vuccati ‘anītiko anupaddavo yathāgatigamanapathamatthakaṁ gato nāmā’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci bahūni divasasahassāni jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘anītiko anupaddavo samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, yo koci lohamayaṁ bhājanaṁ ākoṭeyya, tassa ākoṭanena saddo nibbatteyya, nibbatte sadde adūragate koci āmaseyya, saha āmasanena saddo nirujjheyya, api nu kho so, mahārāja, saddo yathāgatigamanapathamatthakaṁ gato nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana, mahārāja, pacchimo saddo purimakena saddena samasamagatiko nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, āmasanena so saddo uparato”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Yathā vā pana, mahārāja, khette suvirūḷhaṁ dhaññabījaṁ sammā pavattamānena vassena otatavitataākiṇṇabahuphalaṁ hutvā sassuṭṭhānasamayaṁ pāpuṇāti, taṁ dhaññaṁ vuccati ‘anītikamanupaddavaṁ samayasampattaṁ nāma hotī’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci bahūni divasasahassāni jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘anītiko anupaddavo samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, khette suvirūḷhaṁ dhaññabījaṁ udakena vikalaṁ mareyya, api nu kho taṁ, mahārāja, dhaññaṁ samayasampattaṁ nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana taṁ, mahārāja, pacchimaṁ dhaññaṁ purimakena dhaññena samasamagatikaṁ nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, uṇhena paṭipīḷitaṁ taṁ dhaññaṁ matan”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Sutapubbaṁ pana tayā, mahārāja, ‘sampannataruṇasassaṁ kimayo uṭṭhahitvā samūlaṁ nāsentī’”ti?
“Sutapubbañceva taṁ, bhante, amhehi diṭṭhapubbañcā”ti.
“Kiṁ nu kho taṁ, mahārāja, sassaṁ kāle naṭṭhaṁ, udāhu akāle naṭṭhan”ti?
“Akāle, bhante, yadi kho taṁ, bhante, sassaṁ kimayo na khādeyyuṁ, sassuddharaṇasamayaṁ pāpuṇeyyā”ti.
“Kiṁ pana, mahārāja, āgantukena upaghātena sassaṁ vinassati, nirupaghātaṁ sassaṁ sassuddharaṇasamayaṁ pāpuṇātī”ti?
“Āma, bhante”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Sutapubbaṁ pana tayā, mahārāja, ‘sampanne sasse phalabhāranamite mañjaritapatte karakavassaṁ nāma vassajāti nipatitvā vināseti aphalaṁ karotī’”ti?
“Sutapubbañceva taṁ, bhante, amhehi diṭṭhapubbañcā”ti.
“Api nu kho taṁ, mahārāja, sassaṁ kāle naṭṭhaṁ, udāhu akāle naṭṭhan”ti?
“Akāle, bhante, yadi kho taṁ, bhante, sassaṁ karakavassaṁ na vasseyya sassuddharaṇasamayaṁ pāpuṇeyyā”ti.
“Kiṁ pana, mahārāja, āgantukena upaghātena sassaṁ vinassati, nirupaghātaṁ sassaṁ sassuddharaṇasamayaṁ pāpuṇātī”ti?
“Āma, bhante”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā pittasamuṭṭhānena vā semhasamuṭṭhānena vā sannipātikena vā utupariṇāmajena vā visamaparihārajena vā opakkamikena vā jighacchāya vā pipāsāya vā sappadaṭṭhena vā visamāsitena vā agginā vā udakena vā sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Yadi pana āgantukena rogena paṭipīḷito na bhaveyya, samayeva maraṇaṁ pāpuṇeyya.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthī”ti.
“Acchariyaṁ, bhante nāgasena, abbhutaṁ, bhante nāgasena, sudassitaṁ kāraṇaṁ, sudassitaṁ opammaṁ akāle maraṇassa paridīpanāya, ‘atthi akāle maraṇan’ti uttānīkataṁ pākaṭaṁ kataṁ vibhūtaṁ kataṁ, acittavikkhittakopi, bhante nāgasena, manujo ekamekenapi tāva opammena niṭṭhaṁ gaccheyya ‘atthi akāle maraṇan’ti, kiṁ pana manujo sacetano?
Paṭhamopammenevāhaṁ, bhante, saññatto ‘atthi akāle maraṇan’ti, api ca aparāparaṁ nibbāhanaṁ sotukāmo na sampaṭicchin”ti.
Akālamaraṇapañho chaṭṭho.
PTS cs 39 ‘Venerable Nāgasena, when beings die, do they all die in fullness of time, or do some die out of due season?’
‘There is such a thing, O king, as death at the due time, and such a thing as premature death.’
‘Then who are they whose decease is at the due time, and who are they whose decease is premature?’
‘Have you ever noticed, O king, in the case of mango trees or Gambu trees or other fruit-bearing trees, that their fruits fall both when they are ripe and when they are not ripe?’
‘Yes, I have.’
‘Well, those fallen fruits, do they all fall at the due time, or do some fall prematurely?’
‘Such of those fruits, Nāgasena, as are ripe and mature when they fall, fall in fullness of time. But of the rest some fall because they are bored into by worms, some because they are knocked down by a PTS vp En 163 long stick, some because they are blown down by the wind, some because they have become rotten—and all these fall out of due season.’
‘Just so, O king, those men who die of the effect of old age, they die in fullness of time. But of the rest some die of the dire effect of the Karma (of evil deeds), some of excessive journeying, some of excessive activity.’
PTS cs 40 ‘Venerable Nāgasena, those who die of Karma, or of journeying, or of activity, or of old age, they all die in fullness of time: and even he who dies in the womb, that is his appointed time, so that he too dies in fullness of time; and so of him who dies in the birth chamber PTS vp Pali 302 , or when he is a month old, or at any age up to a hundred years. It is always his appointed time, and it is in the fullness of time that he dies. So, Nāgasena, there is no such thing as death out of due season. For all who die, die at the appointed time.’
‘There are seven kinds of persons, O king, who, there being still a portion of their appointed age to run, die out of time. And which are the seven? the starving man, O king, who can get no food, whose inwards are consumed —and the thirsty man who can get no water, whose heart is dried up—and the man bitten by a snake, who, when consumed by the fierce energy of poison, can find no cure and he who has taken poison, and when all his limbs are PTS vp En 164 burning, is unable to procure medicine—and one fallen into fire, who when he is aflame, can find no means of putting out the fire—and he who having fallen into water can find no firm ground to stand on—and the man wounded by a dart, who in his illness can find no surgeon—all these seven, there being still a portion of their appointed time to run, die out of due season. And herein (in all these seven cases) I declare that they are all of one nature. In eight ways, O king, does the death of mortals take place—through excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, through the adverse union of these three, through variations in temperature, through inequality in protection, through (medical) treatment, and through the working of Karma. And of these, O king, it is only death by the working of Karma that is death at the due season, all the rest are cases of death out of due season. For it is said:
“By hunger, thirst, by poison, and by bites,
Burnt, drowned, or slain, men out of time do die;
By the three humours, and by three combined,
By heats, by inequalities, by aids,
By all these seven men die out of time.”
PTS cs 41 PTS vp Pali 303 ‘But there are some men, O king, who die through the working of some evil deed or other they have committed in a former birth. And of PTS vp En 165 These, O king, whosoever has starved others to death, after having been himself through many hundreds of thousands of years tormented by hunger, famished, exhausted, emaciated, and withered of heart, dried up, wasted away, heated, and all on fire within, will, either as youth or man or old man, die of hunger too. And that death will be to him a death at the appointed time. Whosoever has put others to death by thirst, after having through many hundreds of thousands of years become a Preta consumed by thirst, thin and miserable, will himself too, either as youth or man or old man, die of thirst. And that death will be to him a death at the appointed time. Whosoever has put others to death by having them bitten by snakes, will, after wandering through many hundreds of thousands of years from existence to existence, in which he is constantly bitten by boa constrictors and black snakes, himself too, either as youth or man or old man, die of snake bite. And that will be to him a death at the appointed time. Whosoever has put others to death by poison will, after existing for many hundreds of thousands of years with burning limbs and broken body, and exhaling the odour of a corpse, himself too, either as youth or man or old man, die of poison. And that will be to him a death at the appointed time. Whosoever has put others to death by fire, he having wandered from purgatory to purgatory, from one mass of burning charcoal to PTS vp En 166 another, with burning and tortured limbs, for many hundreds of thousands of years, will himself too, either as youth or man or old man, be burnt to death. And that will be to him a death at the appointed time. Whosoever has put others to death by drowning, he having suffered many hundreds of thousands of years as a being disabled, ruined, broken, weak in limb, and anxious in heart, will himself too, either as youth or man or old man, die by drowning. And that will be to him a death at the appointed time. Whosoever has put others to death by the sword, PTS vp Pali 304 he having suffered for many hundreds of thousands of years (in repeated births as an animal) from cuts and wounds and blows and bruises, or (when born as a man) ever destroyed by weapons, will himself too, either as youth or man or old man, perish by the sword. And that will be to him a death at the appointed time.’
PTS cs 42 ‘Venerable Nāgasena, the death out of due time that you also speak of—come now, tell me the reason for that.’
‘As a great and mighty fire, O king, on to which dry grass and sticks and branches and leaves have been heaped, will nevertheless, when this its food has been consumed, die out by the exhaustion of the fuel. Yet such a fire is said to have gone out in fullness of time, without any calamity or accident (having happened to it). Just so, O king, the man who, when he has lived many thousands of days, when he is old and stricken in years, dies at last of PTS vp En 167 old age, without any calamity or accident having happened to him, is said to have reached death in the fullness of time. But if there were a great and mighty fire, O king, on to which dry grass and sticks and branches and leaves had been heaped, then if a mighty rain cloud were to pour out rain upon it, and it were thus to be put out, even before the fuel was consumed, could it be said, O king, that that great fire had gone out in fullness of time?’
‘No, Sir, it could not.’
‘But wherein would the second fire differ, in its nature, from the first?’
‘The second one, Sir, which suffered from the onset of the rain—that fire would have gone out before its time.’
‘Just so, O king, whosoever dies before his time does so in consequence of suffering from the attack of some disease—from excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, or from the union of the three, or from variations in temperature, or from inequality in protection, or from treatment, or from hunger, or from thirst, or from fire, or from water, or from the sword. This, O king, is the reason why there is such a thing as dying before one’s time.
PTS cs 43 ‘Or again, O king, it is like a mighty storm cloud which, rising up into the heavens, should pour out rain, filling the valleys and the plains. That cloud would be said to have rained without calamity or accident. Just so, O king, the man who after having lived long, dies at last, when he is old and well stricken in years, without any calamity or accident having happened to him, of old age, is said to have PTS vp En 168 reached death in the fullness of time. PTS vp Pali 305 But if, O king, a mighty storm cloud were to rise up into the heavens, and as it did so were to be dissipated by a mighty wind, could it be said, O king, that that cloud had perished in due time?’
‘No, Sir, it could not.’
‘But wherein would the second cloud differ, in its nature, from the first?’
‘The second one, Sir, which suffered from the onset of the whirlwind, would have been dissipated before its time.’
‘Just so, O king, whosoever dies before his time does so in consequence of suffering from the attack of some disease—from excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, or from the union of the three, or from variations in temperature, or from inequality in protection, or from treatment, or from hunger, or from thirst, or from fire, or from water, or from the sword. This, O king, is the reason why there is such a thing as dying before one’s time.
PTS cs 44 ‘Or again, O king, it is like a powerful and deadly snake, which being angered should bite a man, and to him that poison, no impediment and no accident happening to it, should bring death. That poison would be said, without impediment or accident, to have reached its aim. Just so, O king, the man who, having lived long, dies at last, when he is old and well stricken in years, without any calamity or accident having happened to him, of old age, he is said to have reached, unimpeded and uninterrupted, to the goal of his life, to have died in the fullness of time. But if a snake charmer were to give a drug to the man while he was suffering from PTS vp En 169 The bite, and thus get rid of the poison, could it be said that the poison was removed in the fullness of time?’
‘No, Sir, it could not.’
‘But wherein, O king, would the second poison differ, in its nature, from the first?’
‘The second one, Sir, which was acted upon by the introduction of the drug, would have been removed before its end was attained.’
‘Just so, O king, whosoever dies before his time does so in consequence of suffering from the attack of some disease—from excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, or from the union of the three, or from variations in temperature, or from inequality in protection, or from treatment, or from hunger, or from thirst, or from fire, or from water, or from the sword. This, O king, is the reason why there is such a thing as dying before one’s time.
PTS cs 45 ‘Or again, O king, it is like the arrow discharged by an archer. PTS vp Pali 306 If that arrow should go to the very end of the line of the path along which it was natural for it to go, then it would be said to have reached that aim, without let or hindrance. Just so, O king, the man who, having lived long, dies at last, when he is old and well stricken in years, without any calamity or accident having happened to him, of old age, is said to have reached death, unimpeded and uninterrupted, in the fullness of time. But if, at the moment when the archer was discharging the arrow, some one should catch hold of it, could that arrow be said to have reached the end of the line of the path along which it was shot?’ PTS vp En 170
‘No, Sir, it could not.’
‘But wherein, O king, would the second arrow differ, in its nature, from the first?’
‘By the seizure which intervened, Sir, the course of the second arrow was arrested.’
‘Just so, O king, whosoever dies before his time does so in consequence of suffering from the attack of some disease—from excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, or from the union of the three, or from variations in temperature, or from inequality in protection, or from treatment, or from hunger, or from thirst, or from fire, or from water, or from the sword. This, O king, is the reason why there is such a thing as dying before one’s time.
PTS cs 46 ‘Or again, O king, it is like the brazen vessel which a man should strike. And by his striking thereof a note should be produced, and sound to the very end of the line of the path along which it was its nature to sound. It would then be said to have reached that aim without let or hindrance. Just so, O king, the man who, having lived long, dies at last, when he is old and well stricken in years, without any calamity or accident having happened to him, of old age, is said to have reached death, without let or hindrance, in the fullness of time. But if a man were to strike a brazen vessel, and by his striking thereof a note should be produced, but some one, before it had reached any distance, were to touch the vessel, and at his touching thereof the sound should cease, could then that sound be said to have reached the end of the line of the path along which it was its nature to sound
‘No, Sir, it could not.’ PTS vp En 171
‘But wherein, O king, would the second sound differ, in its nature, from the first?’
‘By the touching which intervened, Sir, that sound was suppressed.’
PTS vp Pali 307 ‘Just so, O king, whosoever dies before his time does so in consequence of suffering from the attack of some disease—from excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, or from the union of the three, or from variations in temperature, or from inequality in protection, or from treatment, or from hunger, or from thirst, or from fire, or from water, or from the sword. This, O king, is the reason why there is such a thing as dying before one’s time.
PTS cs 47 ‘Or again, O king, it is like the corn seed which had sprung up well in the field, and by means of a plentiful downpour of rain had become well laden far and wide with many seeds, and had survived in safety to the time of standing crops, that corn would be said to have reached, without let or hindrance, to its due season. Just so, O king, the man who, having lived long, dies at last, when he is old and well stricken in years, without any calamity or accident having happened to him, of old age, is said to have reached death, without let or hindrance, in the fullness of time. But if that corn, after it had sprung up well in the field, should, deprived of water, die, could it be said to have reached its due season?’ PTS vp En 172
‘No, Sir, it could not.’
‘But wherein, O king, would the second crop differ, in its nature, from the first?’
‘Oppressed by the heat which intervened, that crop, Sir, perished.’
‘Just so, O king, whosoever dies before his time does so in consequence of suffering from the attack of some disease—from excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, or from the union of the three, or from variations in temperature, or from inequality in protection, or from treatment, or from hunger, or from thirst, or from fire, or from water, or from the sword. This, O king, is the reason why there is such a thing as dying before one’s time.
PTS cs 48 ‘And have you ever heard, O king, of a young crop that, after it had come to ear, worms sprung up and destroyed down to the roots?’
‘We have both heard of such a thing, Sir, and have seen it, too.’
‘Well, O king, was that crop destroyed in season, or out of season?’
‘Out of season, Sir. For surely if worms had not destroyed the crop it would have survived to harvest time.’
‘What then, O king! on a disaster intervening the crop is lost, but if no injury is done it, it survives to the harvest?’
‘That is so, Sir.’
PTS vp Pali 308 ‘Just so, O king, whosoever dies before his time does so in consequence of suffering from the attack of some disease—from excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, or from the union of the three, or from variations in PTS vp En 173 temperature, or from inequality in protection, or from treatment, or from hunger, or from thirst, or from fire, or from water, or from the sword. This, O king, is the reason why there is such a thing as dying before one’s time.
PTS cs 49 ‘And have you ever heard, O king, of a crop that had grown, and was bent down by the weight of the grains of corn, the ears having duly formed, when a so-called Karaka rain (hail-storm) falling on it, destroyed it?’
‘We have both heard of such a thing, Sir, and have seen it, too.’
‘Well, O king! would you say the crop was destroyed in season or out of season?’
‘Out of season, Sir. For if the hail-storm had not come the crop would have lasted to harvest time.’
‘What then, O king! on a disaster intervening the crop is lost, but if no injury is done it, it survives to the harvest?’
‘That is so, Sir.’
‘Just so, O king, whosoever dies before his time does so in consequence of suffering from the attack of some disease—from excess of windy humour, or of bilious humour, or of phlegmatic humour, or from the union of the three, or from variations in temperature, or from inequality in protection, or from treatment, or from hunger, or from thirst, or from fire, or from water, or from the sword. This, O PTS vp En 174 king, is the reason why there is such a thing as dying before one’s time.’
PTS cs 50 ‘Most wonderful, Nāgasena, most strange! Right well have you explained, by reason and by simile, how it is that people die before their time. That there is such a thing as premature death have you made clear and plain and evident. A thoughtless man even, Nāgasena, a puzzle-headed fellow, could by any one of your comparisons have come to the conclusion that premature deaths do occur;—PTS vp Pali 309 how much more an able man! I was convinced already, Sir, by the first of your similes, that such deaths happen, but nevertheless, out of the wish to hear still further and further solutions, I would not give in.’
Here ends the dilemma as to premature deaths.
BJT 1“Thưa ngài Nāgasena, các chúng sanh chết đi, tất cả bọn họ đều chết đúng thời, hay là cũng có chết không đúng thời?”
“Tâu đại vương, có cái chết đúng thời, cũng có cái chết không đúng thời.”
“Thưa ngài Nāgasena, những người chết đúng thời ấy là những người nào? Chết không đúng thời là những người nào?”
“Tâu đại vương, phải chăng đại vương đã nhìn thấy trước đây những trái cây, cả trái non lẫn trái chín, đang rụng xuống từ cây xoài, hoặc từ cây mận, hoặc từ cây có trái khác nữa?”
“Thưa ngài, đúng vậy.”
“Tâu đại vương, những trái cây nào rụng từ cây xuống, tất cả những trái ấy rụng xuống đều đúng thời, hay là cũng có không đúng thời?”
“Thưa ngài Nāgasena, những trái cây nào là chín muồi, được phát triển đầy đủ, rồi rụng xuống, tất cả những trái ấy rụng xuống đúng thời. Trái lại, những trái cây nào còn lại, trong số đó những trái nào bị sâu đục rồi rụng xuống, những trái nào bị thọc bởi gậy gộc rồi rụng xuống, những trái nào bị cuốn đi bởi gió rồi rụng xuống, những trái nào bị thối ở bên trong rồi rụng xuống, tất cả những trái ấy rụng xuống không đúng thời.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế những người bị tàn tạ bởi tác động của tuổi già rồi chết, chính những người ấy chết đúng thời. Số còn lại, những ai đó bị thúc bách bởi nghiệp rồi chết, những ai đó bị thúc bách bởi cảnh giới tái sanh rồi chết, những ai đó bị thúc bách bởi hành động rồi chết, (những người này chết không đúng thời).”
“Thưa ngài Nāgasena, những người bị thúc bách bởi nghiệp rồi chết, những người bị thúc bách bởi cảnh giới tái sanh rồi chết, những người bị thúc bách bởi hành động rồi chết, những người bị thúc bách bởi tác động của tuổi già rồi chết, tất cả những người ấy chết đều đúng thời. Người nhập thai ở bụng mẹ rồi chết, (vì) thời điểm ấy là thuộc về người ấy (nên) người ấy chết cũng đúng thời. Người (được sanh ra) ở nhà bảo sanh rồi chết, (vì) thời điểm ấy là thuộc về người ấy (nên) người ấy chết cũng đúng thời. Người một tháng tuổi rồi chết … (như trên) … Người một năm tuổi rồi chết, (vì) thời điểm ấy là thuộc về người ấy (nên) người ấy chết cũng đúng thời. Thưa ngài Nāgasena, như thế thì không có cái gọi là chết không đúng thời. Những ai đó chết đi, tất cả những người ấy chết đều đúng thời.”
BJT 2“Tâu đại vương, bảy hạng người này chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn. Bảy hạng nào?
Tâu đại vương, người bị thèm ăn, trong khi không nhận được vật thực, có nội tạng bị tổn thương, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị thèm uống, trong khi không đạt được nước uống, trái tim bị khô kiệt, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị rắn cắn, bị hành hạ bởi tác động của nọc độc, trong khi không đạt được người chữa trị, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người đã ăn vào chất độc, trong khi các bộ phận cơ thể chính và phụ đang bị nung nóng, trong khi không đạt được thuốc giải, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị rơi vào ngọn lửa, trong khi bị thiêu đốt, trong khi không đạt được sự dập tắt, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị té vào nước, trong khi không đạt được sự nâng đỡ, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, người bị thương tích bởi gươm đao, bị lâm bệnh, trong khi không đạt được thầy thuốc, chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, bảy hạng người này chết không đúng thời, ngay trong khi tuổi thọ vẫn đang còn.
Tâu đại vương, ở đây tôi cũng vẫn nói một cách khẳng định. Tâu đại vương, việc tử vong của các chúng sanh là theo tám cách thức: Với nguồn sanh khởi là gió, với nguồn sanh khởi là mật, với nguồn sanh khởi là đàm, do sự hội tụ (của các dịch chất trong cơ thể), do sự chuyển biến của mùa tiết, do sự bảo dưỡng không đều đặn, do sự đột ngột, do quả thành tựu của nghiệp, tâu đại vương là việc tử vong của các chúng sanh. Tâu đại vương, ở đây tức là sự tử vong do quả thành tựu của nghiệp, ở đây chính việc ấy là sự tử vong phù hợp thời gian, các việc còn lại là sự tử vong không phù hợp thời gian. Vậy là:
‘Do bị thèm ăn, do bị thèm uống, bị rắn cắn, và do chất độc, do lửa, nước, và gươm đao, ở đây là bị chết không đúng thời.
Do gió, và mật, do đàm, do sự hội tụ, và do các mùa tiết, do không đều đặn, do sự đột ngột, và do nghiệp, ở đây là bị chết không đúng thời.’
BJT 3Tâu đại vương, các chúng sanh nào đó chết do quả thành tựu của nghiệp bất thiện vì đã làm việc này việc nọ trong thời quá khứ. Tâu đại vương, ở đây kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì thèm ăn, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, (sẽ) bị hành hạ bởi sự thèm ăn, bị đói, bị kiệt sức, trái tim bị khô héo tàn tạ, muốn được ăn, bị co quắp, đang bị thiêu đốt, đang bị đốt cháy ở nội tạng, chết chính vì sự thèm ăn ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì thèm uống, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, trong khi trở thành ngạ quỷ hạng bị thiêu đốt và bị khao khát, trở nên cằn cỗi, ốm o, trái tim bị khô kiệt, chết chính vì sự thèm uống ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị rắn cắn làm cho bị chết, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, sau khi bị luân chuyển từ miệng trăn đến miệng trăn, từ miệng hắc xà đến miệng hắc xà, bị nhai đi nhai lại bởi chúng, chết chính vì bị những con rắn cắn ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây cho những người khác chất độc làm cho bị chết, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, với các bộ phận cơ thể chính và phụ đang bị nung nóng, với cơ thể đang bị rữa ra, trong khi tỏa ra mùi thối của tử thi, chết chính vì chất độc ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì lửa, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, sau khi bị luân chuyển từ núi than hừng đến núi than hừng, từ lãnh địa của Dạ-ma đến lãnh địa của Dạ-ma, có tứ chi bị đốt cháy, bị thiêu cháy, chết chính vì lửa ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì nước, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, có thân thể bị hành hạ, bị bóc lột, bị gãy đổ, yếu đuối, có tâm bị xáo trộn, chết ở trong nước ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.
Kẻ nào trước đây làm những người khác bị chết vì gươm đao, kẻ ấy trong nhiều trăm ngàn năm, bị cắt bị xẻ bị băm bị lóc, bị đánh đập bằng mũi dao, chết chính vì gươm đao ngay cả lúc còn nhỏ, trung niên, già cả. Đây cũng là sự tử vong phù hợp thời gian đối với kẻ ấy.”
BJT 4“Thưa ngài Nāgasena, ngài nói rằng: ‘Có cái chết không đúng thời;’ vậy xin ngài hãy chỉ cho trẫm lý do của trường hợp ấy.”
“Tâu đại vương, giống như khối lửa to lớn khổng lồ có cỏ, củi, cành, lá đã được đem lại, có đồ tiếp liệu đã được tiêu thụ hết, bị tắt ngấm do cạn nguồn nhiên liệu. Ngọn lửa ấy được gọi là ‘đã được tắt ngấm hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sau khi sống nhiều ngàn ngày, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã tiến đến cái chết hợp lúc.’ Tâu đại vương, hoặc là giống như khối lửa to lớn khổng lồ có cỏ, củi, cành, lá đã được đem lại, rồi có đám mưa to lớn khổng lồ đổ xuống làm tắt ngấm khối lửa ấy mặc dầu cỏ, củi, cành, lá còn chưa được tiêu thụ hết. Tâu đại vương, phải chăng khối lửa to lớn khổng lồ ấy gọi là đã được tắt ngấm hợp lúc?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao khối lửa thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với khối lửa thứ nhất?”
“Thưa ngài, bị quấy nhiễu bởi cơn mưa đột ngột, khối lửa ấy đã được tắt ngấm không hợp lúc.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió, bởi nguồn sanh khởi là mật, bởi nguồn sanh khởi là đàm, do sự hội tụ (của các dịch chất trong cơ thể), do sự chuyển biến của mùa tiết, do sự bảo dưỡng không đều đặn, do sự đột ngột, hoặc bị quấy nhiễu bởi sự thèm ăn, bởi sự thèm uống, do việc bị rắn cắn, do việc bị ăn vào chất độc, do lửa, do nước, hoặc bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 5Tâu đại vương, hoặc là giống như đám mây mưa to lớn khổng lồ sau khi hiện ra ở bầu trời rồi đổ mưa làm tràn đầy vùng trũng và đất liền, nó được gọi là ‘đám mây đổ mưa không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sống lâu, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã tiến đến cái chết hợp lúc.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như đám mây mưa to lớn khổng lồ sau khi hiện ra ở bầu trời rồi đi đến sự triệt tiêu vì cơn gió lớn ở ngay bên trong. Tâu đại vương, phải chăng đám mây đó gọi là đã tiêu tan hợp lúc?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao đám mây thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với đám mây thứ nhất?”
“Thưa ngài, bị quấy nhiễu bởi cơn gió đột ngột, đám mây ấy chính vì đã được thành lập không hợp lúc, nên đã tiêu tan.”
BJT 6“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
Tâu đại vương, hoặc là giống như con rắn độc có sức mạnh, bị nổi giận rồi cắn người nam nào đó, chất độc ấy có thể gây ra cái chết cho người ấy, không có rủi ro, không có bất hạnh. Chất độc ấy được gọi là ‘đã đạt đến điểm tận cùng, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sống lâu, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã đạt đến điểm tận cùng, đã tiến đến cái chết hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như người thầy bắt rắn, đối với người bị con rắn độc có sức mạnh cắn, sau khi cho thuốc giải vào tận bên trong thì có thể làm cho hết độc. Tâu đại vương, phải chăng chất độc ấy gọi là được tiêu tan hợp lúc?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao chất độc thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với chất độc thứ nhất?”
“Thưa ngài, bị quấy nhiễu bởi thuốc giải đột ngột, chất độc, còn chưa đạt đến điểm tận cùng, đã bị tiêu tan.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 7Tâu đại vương, hoặc là giống như người cung thủ bắn ra mũi tên, nếu mũi tên ấy đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình, mũi tên ấy được gọi là ‘đã đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sống lâu, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã đạt đến điểm tận cùng, đã tiến đến cái chết hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như người cung thủ bắn ra mũi tên, ngay vào giấy phút ấy người nào đó chộp lấy mũi tên ấy của người ấy. Tâu đại vương, phải chăng mũi tên ấy gọi là đã đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao mũi tên thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với mũi tên thứ nhất?”
“Thưa ngài, việc di chuyển của mũi tên ấy đã bị gián đoạn vì sự chộp lấy đột ngột.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 8Tâu đại vương, hoặc là giống như người nào đó gõ vào cái chậu bằng đồng, do việc gõ của người ấy âm thanh phát ra và truyền đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình. Âm thanh ấy được gọi là ‘đã đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sau khi sống nhiều ngàn ngày, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã đạt đến điểm tận cùng, đã tiến đến cái chết hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như người nào đó gõ vào cái chậu bằng đồng, do việc gõ của người ấy âm thanh phát ra. Khi âm thanh đã được phát ra và truyền đi xa, người nào đó chạm vào, với việc chạm vào âm thanh bị ngưng lại. Tâu đại vương, phải chăng âm thanh ấy gọi là đã đi đến điểm cuối của cuộc hành trình theo đúng lộ trình?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao âm thanh thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với âm thanh thứ nhất?”
“Thưa ngài, việc di chuyển của âm thanh ấy đã bị ngưng lại vì sự chạm vào đột ngột.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 9Tâu đại vương, hoặc là giống như hạt lúa giống đã được mọc lên tốt đẹp ở thửa ruộng, nhờ vào cơn mưa đang được vận hành đúng đắn mà được cắm sâu, tỏa rộng, chen chúc, có nhiều kết quả, và đạt đến lúc phát triển mùa màng. Hạt lúa ấy được gọi là ‘đã thành tựu mùa vụ, không có rủi ro, không có bất hạnh.’ Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó sau khi sống nhiều ngàn ngày, trở nên già lão, rồi chết do hết tuổi thọ, không có rủi ro, không có bất hạnh, người ấy được gọi là ‘đã tiến đến cái chết hợp lúc, không có rủi ro, không có bất hạnh.’
Tâu đại vương, hoặc là giống như hạt giống lúa đã được mọc lên tốt đẹp ở thửa ruộng, bị thiếu nước, có thể chết. Tâu đại vương, phải chăng hạt lúa ấy gọi là đã thành tựu mùa vụ?”
“Thưa ngài, không đúng.”
“Tâu đại vương, vậy thì tại sao hạt lúa thứ hai ấy đã không có hành trình giống hệt với hạt lúa thứ nhất?”
“Thưa ngài, bị quấy nhiễu bởi sức nóng đột ngột nên hạt lúa ấy đã bị chết.”
BJT 10“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
Tâu đại vương, có phải ngài đã được nghe trước đây là khi mùa màng còn non được đạt đến, thì các con sâu xuất hiện và tàn phá bộ rễ?”
“Thưa ngài, điều ấy không những trẫm đã được nghe trước đây mà còn được nhìn thấy trước đây nữa.”
“Tâu đại vương, vậy thì mùa màng ấy bị hư hại đúng thời, hay là bị hư hại không đúng thời?”
“Thưa ngài, không đúng thời. Thưa ngài, nếu các con sâu không gặm nhấm mùa màng ấy, thì có thể đạt đến lúc thâu hoạch mùa màng.”
“Tâu đại vương, vậy thì có phải do bị phá hoại đột ngột mà mùa màng bị hư hại, còn mùa màng không bị hư hại thì đạt đến lúc thâu hoạch mùa màng?”
“Thưa ngài, đúng vậy.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió … (như trên) … hoặc bị quấy nhiễu bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.
BJT 11Tâu đại vương, có phải ngài đã được nghe trước đây là khi mùa màng được đạt đến, được trĩu cong bởi gánh nặng của những hạt, đạt được sự phát triển trọn vẹn, thì có trận mưa sanh lên gọi là mưa đá rơi xuống và phá hoại, làm cho không có kết quả?”
“Thưa ngài, điều ấy không những trẫm đã được nghe trước đây mà còn được nhìn thấy trước đây nữa.”
“Tâu đại vương, vậy thì mùa màng ấy bị hư hại đúng thời, hay là bị hư hại không đúng thời?”
“Thưa ngài, không đúng thời. Thưa ngài, nếu trận mưa đá không đổ mưa xuống mùa màng ấy, thì có thể đạt đến lúc thâu hoạch mùa màng.”
“Tâu đại vương, vậy thì có phải do bị phá hoại đột ngột mà mùa màng bị hư hại, còn mùa màng không bị hư hại thì đạt đến lúc thâu hoạch mùa màng?”
“Thưa ngài, đúng vậy.”
“Tâu đại vương, tương tợ y như thế người nào đó chết không đúng thời, người ấy bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, hoặc bởi nguồn sanh khởi là gió, bởi nguồn sanh khởi là mật, bởi nguồn sanh khởi là đàm, do sự hội tụ (của các dịch chất trong cơ thể), do sự chuyển biến của mùa tiết, do sự bảo dưỡng không đều đặn, do sự đột ngột, hoặc bị quấy nhiễu bởi sự thèm ăn, bởi sự thèm uống, do việc bị rắn cắn, do việc bị ăn vào chất độc, do lửa, do nước, hoặc bởi gươm đao, rồi chết không đúng thời. Tuy nhiên, nếu không bị quấy nhiễu bởi căn bệnh đột ngột, thì có thể đạt đến cái chết đúng thời. Tâu đại vương, ở đây điều này là lý do mà với lý do ấy có sự chết không đúng thời.”
BJT 12“Thưa ngài Nāgasena, thật là kỳ diệu! Thưa ngài Nāgasena, thật là phi thường! Lý do đã được chỉ rõ, ví dụ đã được chỉ rõ nhằm làm sáng tỏ về việc chết không đúng thời. Vấn đề ‘có sự chết không đúng thời’ đã được làm rõ, đã được làm rõ ràng, đã được làm hiển hiện.
Thưa ngài Nāgasena, cho dầu chỉ cần với một ví dụ thôi, thậm chí người có tâm lơ đễnh cũng có thể đi đến kết luận là ‘có sự chết không đúng thời,’ vậy thì còn có điều gì nữa với người có tâm tư? Thưa ngài, chỉ với ví dụ đầu tiên thì trẫm đã hiểu được là: ‘Có sự chết không đúng thời.’ Tuy nhiên, là người có ước muốn được nghe sự giải quyết theo tuần tự nên trẫm đã không chấp nhận.”
Câu hỏi về việc chết không đúng thời là thứ sáu.
“Bhante nāgasena, ye te sattā maranti, sabbe te kāleyeva maranti, udāhu akālepi marantī”ti?
“Atthi, mahārāja, kālepi maraṇaṁ, atthi akālepi maraṇan”ti.
“Bhante nāgasena, ke kāle maranti, ke akāle marantī”ti?
“Diṭṭhapubbā pana, mahārāja, tayā ambarukkhā vā jamburukkhā vā, aññasmā vā pana phalarukkhā phalāni patantāni āmāni ca pakkāni cā”ti?
“Āma, bhante”ti.
“Yāni tāni, mahārāja, phalāni rukkhato patanti, sabbāni tāni kāleyeva patanti, udāhu akālepī”ti?
“Yāni tāni, bhante nāgasena, phalāni paripakkāni vilīnāni patanti, sabbāni tāni kāle patanti.
Yāni pana tāni avasesāni phalāni tesu kānici kimividdhāni patanti, kānici laguḷahatāni patanti, kānici vātappahatāni patanti, kānici antopūtikāni hutvā patanti, sabbāni tāni akāle patantī”ti.
“Evameva kho, mahārāja, ye te jarāvegahatā maranti, teyeva kāle maranti, avasesā keci kammappaṭibāḷhā maranti, keci gatippaṭibāḷhā maranti, keci kiriyappaṭibāḷhā marantī”ti.
“Bhante nāgasena, ye te kammappaṭibāḷhā maranti, yepi te gatippaṭibāḷhā maranti, yepi te kiriyappaṭibāḷhā maranti, yepi te jarāvegappaṭibāḷhā maranti, sabbe te kāleyeva maranti, yopi mātukucchigato marati, so tassa kālo, kāleyeva so marati.
Yopi vijātaghare marati, so tassa kālo, sopi kāleyeva marati.
Yopi māsiko marati …pe…
yopi vassasatiko marati, so tassa kālo, kāleyeva so marati, tena hi, bhante nāgasena, akāle maraṇaṁ nāma na hoti, ye keci maranti, sabbe te kāleyeva marantī”ti.
“Sattime, mahārāja, vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle maranti.
Katame satta?
Jighacchito, mahārāja, bhojanaṁ alabhamāno upahatabbhantaro vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
pipāsito, mahārāja, pānīyaṁ alabhamāno parisukkhahadayo vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
ahinā daṭṭho, mahārāja, visavegābhihato tikicchakaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
visamāsito, mahārāja, ḍayhantesu aṅgapaccaṅgesu agadaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
aggigato, mahārāja, jhāyamāno nibbāpanaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
udakagato, mahārāja, patiṭṭhaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
sattihato, mahārāja, ābādhiko bhisakkaṁ alabhamāno vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle marati;
ime kho, mahārāja, satta vijjamānepi uttariṁ āyusmiṁ akāle maranti.
Tatrāpāhaṁ, mahārāja, ekaṁsena vadāmi.
Aṭṭhavidhena, mahārāja, sattānaṁ kālaṅkiriyā hoti, vātasamuṭṭhānena pittasamuṭṭhānena semhasamuṭṭhānena sannipātikena utuvipariṇāmena visamaparihārena opakkamikena kammavipākena, mahārāja, sattānaṁ kālaṅkiriyā hoti.
Tatra, mahārāja, yadidaṁ kammavipākena kālaṅkiriyā, sāyeva tattha sāmayikā kālaṅkiriyā, avasesā asāmayikā kālaṅkiriyāti.
Bhavati ca—
‘Jighacchāya pipāsāya,
ahidaṭṭhā visena ca;
Aggiudakasattīhi,
akāle tattha mīyati;
Vātapittena semhena,
sannipātenutūhi ca;
Visamopakkamakammehi,
akāle tattha mīyatī’ti.
Keci, mahārāja, sattā pubbe katena tena tena akusalakammavipākena maranti.
Idha, mahārāja, yo pubbe pare jighacchāya māreti, so bahūni vassasatasahassāni jighacchāya paripīḷito chāto parikilanto sukkhamilātahadayo bubhukkhito visukkhito jhāyanto abbhantaraṁ pariḍayhanto jighacchāyayeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare pipāsāya māreti, so bahūni vassasatasahassāni peto hutvā nijjhāmataṇhiko samāno lūkho kiso parisukkhitahadayo pipāsāyayeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare ahinā ḍaṁsāpetvā māreti, so bahūni vassasatasahassāni ajagaramukheneva ajagaramukhaṁ kaṇhasappamukheneva kaṇhasappamukhaṁ parivattitvā tehi khāyitakhāyito ahīhi daṭṭhoyeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare visaṁ datvā māreti, so bahūni vassasatasahassāni ḍayhantehi aṅgapaccaṅgehi bhijjamānena sarīrena kuṇapagandhaṁ vāyanto viseneva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare agginā māreti, so bahūni vassasatasahassāni aṅgārapabbateneva aṅgārapabbataṁ yamavisayeneva yamavisayaṁ parivattitvā daḍḍhavidaḍḍhagatto aggināyeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare udakena māreti, so bahūni vassasatasahassāni hataviluttabhaggadubbalagatto khubbhitacitto udakeneva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ.
Yo pubbe pare sattiyā māreti, so bahūni vassasatasahassāni chinnabhinnakoṭṭitavikoṭṭito sattimukhasamāhato sattiyāyeva marati daharopi majjhimopi mahallakopi, idampi tassa sāmayikamaraṇaṁ”.
“Bhante nāgasena, akāle maraṇaṁ atthīti yaṁ vadesi, iṅgha me tvaṁ tattha kāraṇaṁ atidisāti”.
“Yathā, mahārāja, mahatimahāaggikkhandho ādinnatiṇakaṭṭhasākhāpalāso pariyādinnabhakkho upādānasaṅkhayā nibbāyati, so aggi vuccati ‘anītiko anupaddavo samaye nibbuto nāmā’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci bahūni divasasahassāni jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, mahatimahāaggikkhandho ādinnatiṇakaṭṭhasākhāpalāso assa, taṁ apariyādinneyeva tiṇakaṭṭhasākhāpalāse mahatimahāmegho abhippavassitvā nibbāpeyya, api nu kho, mahārāja, mahāaggikkhandho samaye nibbuto nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana so, mahārāja, pacchimo aggikkhandho purimakena aggikkhandhena samasamagatiko nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, meghena paṭipīḷito so aggikkhandho asamaye nibbuto”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā pittasamuṭṭhānena vā semhasamuṭṭhānena vā sannipātikena vā utupariṇāmajena vā visamaparihārajena vā opakkamikena vā jighacchāya vā pipāsāya vā sappadaṭṭhena vā visamāsitena vā agginā vā udakena vā sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthi.
Yathā vā pana, mahārāja, gagane mahatimahāvalāhako uṭṭhahitvā ninnañca thalañca paripūrayanto abhivassati, so vuccati ‘megho anītiko anupaddavo vassatī’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci ciraṁ jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, gagane mahatimahāvalāhako uṭṭhahitvā antarāyeva mahatā vātena abbhatthaṁ gaccheyya, api nu kho so, mahārāja, mahāvalāhako samaye vigato nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana so, mahārāja, pacchimo valāhako purimena valāhakena samasamagatiko nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, vātena paṭipīḷito so valāhako asamayappattoyeva vigato”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Yathā vā pana, mahārāja, balavā āsīviso kupito kiñcideva purisaṁ ḍaṁseyya, tassa taṁ visaṁ anītikaṁ anupaddavaṁ maraṇaṁ pāpeyya, taṁ visaṁ vuccati ‘anītikamanupaddavaṁ koṭigatan’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci ciraṁ jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘anītiko anupaddavo jīvitakoṭigato sāmayikaṁ maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, balavatā āsīvisena daṭṭhassa antarāyeva āhituṇḍiko agadaṁ datvā avisaṁ kareyya, api nu kho taṁ, mahārāja, visaṁ samaye vigataṁ nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana taṁ, mahārāja, pacchimaṁ visaṁ purimakena visena samasamagatikaṁ nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, agadena paṭipīḷitaṁ visaṁ akoṭigataṁyeva vigatan”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Yathā vā pana, mahārāja, issāso saraṁ pāteyya, sace so saro yathāgatigamanapathamatthakaṁ gacchati, so saro vuccati ‘anītiko anupaddavo yathāgatigamanapathamatthakaṁ gato nāmā’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci ciraṁ jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘anītiko anupaddavo samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, issāso saraṁ pāteyya, tassa taṁ saraṁ tasmiṁyeva khaṇe koci gaṇheyya, api nu kho so, mahārāja, saro yathāgatigamanapathamatthakaṁ gato nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana so, mahārāja, pacchimo saro purimakena sarena samasamagatiko nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, gahaṇena tassa sarassa gamanaṁ upacchinnan”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Yathā vā pana, mahārāja, yo koci lohamayaṁ bhājanaṁ ākoṭeyya, tassa ākoṭanena saddo nibbattitvā yathāgatigamanapathamatthakaṁ gacchati, so saddo vuccati ‘anītiko anupaddavo yathāgatigamanapathamatthakaṁ gato nāmā’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci bahūni divasasahassāni jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘anītiko anupaddavo samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, yo koci lohamayaṁ bhājanaṁ ākoṭeyya, tassa ākoṭanena saddo nibbatteyya, nibbatte sadde adūragate koci āmaseyya, saha āmasanena saddo nirujjheyya, api nu kho so, mahārāja, saddo yathāgatigamanapathamatthakaṁ gato nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana, mahārāja, pacchimo saddo purimakena saddena samasamagatiko nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, āmasanena so saddo uparato”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Yathā vā pana, mahārāja, khette suvirūḷhaṁ dhaññabījaṁ sammā pavattamānena vassena otatavitataākiṇṇabahuphalaṁ hutvā sassuṭṭhānasamayaṁ pāpuṇāti, taṁ dhaññaṁ vuccati ‘anītikamanupaddavaṁ samayasampattaṁ nāma hotī’ti;
evameva kho, mahārāja, yo koci bahūni divasasahassāni jīvitvā jarājiṇṇo āyukkhayā anītiko anupaddavo marati, so vuccati ‘anītiko anupaddavo samaye maraṇamupagato’ti.
Yathā vā pana, mahārāja, khette suvirūḷhaṁ dhaññabījaṁ udakena vikalaṁ mareyya, api nu kho taṁ, mahārāja, dhaññaṁ samayasampattaṁ nāma hotī”ti?
“Na hi, bhante”ti.
“Kissa pana taṁ, mahārāja, pacchimaṁ dhaññaṁ purimakena dhaññena samasamagatikaṁ nāhosī”ti?
“Āgantukena, bhante, uṇhena paṭipīḷitaṁ taṁ dhaññaṁ matan”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Sutapubbaṁ pana tayā, mahārāja, ‘sampannataruṇasassaṁ kimayo uṭṭhahitvā samūlaṁ nāsentī’”ti?
“Sutapubbañceva taṁ, bhante, amhehi diṭṭhapubbañcā”ti.
“Kiṁ nu kho taṁ, mahārāja, sassaṁ kāle naṭṭhaṁ, udāhu akāle naṭṭhan”ti?
“Akāle, bhante, yadi kho taṁ, bhante, sassaṁ kimayo na khādeyyuṁ, sassuddharaṇasamayaṁ pāpuṇeyyā”ti.
“Kiṁ pana, mahārāja, āgantukena upaghātena sassaṁ vinassati, nirupaghātaṁ sassaṁ sassuddharaṇasamayaṁ pāpuṇātī”ti?
“Āma, bhante”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā …pe…
sattivegappaṭipīḷito vā marati.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthīti.
Sutapubbaṁ pana tayā, mahārāja, ‘sampanne sasse phalabhāranamite mañjaritapatte karakavassaṁ nāma vassajāti nipatitvā vināseti aphalaṁ karotī’”ti?
“Sutapubbañceva taṁ, bhante, amhehi diṭṭhapubbañcā”ti.
“Api nu kho taṁ, mahārāja, sassaṁ kāle naṭṭhaṁ, udāhu akāle naṭṭhan”ti?
“Akāle, bhante, yadi kho taṁ, bhante, sassaṁ karakavassaṁ na vasseyya sassuddharaṇasamayaṁ pāpuṇeyyā”ti.
“Kiṁ pana, mahārāja, āgantukena upaghātena sassaṁ vinassati, nirupaghātaṁ sassaṁ sassuddharaṇasamayaṁ pāpuṇātī”ti?
“Āma, bhante”ti.
“Evameva kho, mahārāja, yo koci akāle marati, so āgantukena rogena paṭipīḷito vātasamuṭṭhānena vā pittasamuṭṭhānena vā semhasamuṭṭhānena vā sannipātikena vā utupariṇāmajena vā visamaparihārajena vā opakkamikena vā jighacchāya vā pipāsāya vā sappadaṭṭhena vā visamāsitena vā agginā vā udakena vā sattivegappaṭipīḷito vā akāle marati.
Yadi pana āgantukena rogena paṭipīḷito na bhaveyya, samayeva maraṇaṁ pāpuṇeyya.
Idamettha, mahārāja, kāraṇaṁ, yena kāraṇena akāle maraṇaṁ atthī”ti.
“Acchariyaṁ, bhante nāgasena, abbhutaṁ, bhante nāgasena, sudassitaṁ kāraṇaṁ, sudassitaṁ opammaṁ akāle maraṇassa paridīpanāya, ‘atthi akāle maraṇan’ti uttānīkataṁ pākaṭaṁ kataṁ vibhūtaṁ kataṁ, acittavikkhittakopi, bhante nāgasena, manujo ekamekenapi tāva opammena niṭṭhaṁ gaccheyya ‘atthi akāle maraṇan’ti, kiṁ pana manujo sacetano?
Paṭhamopammenevāhaṁ, bhante, saññatto ‘atthi akāle maraṇan’ti, api ca aparāparaṁ nibbāhanaṁ sotukāmo na sampaṭicchin”ti.
Akālamaraṇapañho chaṭṭho.