Tôi nghe như vậy.
SC 11 Một thời, Thế Tôn ở xứ Kuru (Câu lâu), tại Kammāsadhamma (Kiềm ma sắt đàm)—đô thị của xứ Kuru. Rồi Thế Tôn gọi các vị Tỷ kheo: “Này các Tỷ kheo.” Các Tỷ kheo trả lời Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn.” Thế Tôn nói như sau
SC 2—Này các Tỷ kheo, đây là con đường độc nhất, đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh lý, chứng ngộ Niết bàn. Ðó là Bốn niệm xứ.
SC 3Thế nào là bốn? Này các Tỷ kheo, ở đây vị Tỷ kheo sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán thọ trên các thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời.
(Quán thân)
SC 4PTS cs 2 Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán thân trên thân?
SC 5Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo đi đến khu rừng, đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà trống, và ngồi kiết già, lưng thẳng và an trú chánh niệm trước mặt. Tỉnh giác, vị ấy thở vô; tỉnh giác, vị ấy thở ra. Thở vô dài, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở vô dài”; hay thở ra dài, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở ra dài”; hay thở vô ngắn, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở vô ngắn”; hay thở ra ngắn, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở ra ngắn”; Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập; “Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập; “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập; “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập.
SC 6Này các tỷ kheo, như người thợ quay hay học trò người thợ quay tuệ tri thiện xảo, khi quay dài, tuệ tri rằng: “Tôi quay dài”; hay khi quay ngắn, tuệ tri rằng: “Tôi quay ngắn.” Cũng vậy, này các Tỷ kheo, Tỷ kheo thở vô dài, tuệ tri: “Tôi thở vô dài”; hay thở ra dài tuệ tri: “Tôi thở ra dài”; hay thở vô ngắn, tuệ tri: “Tôi thở vô ngắn”; hay thở ra ngắn, tuệ tri: “Tôi thở ra ngắn”; “Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập; “Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập; “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập; “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập.
SC 7Như vậy, vị ấy sống, quán thân trên nội thân hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân; hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 8PTS cs 3 Lại nữa, này các Tỷ keo, Tỷ kheo đi, tuệ tri: “Tôi đi”; hay đứng, tuệ tri: “Tôi đứng”; hay ngồi, tuệ tri: “Tôi ngồi”; hay nằm, tuệ tri: “Tôi nằm”. Thân thể được sử dụng như thế nào, vị ấy biết thân như thế ấy.
SC 9Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay vị ấy sống quán thân trên ngoại thân; hay vị ấy sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay vị ấy sống quán tánh diệt tận trên thân; hay vị ấy sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 10PTS cs 4 Lại nữa, này các Tỷ kheo, Tỷ kheo, khi bước tới, bước lui, biết rõ việc mình đang làm. Khi ngó tới, ngó lui, biết rõ việc mình đang làm. Khi co tay khi duỗi tay biết rõ việc mình đang làm. Khi mang áo Sanghàti (Tăng-già-lê), mang bát, mang y, biết rõ việc mình đang làm. Khi ăn, uống, nhai, nếm, biết rõ việc mình đang làm. Khi đi đại tiện, tiểu tiện, biết rõ việc mình đang làm. Khi đi, đứng, ngồi, nằm, biết rõ việc mình đang làm.
SC 11Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 12PTS cs 5 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo quán sát thân này, dưới từ bàn chân trở lên, trên cho đến đảnh tóc, bao bọc bởi da và chứa đầy những vật bất tịnh sai biệt: “Trong thân này, đây là tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, thận, tủy, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, bụng, phân, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, mỡ da, nước miếng, niêm dịch, nước ở khớp xương, nước tiểu.”
SC 13Này các Tỷ kheo, cũng như một bao đồ, hai đầu trống đựng đầy các loại hột như gạo, lúa, đậu xanh, đậu lớn, mè, gạo đã xay rồi. Một người có mắt, đổ các hột ấy ra và quan sát: “Ðây là hột gạo, đây là hột lúa, đây là đậu xanh, đây là đậu đỏ, đây là mè, đây là hột lúa đã xay rồi.” Cũng vậy, này các Tỷ kheo, một Tỷ kheo quán sát thân này dưới từ bàn chân trở lên, trên cho đến đảnh tóc, bao bọc bởi da và chứa đầy những vật bất tịnh sai biệt: “Trong thân này, đây là tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, bụng, phân, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, mỡ da, nước miếng, niêm dịch, nước ở khớp xương, nước tiểu.”
SC 14Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy vị Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 15PTS cs 6 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo quán sát thân này về vị trí các giới và sự sắp đặt các giới: “Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại.”
SC 16Này các Tỷ kheo, như một người đồ tể thiện xảo, hay đệ tử của một người đồ tể giết một con bò, ngồi cắt chia từng thân phần tại ngã tư đường. Cũng vậy này các Tỷ kheo, vị Tỷ kheo quán sát thân nay về vị trí các giới và về sự sắp đặt các giới: “Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại.”
SC 17Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm, và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ keo sống quán thân trên thân.
SC 18PTS cs 7 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo, như thấy một thi thể quăng bỏ trong nghĩa địa một ngày, hai ngày, ba ngày, thi thể ấy trương phồng lên, xanh đen lại, nát thối ra. Tỷ kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản tánh là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy.”
SC 19Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 20PTS cs 8 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo như thấy một thi thể quăng bỏ trong nghĩa địa bị các loài quạ ăn, hay bị các loài diều hâu ăn, hay bị các chim kên ăn; hay bị các loài chó ăn; hay bị các loài giả can ăn, hay bị các loài côn trùng ăn. Tỷ kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản chất là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy.”
SC 21Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thên trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 22PTS cs 9 Này các Tỷ kheo, lại nữa Tỷ kheo như thấy một thi thể bị quăng bỏ trong nghĩa địa; với các xương còn liên kết với nhau, còn dính thịt và máu, còn được các đường gân cột lại; với các xương còn liên kết với nhau, không còn dính thịt nhưng còn dính máu, còn được các đường gân cột lại, với các xương còn liên kết với nhau, không còn dính thịt và máu, còn được các đường gân cột lại; chỉ còn có xương không dính lại với nhau, rải rác chỗ này chỗ kia, ở đây là xương tay, ở đây là xương chân, ở đây là xương ống, ở đây là xương bắp vế, ở đây là xương mông, ở đây là xương sống, ở đây là xương đầu, … Tỷ kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản tánh là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy”.
SC 23Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay vị ấy sống quán tánh diệt tận trên thân; hay vị ấy sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 24PTS cs 10 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo như thấy một thi thể quăng bỏ trong nghĩa địa, chỉ còn toàn xương trắng màu vỏ ốc … chỉ còn một đống xương lâu hơn một năm … chỉ còn là xương thối trở thành bột. Tỷ kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản tánh là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy.”
SC 25Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
(Quán thọ)
SC 26PTS cs 11 Này các Tỷ kheo, như thế nào Tỷ kheo sống quán thọ trên các thọ?
SC 27Này các Tỷ kheo, ở nơi đây Tỷ kheo khi cảm giác lạc thọ, biết rằng: “Tôi cảm giác lạc thọ”; khi cảm giác khổ thọ, biết rằng: “Tôi cảm giác khổ thọ”; khi cảm giác bất khổ bất lạc thọ, biết rằng: “Tôi cảm giác bất khổ bất lạc thọ”. Hay khi cảm giác lạc thọ thuộc vật chất biết rằng: “Tôi cảm giác lạc thọ thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác lạc thọ không thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác lạc thọ không thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác khổ thọ thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác khổ thọ thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác khổ thọ không thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác khổ thọ không thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác bất khổ bất lạc thọ thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác bất khổ bất lạc thọ thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác bất khổ bất lạc thọ không thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác bất khổ bất lạc thọ không thuộc vật chất”.
SC 28Như vậy vị ấy sống quán thọ trên các nội thọ; hay sống quán thọ trên các ngoại thọ; hay sống quán thọ trên cả các nội thọ, ngoại thọ. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các thọ; hay sống quán tánh diệt tận trên các thọ; hay sống quán tánh sanh diệt trên các thọ. “Có thọ đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thọ trên các thọ.
(Quán tâm)
SC 29PTS cs 12 Này các Tỷ kheo, như thế nào Tỷ kheo sống quán tâm trên tâm?
SC 30Này các Tỷ kheo, ở đây vị Tỷ kheo: “Với tâm có tham, biết rằng tâm có tham”; hay “Với tâm không tham, biết rằng tâm không tham”; hay “Với tâm có sân, biết rằng tâm có sân”; hay “Với tâm không sân, biết rằng tâm không sân”; hay “Với tâm có si, biết rằng tâm có si”; hay “Với tâm không si, biết rằng tâm không si”; hay “Với tâm thâu nhiếp, biết rằng tâm được thâu nhiếp”; hay “Với tâm tán loạn, biết rằng tâm bị tán loạn”; hay “Với tâm quảng đại, biết rằng tâm được quảng đại”; hay “Với tâm không quảng đại, biết rằng tâm không được quảng đại”; hay “Với tâm hữu hạn, biết rằng tâm hữu hạn”; hay “Với tâm vô thượng, biết rằng tâm vô thượng”; hay “Với tâm có định, biết rằng tâm có định”; hay “Với tâm không định, biết rằng tâm không định”; hay “Với tâm giải thoát, biết rằng tâm có giải thoát”; hay “Với tâm không giải thoát, biết rằng tâm không giải thoát”.
SC 31Như vậy vị ấy sống quán tâm trên nội tâm; hay sống quán tâm trên ngoại tâm; hay sống quán tâm trên nội tâm, ngoại tâm. Hay sống quán tánh sanh khởi trên tâm; hay sống quán tánh diệt tận trên tâm; hay sống quán tánh sanh diệt trên tâm. “Có tâm đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy vị Tỷ kheo sống quán tâm trên tâm.
(Quán pháp)
SC 32PTS cs 13 Này các Tỷ kheo, thế nào là vị Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp?
SC 33Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái. Và này các Tỷ kheo, thế nào là vị Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái?
SC 34Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo, nội tâm có tham dục, tuệ tri: “Nội tâm tôi có tham dục”; hay nội tâm không có tham dục, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có tham dục”. Và với tham dục chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với tham dục đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với tham dục đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 35Hay nội tâm có sân hận, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có sân hận”; hay nội tâm không có sân hận, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có sân hận.” Và với sân hận chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với sân hận đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với sân hận đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 36Hay nội tâm có hôn trầm thụy miên, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có hôn trầm thụy miên”; hay nội tâm không có hôn trầm thụy miên, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có hôn trầm thụy miên”. Và với hôn trầm thụy miên chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với hôn trầm thụy miên đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với hôn trầm thụy miên đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 37Hay nội tâm có trạo hối, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có trạo hối”; hay nội tâm không có trạo hối, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có trạo hối”. Và với trạo hối chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với trạo hối đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với trạo hối đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 38Hay nội tâm có nghi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có nghi”; hay nội tâm không có nghi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có nghi.” Và với nghi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với nghi đã sanh, nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy, và với nghi đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 39Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên cả các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp, đối với năm triền cái.
SC 40PTS cs 14 Lại nữa, này các Tỷ kheo, Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Năm Thủ uẩn. Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Năm Thủ uẩn?
SC 41Này các Tỷ kheo, Tỷ kheo suy tư: “Ðây là sắc, đây là sắc sanh, đây là sắc diệt. Ðây là thọ, đây là thọ sanh, đây là thọ diệt. Ðây là tưởng, đây là tưởng sanh, đây là tưởng diệt. Ðây là hành, đây là hành sanh, đây là hành diệt. Ðây là thức, đây là thức sanh, đây là thức diệt”. Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp; hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Năm Thủ uẩn.
SC 42PTS cs 15 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Sáu Nội Ngoại xứ.
SC 43Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Sáu Nội Ngoại xứ?
SC 44Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo tuệ tri con mắt và tuệ tri các sắc, do duyên hai pháp này, kiết sử sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy … và tuệ tri tai và tuệ tri các tiếng … và tuệ tri mũi và tuệ tri các hương … và tuệ tri lưỡi và tuệ tri các vị … và tuệ tri thân và tuệ tri các xúc … và tuệ tri ý và tuệ tri các pháp; do duyên hai pháp này, kiết sử sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 45Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên cả các nội pháp, ngoại pháp; hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp, đối với Sáu Nội Ngoại xứ.
SC 46PTS cs 16 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác chi.
SC 47Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác chi? Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo, nội tâm có Niệm Giác chi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có Niệm Giác chi”, hay nội tâm không có Niệm Giác chi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có Niệm Giác chi”; và với Niệm Giác chi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy, và với Niệm Giác chi đã sanh, nay được tu tập viên thành, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 48Hay nội tâm có Trạch pháp Giác chi …
SC 49Hay nội tâm có Tinh tấn Giác chi …
SC 50Hay nội tâm có Hỷ Giác chi …
SC 51Hay nội tâm có Khinh an Giác chi …
SC 52Hay nội tâm có Ðịnh Giác chi …
SC 53Hay nội tâm có Xả Giác chi; tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có Xả Giác chi”; hay nội tâm không có Xả Giác chi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có Xả Giác chi.” Và với Xả Giác chi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với Xả Giác chi đã sanh nay được tu tập viên thành, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 54Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên cả các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”; vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác chi.
SC 55PTS cs 17 Lại nữa này các Tỷ kheo, vị ấy sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Sự thật.
SC 56Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Sự thật? Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo như thật tuệ tri: “Ðây là khổ”; như thật tuệ tri: “Ðây là khổ tập”; như thật tuệ tri: “Ðây là khổ diệt”; như thật tuệ tri: “Ðây là con đường đưa đến khổ diệt”.
SC 57PTS cs 18 Và này các Tỷ kheo, thế nào Khổ Thánh đế? Sanh là khổ, già là khổ, chết là khổ, sầu, bi. Khổ, ưu, não là khổ, cầu không được là khổ, tóm lại Năm Thủ uẩn là khổ.
SC 58Này các Tỷ kheo thế nào là sanh? Mỗi mỗi hạng chúng sanh trong từng giới loại, sự xuất sản, xuất sanh, xuất thành, tái sanh của họ, sự xuất hiện các uẩn, sự hoạch đắc các căn. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là sanh.
SC 59Này các Tỷ kheo, thế nào là già? Mỗi mỗi hạng chúng sanh, trong từng giới hạn, sự niên lão, sự hủy hoại, trạng thái rụng răng, trạng thái tóc bạc, da nhăn, tuổi thọ rút ngắn, các căn hủy hoại. Này các Tỷ kheo, như vậy là già.
SC 60Này các Tỷ kheo, thế nào là chết? Mỗi mỗi hạng chúng sanh trong từng giới loại, sự tạ thế, sự từ trần, thân hoại, sự diệt vong, sự chết, sự tử vong, thời đã đến, các uẩn đã tận diệt, sự vất bỏ tử thi. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là chết.
SC 61Này các Tỷ kheo, thế nào gọi là sầu? Này các Tỷ kheo, với những ai gặp phải tai nạn này hay tai nạn khác; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự sầu, sự sầu lo, sự sầu muộn, nội sầu, mọi khổ sầu của người ấy. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là sầu.
SC 62Này các Tỷ kheo, thế nào là bi? Này các Tỷ kheo, với những ai gặp phải tai nạn này hay tai nạn khác; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự bi ai, sự bi thảm, sự than van, sự than khóc, sự bi thán, sự bi thống của người ấy. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là bi.
SC 63Này các Tỷ kheo, thế nào là khổ? Này các Tỷ kheo, sự đau khổ về thân, sự không sảng khoái về thân, sự đau khổ do thân cảm thọ, sự không sảng khoái do thân cảm thọ. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là khổ.
SC 64Này các Tỷ kheo, thế nào là ưu? Này các Tỷ kheo, sự đau khổ về tâm, sự không sảng khoái về tâm, sự đau khổ do tâm cảm thọ, sự không sảng khoái do tâm cảm thọ. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là ưu.
SC 65Này các Tỷ kheo, thế nào là não? Này các Tỷ kheo, với những ai gặp tai nạn này hay tai nạn khác; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự áo não, sự bi não, sự thất vọng, sự tuyệt vọng của người ấy. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là não.
SC 66Này các Tỷ kheo, thế nào là cầu bất đắc khổ? Này các Tỷ kheo, chúng sanh bị sanh chi phối, khởi sự mong cầu: “Mong rằng ta khỏi bị sanh chi phối, mong rằng ta khỏi phải đi thác sanh”. Lời cầu mong ấy không được thành tựu. Như vậy gọi là cầu bất đắc khổ! Này các Tỷ kheo, chúng sanh bị già chi phối … chúng sanh bị bệnh chi phối … chúng sanh bị chết chi phối. Chúng sanh bị sầu, bi, khổ, ưu, não chi phối, khởi sự mong cầu: “Mong rằng ta khỏi bị sầu, bi, khổ, ưu, não chi phối! Mong rằng ta khỏi đương chịu sầu, bi, khổ, ưu, não”. Lời mong cầu ấy không được thành tựu. Như vậy là cầu bất đắc khổ.
SC 67Này các Tỷ kheo, như thế nào là tóm lại, Năm Thủ uẩn là khổ? Như Sắc thủ uẩn, Thọ thủ uẩn, Tưởng thủ uẩn, Hành thủ uẩn, Thức thủ uẩn. Này các Tỷ kheo, như vậy tóm lại Năm Thủ uẩn là khổ.
SC 68PTS cs 19 Này các Tỷ kheo, thế nào là Khổ tập Thánh đế? Sự tham ái đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia. Như dục ái, hữu ái, vô hữu ái.
SC 69Này các Tỷ kheo, sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đâu, khi an trú thì an trú ở đâu? Ở đời, sắc gì thân ái, sắc gì khả ái? Ở đời con mắt là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy. Ở đời cái tai … ở đời mũi … ở đời lưỡi … ở đời thân … ở đời ý là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 70Ở đời các sắc … ở đời các tiếng … ở đời các hương … ở đời các vị … ở đời các cảm xúc … ở đời các pháp là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 71Ở đời nhãn thức … ở đời nhĩ thức … ở đời tỷ thức … ở đời thiệt thức … ở đời thân thức … ở đời ý thức là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 72Ở đời nhãn xúc … ở đời nhĩ xúc … ở đời tỷ xúc … ở đời thiệt xúc … ở đời thân xúc … ở đời ý xúc là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 73Ở đời nhãn xúc sở sanh thọ … ở đời nhĩ xúc sở sanh thọ … ở đời tỷ xúc sở sanh thọ … ở đời thiệt xúc sở thanh thọ … ở đời thân xúc sở sanh thọ … ở đời ý xúc sở sanh thọ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 74Ở đời sắc tưởng … ở đời thanh tưởng … ở đời hương tưởng … ở đời vị tưởng … ở đời xúc tưởng … ở đời pháp tưởng là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 75Ở đời sắc tư … ở đời thanh tư … ở đời hương tư … ở đời vị tư … ở đời xúc tư … ở đời pháp tư là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 76Ở đời sắc ái … ở đời thanh ái … ở đời hương ái … ở đời vị ái … ở đời xúc ái … ở đời pháp ái là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đây.
SC 77Ở đời sắc tầm … ở đời thanh tầm … ở đời hương tầm … ở đời vị tầm … ở đời xúc tầm … ở đời pháp tầm là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 78Ở đời sắc tứ … ở đời thanh tứ … ở đời hương tứ … ở đời vị tứ … ở đời xúc tứ … ở đời pháp tứ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Khổ tập Thánh đế.
SC 79PTS cs 20 Này các Tỷ kheo, và thế nào là Khổ diệt Thánh đế? Sự diệt tận không còn luyến tiếc tham ái ấy, sự xả ly, sự khí xả, sự giải thoát, sự vô nhiễm (tham ái ấy).
SC 80Này các Tỷ kheo, sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đâu, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đâu? Ở đời các sắc gì thân, các sắc gì ái, sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 81Ở đời sắc gì thân ái, sắc gì khả ái? Ở đời con mắt là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy. Ở đời lỗ tai … ở đời mũi … ở đời lưỡi … ở đời thân … ở đời ý là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 82Ở đời các sắc … ở đời các tiếng … ở đời các mùi hương … ở đời các vị. Ở đời các xúc … ở đời các pháp là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 83Ở đời nhãn thức … ở đời nhĩ thức … ở đời tỷ thức … ở đời thiệt thức … ở đời ý thức là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 84Ở đời nhãn xúc … ở đời nhĩ xúc … ở đời tỷ xúc … ở đời thiệt xúc … ở đời thân xúc … ở đời ý xúc là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 85Ở đời nhãn xúc sở sanh thọ … ở đời nhĩ xúc sở sanh thọ … ở đời tỷ xúc sở sanh thọ … ở đời thiệt xúc sở sanh thọ … ở đời thân xúc sở sanh thọ. Ở đời ý xúc sở sanh thọ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 86Ở đời sắc tưởng … ở đời thanh tưởng … ở đời hương tưởng … ở đời vị tưởng … ở đời xúc tưởng … ở đời pháp tưởng là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 87Ở đời sắc tư … ở đời thanh tư … ở đời hương tư … ở đời vị tư … ở đời xúc tư … ở đời pháp tư là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 88Ở đời sắc ái … ở đời thanh ái … ở đời hương ái … ở đời vị ái … ở đời xúc ái … ở đời pháp ái là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 89Ở đời sắc tầm … ở đời thanh tầm … ở đời hương tầm … ở đời vị tầm … ở đời xúc tầm … ở đời pháp tầm là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 90Ở đời sắc tứ … ở đời thanh tứ … ở đời hương tứ … ở đời vị tứ … ở đời xúc tứ … ở đời pháp tứ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 91Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Khổ diệt Thánh đế.
SC 92PTS cs 21 Này các Tỷ kheo, thế nào là Khổ diệt đạo Thánh đế. Ðó là bát chi Thánh đạo, tức là Chánh tri kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định.
SC 93Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh tri kiến? Này các Tỷ kheo, tri kiến về Khổ, tri kiến về Khổ tập, tri kiến về Khổ diệt, tri kiến về Khổ diệt đạo. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh tri kiến.
SC 94Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh tư duy? Tư duy về ly dục, tư duy về vô sân, tư duy về bất hại. Này các tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh tư duy.
SC 95Này các Tỷ kheo thế nào là Chánh ngữ? Tự chế không nói láo, tự chế không nói hai lưỡi, tự chế không ác khẩu, tự chế không nói lời phù phiếm. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh ngữ.
SC 96Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh nghiệp? Tự chế không sát sanh, tự chế không trộm cướp, tự chế không tà dâm. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh nghiệp.
SC 97Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh mạng? Này các Tỷ kheo, ở đây vị Thánh đệ tử từ bỏ tà mạng, sinh sống bằng chánh mạng. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh mạng.
SC 98Này các Tỷ kheo, và thế nào là Chánh tinh tấn? Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo, đối với các ác, bất thiện pháp chưa sanh, khởi lên ý muốn không cho sanh khởi; vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Ðối với các ác, bất thiện pháp đã sanh, khởi lên ý muốn trừ diệt, vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Ðối với các thiện pháp chưa sanh, khởi lên ý muốn khiến cho sanh khởi; vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Ðối với các thiện pháp đã sanh, khởi lên ý muốn khiến cho an trú, không cho băng hoại, khiến cho tăng trưởng, phát triển, viên mãn. Vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh tinh tấn.
SC 99Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh niệm? Này các Tỷ kheo, ở đây vị Tỷ kheo sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; trên các cảm thọ … trên các tâm … quán pháp trên các pháp, tinh cần tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh niệm.
SC 100Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh định? Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo ly dục, ly ác bất thiện pháp, chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, với tầm, với tứ. Tỷ kheo ấy diệt tầm, diệt tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Tỷ kheo ấy ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú Thiền thứ ba. Tỷ kheo ấy xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh định.
SC 101Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Khổ diệt đạo thánh đế.
SC 102Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Thánh đế.
SC 103PTS cs 22 Này các Tỷ kheo, vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này như vậy trong bảy năm, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại; hai là nếu còn hữu dư y, chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ kheo, không cần gì đến bảy năm, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này như vậy trong sáu năm … trong năm năm … trong bốn năm … trong ba năm … trong hai năm … trong một năm, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại; hai là nếu còn hữu dư y, chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ kheo, không cần gì đến một năm, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này trong bảy tháng, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hay nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ-kheo, không cần gì bảy tháng, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này trong sáu tháng … trong năm tháng … trong bốn tháng … trong ba tháng … trong hai tháng … trong một tháng … trong nửa tháng … vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hai là nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ-kheo, không cần gì nửa tháng, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này trong bảy ngày, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hai là nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn.
SC 104Này các Tỷ kheo, đây là con đường độc nhất đưa đến sự thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu Chánh lý, chứng ngộ Niết Bàn. Ðó là Bốn Niệm xứ.
SC 105Thế Tôn thuyết pháp đã xong. Các Tỷ kheo ấy hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy.
Evaṁ me sutaṁ—
ekaṁ samayaṁ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṁ nāma kurūnaṁ nigamo.
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
“bhikkhavo”ti.
“Bhaddante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhagavā etadavoca:
“Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā, sokaparidevānaṁ samatikkamāya dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānā.
Katame cattāro?
Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ,
vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ,
citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ,
dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
Uddeso niṭṭhito.
1. Kāyānupassanā
1.1. Kāyānupassanāānāpānapabba
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā.
So satova assasati, satova passasati.
Dīghaṁ vā assasanto ‘dīghaṁ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṁ vā passasanto ‘dīghaṁ passasāmī’ti pajānāti.
Rassaṁ vā assasanto ‘rassaṁ assasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā passasanto ‘rassaṁ passasāmī’ti pajānāti.
‘Sabbakāyapaṭisaṁvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṁvedī passasissāmī’ti sikkhati.
‘Passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmī’ti sikkhati.
Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā dīghaṁ vā añchanto ‘dīghaṁ añchāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā añchanto ‘rassaṁ añchāmī’ti pajānāti;
evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dīghaṁ vā assasanto ‘dīghaṁ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṁ vā passasanto ‘dīghaṁ passasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā assasanto ‘rassaṁ assasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā passasanto ‘rassaṁ passasāmī’ti pajānāti.
‘Sabbakāyapaṭisaṁvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṁvedī passasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmī’ti sikkhati.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati.
‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Ānāpānapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.2. Kāyānupassanāiriyāpathapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti,
yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṁ pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati.
‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Iriyāpathapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.3. Kāyānupassanāsampajānapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Sampajānapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.4. Kāyānupassanāpaṭikūlamanasikārapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati:
‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṁsaṁ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ, hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ papphāsaṁ, antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ, pittaṁ semhaṁ pubbo lohitaṁ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan’ti.
Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṁ—sālīnaṁ vīhīnaṁ muggānaṁ māsānaṁ tilānaṁ taṇḍulānaṁ. Tamenaṁ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya: ‘ime sālī, ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti.
Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati:
‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā …pe… muttan’ti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Paṭikūlamanasikārapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.5. Kāyānupassanādhātumanasikārapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso paccavekkhati:
‘atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.
Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṁ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa;
evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso paccavekkhati:
‘atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Dhātumanasikārapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.6. Kāyānupassanānavasivathikapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ ekāhamataṁ vā dvīhamataṁ vā tīhamataṁ vā uddhumātakaṁ vinīlakaṁ vipubbakajātaṁ.
So imameva kāyaṁ upasaṁharati:
‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ kākehi vā khajjamānaṁ kulalehi vā khajjamānaṁ gijjhehi vā khajjamānaṁ kaṅkehi vā khajjamānaṁ sunakhehi vā khajjamānaṁ byagghehi vā khajjamānaṁ dīpīhi vā khajjamānaṁ siṅgālehi vā khajjamānaṁ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṁ.
So imameva kāyaṁ upasaṁharati:
‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ aṭṭhikasaṅkhalikaṁ samaṁsalohitaṁ nhārusambandhaṁ …pe…
Aṭṭhikasaṅkhalikaṁ nimaṁsalohitamakkhitaṁ nhārusambandhaṁ …pe…
Aṭṭhikasaṅkhalikaṁ apagatamaṁsalohitaṁ nhārusambandhaṁ …pe…
Aṭṭhikāni apagatasambandhāni disā vidisā vikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṁ aññena pādaṭṭhikaṁ aññena gopphakaṭṭhikaṁ aññena jaṅghaṭṭhikaṁ aññena ūruṭṭhikaṁ aññena kaṭiṭṭhikaṁ aññena phāsukaṭṭhikaṁ aññena piṭṭhiṭṭhikaṁ aññena khandhaṭṭhikaṁ aññena gīvaṭṭhikaṁ aññena hanukaṭṭhikaṁ aññena dantaṭṭhikaṁ aññena sīsakaṭāhaṁ.
So imameva kāyaṁ upasaṁharati:
‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
viharati.
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni …pe…
Aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni …pe…
Aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni.
So imameva kāyaṁ upasaṁharati:
‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati.
‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Navasivathikapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
Cuddasa kāyānupassanā niṭṭhitā.
2. Vedanānupassanā
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Dukkhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Adukkhamasukhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Sāmisaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Nirāmisaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Sāmisaṁ vā dukkhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Nirāmisaṁ vā dukkhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Sāmisaṁ vā adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Nirāmisaṁ vā adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati.
‘Atthi vedanā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati.
Vedanānupassanā niṭṭhitā.
3. Cittānupassanā
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṁ vā cittaṁ ‘sarāgaṁ cittan’ti pajānāti.
Vītarāgaṁ vā cittaṁ ‘vītarāgaṁ cittan’ti pajānāti.
Sadosaṁ vā cittaṁ ‘sadosaṁ cittan’ti pajānāti.
Vītadosaṁ vā cittaṁ ‘vītadosaṁ cittan’ti pajānāti.
Samohaṁ vā cittaṁ ‘samohaṁ cittan’ti pajānāti.
Vītamohaṁ vā cittaṁ ‘vītamohaṁ cittan’ti pajānāti.
Saṅkhittaṁ vā cittaṁ ‘saṅkhittaṁ cittan’ti pajānāti.
Vikkhittaṁ vā cittaṁ ‘vikkhittaṁ cittan’ti pajānāti.
Mahaggataṁ vā cittaṁ ‘mahaggataṁ cittan’ti pajānāti.
Amahaggataṁ vā cittaṁ ‘amahaggataṁ cittan’ti pajānāti.
Sauttaraṁ vā cittaṁ ‘sauttaraṁ cittan’ti pajānāti.
Anuttaraṁ vā cittaṁ ‘anuttaraṁ cittan’ti pajānāti.
Samāhitaṁ vā cittaṁ ‘samāhitaṁ cittan’ti pajānāti.
Asamāhitaṁ vā cittaṁ ‘asamāhitaṁ cittan’ti pajānāti.
Vimuttaṁ vā cittaṁ ‘vimuttaṁ cittan’ti pajānāti.
Avimuttaṁ vā cittaṁ ‘avimuttaṁ cittan’ti pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati.
‘Atthi cittan’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati.
Cittānupassanā niṭṭhitā.
4. Dhammānupassanā
4.1. Dhammānupassanānīvaraṇapabba
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ kāmacchando’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ kāmacchando’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ byāpādo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ byāpādo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ thinamiddhaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ thinamiddhan’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ thinamiddhaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ thinamiddhan’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa thinamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa thinamiddhassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa thinamiddhassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ uddhaccakukkuccan’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ uddhaccakukkuccan’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ vicikicchā’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ vicikicchā’ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.
Nīvaraṇapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
4.2. Dhammānupassanākhandhapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu:
‘iti rūpaṁ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo;
iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo;
iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo;
iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṁ samudayo, iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo,
iti viññāṇaṁ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti,
iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu.
Khandhapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
4.3. Dhammānupassanāāyatanapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Sotañca pajānāti, sadde ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Ghānañca pajānāti, gandhe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Jivhañca pajānāti, rase ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Kāyañca pajānāti, phoṭṭhabbe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Manañca pajānāti, dhamme ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.
Āyatanapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
4.4. Dhammānupassanābojjhaṅgapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa vīriyasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa pītisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa passaddhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa samādhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu.
Bojjhaṅgapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
4.5. Dhammānupassanāsaccapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṁ dukkhan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.
4.5.1. Dukkhasaccaniddesa
Katamañca, bhikkhave, dukkhaṁ ariyasaccaṁ?
Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogopi dukkho, piyehi vippayogopi dukkho, yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
Katamā ca, bhikkhave, jāti?
Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, jāti.
Katamā ca, bhikkhave, jarā?
Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, jarā.
Katamañca, bhikkhave, maraṇaṁ?
Yaṁ tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṁ maccu maraṇaṁ kālakiriyā khandhānaṁ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo,
idaṁ vuccati, bhikkhave, maraṇaṁ.
Katamo ca, bhikkhave, soko?
Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, soko.
Katamo ca, bhikkhave, paridevo?
Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṁ paridevitattaṁ,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, paridevo.
Katamañca, bhikkhave, dukkhaṁ?
Yaṁ kho, bhikkhave, kāyikaṁ dukkhaṁ kāyikaṁ asātaṁ kāyasamphassajaṁ dukkhaṁ asātaṁ vedayitaṁ,
idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhaṁ.
Katamañca, bhikkhave, domanassaṁ?
Yaṁ kho, bhikkhave, cetasikaṁ dukkhaṁ cetasikaṁ asātaṁ manosamphassajaṁ dukkhaṁ asātaṁ vedayitaṁ,
idaṁ vuccati, bhikkhave, domanassaṁ.
Katamo ca, bhikkhave, upāyāso?
Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṁ upāyāsitattaṁ,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, upāyāso.
Katamo ca, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho?
Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā, yā tehi saddhiṁ saṅgati samāgamo samodhānaṁ missībhāvo,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho.
Katamo ca, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho?
Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātisālohitā vā, yā tehi saddhiṁ asaṅgati asamāgamo asamodhānaṁ amissībhāvo,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho.
Katamañca, bhikkhave, yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ?
Jātidhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati:
‘aho vata mayaṁ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ,
idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Jarādhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati:
‘aho vata mayaṁ na jarādhammā assāma, na ca vata no jarā āgaccheyyā’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ, idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Byādhidhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṁ na byādhidhammā assāma, na ca vata no byādhi āgaccheyyā’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ, idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Maraṇadhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṁ na maraṇadhammā assāma, na ca vata no maraṇaṁ āgaccheyyā’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ, idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṁ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma, na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsaā āgaccheyyun’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ,
idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Katame ca, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā?
Seyyathidaṁ—rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho.
Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhaṁ ariyasaccaṁ.
4.5.2. Samudayasaccaniddesa
Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ?
Yāyaṁ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṁ—
kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā.
Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisati?
Yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Kiñca loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ?
Cakkhu loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Sotaṁ loke …pe…
ghānaṁ loke …
jivhā loke …
kāyo loke …
mano loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpā loke …
saddā loke …
gandhā loke …
rasā loke …
phoṭṭhabbā loke …
dhammā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Cakkhuviññāṇaṁ loke …
sotaviññāṇaṁ loke …
ghānaviññāṇaṁ loke …
jivhāviññāṇaṁ loke …
kāyaviññāṇaṁ loke …
manoviññāṇaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Cakkhusamphasso loke …
sotasamphasso loke …
ghānasamphasso loke …
jivhāsamphasso loke …
kāyasamphasso loke …
manosamphasso loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Cakkhusamphassajā vedanā loke …
sotasamphassajā vedanā loke …
ghānasamphassajā vedanā loke …
jivhāsamphassajā vedanā loke …
kāyasamphassajā vedanā loke …
manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpasaññā loke …
saddasaññā loke …
gandhasaññā loke …
rasasaññā loke …
phoṭṭhabbasaññā loke …
dhammasaññā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpasañcetanā loke …
saddasañcetanā loke …
gandhasañcetanā loke …
rasasañcetanā loke …
phoṭṭhabbasañcetanā loke …
dhammasañcetanā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpataṇhā loke …
saddataṇhā loke …
gandhataṇhā loke …
rasataṇhā loke …
phoṭṭhabbataṇhā loke …
dhammataṇhā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpavitakko loke …
saddavitakko loke …
gandhavitakko loke …
rasavitakko loke …
phoṭṭhabbavitakko loke …
dhammavitakko loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpavicāro loke …
saddavicāro loke …
gandhavicāro loke …
rasavicāro loke …
phoṭṭhabbavicāro loke …
dhammavicāro loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ.
4.5.3. Nirodhasaccaniddesa
Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ?
Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo.
Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati, kattha nirujjhamānā nirujjhati?
Yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Kiñca loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ?
Cakkhu loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Sotaṁ loke …pe…
ghānaṁ loke …
jivhā loke …
kāyo loke …
mano loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpā loke …
saddā loke …
gandhā loke …
rasā loke …
phoṭṭhabbā loke …
dhammā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Cakkhuviññāṇaṁ loke …
sotaviññāṇaṁ loke …
ghānaviññāṇaṁ loke …
jivhāviññāṇaṁ loke …
kāyaviññāṇaṁ loke …
manoviññāṇaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Cakkhusamphasso loke …
sotasamphasso loke …
ghānasamphasso loke …
jivhāsamphasso loke …
kāyasamphasso loke …
manosamphasso loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Cakkhusamphassajā vedanā loke …
sotasamphassajā vedanā loke …
ghānasamphassajā vedanā loke …
jivhāsamphassajā vedanā loke …
kāyasamphassajā vedanā loke …
manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpasaññā loke …
saddasaññā loke …
gandhasaññā loke …
rasasaññā loke …
phoṭṭhabbasaññā loke …
dhammasaññā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpasañcetanā loke …
saddasañcetanā loke …
gandhasañcetanā loke …
rasasañcetanā loke …
phoṭṭhabbasañcetanā loke …
dhammasañcetanā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpataṇhā loke …
saddataṇhā loke …
gandhataṇhā loke …
rasataṇhā loke …
phoṭṭhabbataṇhā loke …
dhammataṇhā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpavitakko loke …
saddavitakko loke …
gandhavitakko loke …
rasavitakko loke …
phoṭṭhabbavitakko loke …
dhammavitakko loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpavicāro loke …
saddavicāro loke …
gandhavicāro loke …
rasavicāro loke …
phoṭṭhabbavicāro loke …
dhammavicāro loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ.
4.5.4. Maggasaccaniddesa
Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ?
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.
Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi?
Yaṁ kho, bhikkhave, dukkhe ñāṇaṁ, dukkhasamudaye ñāṇaṁ, dukkhanirodhe ñāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammādiṭṭhi.
Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo?
Nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṁsāsaṅkappo.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāsaṅkappo.
Katamā ca, bhikkhave, sammāvācā?
Musāvādā veramaṇī pisuṇāya vācāya veramaṇī pharusāya vācāya veramaṇī samphappalāpā veramaṇī.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāvācā.
Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto?
Pāṇātipātā veramaṇī adinnādānā veramaṇī kāmesumicchācārā veramaṇī.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammākammanto.
Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo?
Idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṁ pahāya sammāājīvena jīvitaṁ kappeti.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāājīvo.
Katamo ca, bhikkhave, sammāvāyāmo?
Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati;
uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati;
anuppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ uppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati;
uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāvāyāmo.
Katamā ca, bhikkhave, sammāsati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ;
vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ;
citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ;
dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāsati.
Katamo ca, bhikkhave, sammāsamādhi?
Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhi.
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ.
Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu.
Saccapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
Dhammānupassanā niṭṭhitā.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya sattavassāni, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ
diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā.
Tiṭṭhantu, bhikkhave, sattavassāni.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya cha vassāni …pe…
pañca vassāni …
cattāri vassāni …
tīṇi vassāni …
dve vassāni …
ekaṁ vassaṁ …
tiṭṭhatu, bhikkhave, ekaṁ vassaṁ.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya sattamāsāni, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ
diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā.
Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta māsāni.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya cha māsāni …pe…
pañca māsāni …
cattāri māsāni …
tīṇi māsāni …
dve māsāni …
ekaṁ māsaṁ …
aḍḍhamāsaṁ …
tiṭṭhatu, bhikkhave, aḍḍhamāso.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya sattāhaṁ, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ
diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitāti.
Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā sokaparidevānaṁ samatikkamāya dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānāti.
Iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttan”ti.
Idamavoca bhagavā.
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
Mahāsatipaṭṭhānasuttaṁ niṭṭhitaṁ navamaṁ.
Summary
Thus I heard: at one time the Gracious One was dwelling amongst the Kurus near a market town of the Kurus named Kammāssadamma.
There the Gracious One addressed the monks (saying): “Monks!” “Venerable Sir!” those monks replied to the Gracious One, and the Gracious One said this:
“This is a one-way path, monks, for the purification of beings, for the overcoming of grief and lamentation, for the extinction of pain and sorrow, for attaining the right way, for the direct realisation of Nibbāna, that is to say, the four ways of attending to mindfulness.
Which four?
Here, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body, ardent, fully aware, and mindful, after removing avarice and sorrow regarding the world.
He dwells contemplating (the nature of) feelings in feelings, ardent, fully aware, and mindful, after removing avarice and sorrow regarding the world.
He dwells contemplating (the nature of) the mind in the mind, ardent, fully aware, and mindful, after removing avarice and sorrow regarding the world.
He dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, ardent, fully aware, and mindful, after removing avarice and sorrow regarding the world.
The Summary is Finished
Contemplation of the Body
The Section about In-breathing and Out-breathing
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) the body in the body?
Here, monks, a monk who has gone to the wilderness, or has gone to the root of a tree, or has gone to an empty place, sits down. After folding his legs crosswise, setting his body straight, and establishing mindfulness at the front, being very mindful he breathes in, mindful he breathes out.
While breathing in long, he knows “I am breathing in long”, or, while breathing out long, he knows “I am breathing out long”; or, while breathing in short, he knows “I am breathing in short”, or, while breathing out short, he knows “I am breathing out short”.
Experiencing the whole body I will breathe in, like this he trains, experiencing the whole body I will breathe out, like this he trains; calming the bodily process I will breathe in, like this he trains, calming the bodily process I will breathe out, like this he trains.
Just as, monks, a clever turner or turner’s apprentice while making a long turn knows “I am making a long turn”, or, while making a short turn knows “I am making a short turn”, just so, monks, a monk while breathing in long, knows “I am breathing in long”, or, while breathing out long, he knows “I am breathing out long”; or, while breathing in short, he knows “I am breathing in short”, or, while breathing out short, he knows “I am breathing out short”.
Experiencing the whole body I will breathe in, like this he trains, experiencing the whole body I will breathe out, like this he trains; calming the bodily process I will breathe in, like this he trains, calming the bodily process I will breathe out, like this he trains.
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
The Section about In-breathing and Out-breathing is Finished
The Section about the Postures
Moreover, monks, a monk while going knows “I go”; or, standing he knows “I am standing”; or, sitting he knows “I am sitting”; or, while lying down he knows “I am lying down”; or, in whatever way his body is disposed, he knows it is (disposed) in that way.
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
The Section about the Postures is Finished
The Section about Full Awareness
Moreover, monks, a monk in going forwards, in going back, is one who practises with full awareness; in looking ahead, or in looking around, he is one who practises with full awareness; in bending or in stretching, he is one who practises with full awareness; in bearing his double-robe, bowl, and (other) robes, he is one who practises with full awareness; in eating, in drinking, in chewing, in tasting, he is one who practises with full awareness; in passing stool and urine, he is one who practises with full awareness; in going, in standing, in sitting; in sleeping, in waking; in talking, and in maintaining silence, he is one who practises with full awareness.
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
The Section about Full Awareness is Finished
The Section about Applying the Mind to Repulsiveness
Moreover, monks, a monk in regard to this very body—from the sole of the feet upwards, from the hair of the head down, bounded by the skin, and full of manifold impurities—reflects (thus):
“There are in this body:
hairs of the head, body hairs, nails, teeth, skin,
flesh, sinews, bones, bone-marrow, kidneys,
heart, liver, pleura, spleen, lungs,
intestines, mesentery, undigested food, excrement,
bile, phlegm, pus, blood, sweat, fat,
tears, grease, spit, mucus, synovial fluid, urine.”
Just as though, monks, there were a bag open at both ends, full of various kinds of grain, such as: hill rice, white rice, mung beans, kidney beans, sesame seeds, chickpeas; and a man with good vision having opened it were to reflect (thus): “This is hill rice, this is white rice, these are mung beans, these are sesame seeds, these are chickpeas”; even so, monks, a monk in regard to this very body—from the sole of the feet upwards, from the hair of the head down, bounded by the skin, and full of manifold impurities—reflects (thus):
“There are in this body,
hairs of the head, body hairs, nails, teeth, skin,
flesh, sinews, bones, bone-marrow, kidneys,
heart, liver, pleura, spleen, lungs,
intestines, mesentery, undigested food, excrement,
bile, phlegm, pus, blood, sweat, fat,
tears, grease, spit, mucus, synovial fluid, urine.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
The Section about Applying the Mind to Repulsiveness is Finished
The Section about Applying the Mind to the Elements
Moreover, monks, a monk, in regard to this very body, however placed, however disposed, reflects by way of the elements:
“There are in this body, the earth element, the water element, the fire element, the wind element.”
Just as though, monks, a clever butcher, or a butcher’s apprentice, after slaughtering a cow, were sitting down at a crossroads after dividing it into portions; even so, monks, a monk in regard to this very body, however placed, however disposed, reflects by way of the elements:
“There are in this body, the earth element, the water element, the fire element, the wind element.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
The Section about Applying the Mind to the Elements is Finished
The Section about the Nine Charnel Grounds
The First Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, dead for one day, or dead for two days, or dead for three days, bloated, discoloured, having become quite rotten. He then compares it with his very own body (thinking): “This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The First Charnel Ground)
The Second Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, being eaten by crows, or being eaten by hawks, or being eaten by vultures, or being eaten by dogs, or being eaten by jackals, or being eaten by various kinds of worms. He then compares it with his very own body (thinking):
“This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The Second Charnel Ground)
The Third Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, a skeleton, with flesh and blood, bound together by tendons. He then compares it with his very own body (thinking): “This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The Third Charnel Ground)
The Fourth Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, a skeleton, without flesh, smeared with blood, bound together by tendons. He then compares it with his very own body (thinking):
“This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The Fourth Charnel Ground)
The Fifth Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, a skeleton, no longer having flesh and blood, bound together by tendons. He then compares it with his very own body (thinking):
“This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The Fifth Charnel Ground)
The Sixth Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, with bones no longer bound together, scattered in all directions, with a hand-bone here, with a foot-bone there, with a knee-bone here, with a thigh-bone there, with a hip-bone here, with a bone of the back there, with the skull here. He then compares it with his very own body (thinking):
“This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The Sixth Charnel Ground)
The Seventh Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, having white bones, like the colour of a conch. He then compares it with his very own body (thinking):
“This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The Seventh Charnel Ground)
The Eighth Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, a heap of bones more than a year old. He then compares it with his very own body (thinking):
“This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The Eighth Charnel Ground)
The Ninth Charnel Ground
Moreover, monks, it’s as if a monk might see a body thrown into a charnel ground, rotten bones that have become like powder. He then compares it with his very own body (thinking):
“This body also has such a nature, has such a constitution, has not gone beyond this.”
Thus he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the body in the body in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the body, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the body, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the body, or else mindfulness that “there is a body” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body.
(The Ninth Charnel Ground)
The Fourteen Contemplations of the Body are Finished
Contemplation of Feelings
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) feelings in feelings?
Here, monks, a monk when experiencing a pleasant feeling; knows “I experience a pleasant feeling”; or, when experiencing an unpleasant feeling; he knows “I experience an unpleasant feeling”; or, when experiencing a neither-unpleasant-nor-pleasant feeling he knows “I experience a neither-unpleasant-nor-pleasant feeling”.
Or, when experiencing a sensual pleasant feeling he knows “I experience a sensual pleasant feeling”; or, when experiencing a spiritual pleasant feeling; he knows “I experience a spiritual pleasant feeling”; or, when experiencing a sensual unpleasant feeling he knows “I experience a sensual unpleasant feeling”; or, when experiencing a spiritual unpleasant feeling; he knows “I experience a spiritual unpleasant feeling”; or, when experiencing a sensual neither-unpleasant-nor-pleasant feeling he knows “I experience a sensual neither-unpleasant-nor-pleasant feeling”; or, when experiencing a spiritual neither-unpleasant-nor-pleasant feeling he knows “I experience a spiritual neither-unpleasant-nor-pleasant feeling”.
Thus he dwells contemplating (the nature of) feelings in feelings in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) feelings in feelings in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) feelings in feelings in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the feelings, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the feelings, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the feelings, or else mindfulness that “there are feelings” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) feelings in feelings.
Contemplation of Feelings is Finished
Contemplation of the Mind
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) the mind in the mind?
Here, monks, a monk when a mind has passion knows “the mind has passion”, or when a mind is without passion he knows “the mind is without passion”; or when a mind has hate he knows “the mind has hate”, or when a mind is without hate he knows “the mind is without hate”; or when a mind has delusion he knows “the mind has delusion”, or when a mind is without delusion he knows “the mind is without delusion”; or when a mind is collected he knows “the mind is collected”, or when a mind is scattered he knows “the mind is scattered”; or when a mind has become very great he knows “the mind has become very great”, or when a mind has not become very great he knows “the mind has not become very great”; or when a mind is surpassable he knows “the mind is surpassable”, or when a mind is unsurpassable he knows “the mind is unsurpassable”; or when a mind is concentrated he knows “the mind is concentrated”, or when a mind is not concentrated he knows “the mind is not concentrated”; or when a mind is liberated he knows “the mind is liberated”, or when a mind is not liberated he knows “the mind is not liberated”.
Thus he dwells contemplating (the nature of) the mind in the mind in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) the mind in the mind in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) the mind in the mind in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in the mind, or he dwells contemplating the nature of dissolution in the mind, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in the mind, or else mindfulness that “there is a mind” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating the (the nature of) the mind in the mind.
Contemplation of the Mind is Finished
Contemplation of (the Nature of) Things
The Section about the Hindrances
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) things in (various) things? Here, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the five hindrances.
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) things in (various) things, in the five hindrances?
Here, monks, a monk having sensual desire in himself knows “there is sensual desire in myself”; or, not having sensual desire in himself he knows “there is no sensual desire in myself”. How there is an arising of sensual desire that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of sensual desire that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of abandoned sensual desire again in the future—that also he knows.
Having ill-will in himself he knows “there is ill-will in myself”; or, not having ill-will in himself he knows “there is no ill-will in myself”. How there is an arising of ill-will that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of ill-will that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of abandoned ill-will again in the future—that also he knows.
Having sloth and torpor in himself he knows “there is sloth and torpor in myself”; or, not having sloth and torpor in himself he knows “there is no sloth and torpor in myself”. How there is an arising of sloth and torpor that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of sloth and torpor that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of abandoned sloth and torpor again in the future—that also he knows.
Having agitation and worry in himself he knows “there is agitation and worry in myself”; or, not having agitation and worry in himself he knows “there is no agitation and worry in myself”. How there is an arising of agitation and worry that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of agitation and worry that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of abandoned agitation and worry again in the future—that also he knows.
Having doubt in himself he knows “there is doubt in myself”; or, not having doubt in himself he knows “there is no doubt in myself”. How there is an arising of doubt that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of doubt that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of abandoned doubt again in the future—that also he knows.
Thus he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in things, or he dwells contemplating the nature of dissolution in things, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in things, or else mindfulness that “there are these (various) things” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the five hindrances.
The Section about the Hindrances is Finished
The Section on the Constituents (of Mind & Matter)
Moreover, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the five constituents (of mind and body) that provide fuel for attachment.
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) things in (various) things, in the five constituents (of mind and body) that provide fuel for attachment?
Here, monks, a monk (knows): “such is form, such is the origination of form, such is the passing away of form; such is feeling, such is the origination of feeling, such is the passing away of feeling; such is perception, such is the origination of perception, such is the passing away of perception; such are (mental) processes, such is the origination of (mental) processes, such is the passing away of (mental) processes; such is consciousness, such is the origination of consciousness, such is the passing away of consciousness”.
Thus he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in things, or he dwells contemplating the nature of dissolution in things, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in things, or else mindfulness that “there are these (various) things” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the five constituents (of mind and body) that provide fuel for attachment.
The Section on the Constituents is Finished
The Section on the Sense-Spheres
Moreover, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the six internal and external sense-spheres.
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) things in (various) things, in the six internal and external sense-spheres?
Here, monks, a monk knows the eye, and he knows forms; and the fetter that arises dependent on the pair of them—that also he knows. How there is an arising of a fetter that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of a fetter that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of an abandoned fetter again in the future—that also he knows.
He knows the ear, and he knows sounds, and the fetter that arises dependent on the pair of them—that also he knows. How there is an arising of a fetter that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of a fetter that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of an abandoned fetter again in the future—that also he knows.
He knows the nose, and he knows smells, and the fetter that arises dependent on the pair of them—that also he knows. How there is an arising of a fetter that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of a fetter that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of an abandoned fetter again in the future—that also he knows.
He knows the tongue, and he knows tastes, and the fetter that arises dependent on the pair of them—that also he knows. How there is an arising of a fetter that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of a fetter that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of an abandoned fetter again in the future—that also he knows.
He knows the body, and he knows tangibles, and the fetter that arises dependent on the pair of them—that also he knows. How there is an arising of a fetter that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of a fetter that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of an abandoned fetter again in the future—that also he knows.
He knows the mind, and he knows thoughts, and the fetter that arises dependent on the pair of them—that also he knows. How there is an arising of a fetter that has not arisen—that he knows; and how there is an abandonment of a fetter that has arisen—that also he knows; and how there is a non-arising of an abandoned fetter again in the future—that also he knows.
Thus he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in things, or he dwells contemplating the nature of dissolution in things, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in things, or else mindfulness that “there are these (various) things” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the six internal and external sense-spheres.
The Section on the Sense-Spheres is Finished
The Section about the Factors of Awakening
Moreover, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the seven factors of Awakening.
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) things in (various) things, in the seven factors of Awakening?
Here, monks, a monk having the Mindfulness factor of Complete Awakening in himself; knows “there is the Mindfulness factor of Complete Awakening in myself”; or, not having the Mindfulness factor of Complete Awakening in himself he knows “there is no Mindfulness factor of Complete Awakening in myself”. How there is an arising of the Mindfulness factor of Complete Awakening that has not arisen—that he knows; and how there is fulfilment of the development of the Mindfulness factor of Complete Awakening that has arisen—; that also he knows.
Having the Investigation of the (nature) of things factor of Complete Awakening in himself he knows “there is the Investigation of the (nature) of things factor of Complete Awakening in myself”; or, not having the Investigation of the (nature) of things factor of Complete Awakening in himself he knows “there is no Investigation of the (nature) of things factor of Complete Awakening in myself”. How there is an arising of the Investigation of the (nature) of things factor of Complete Awakening that has not arisen—that he knows; and how there is fulfilment of the development of the Investigation of the (nature) of things factor of Complete Awakening that has arisen (until) it comes to fulfilment—that also he knows.
Having the Energy factor of Complete Awakening in himself he knows “there is the Energy factor of Complete Awakening in myself”; or, not having the Energy factor of Complete Awakening in himself he knows “there is no Energy factor of Complete Awakening in myself”. How there is an arising of the Energy factor of Complete Awakening that has not arisen—that he knows; and how there is fulfilment of the development of the Energy factor of Complete Awakening that has arisen—that also he knows.
Having the Joyful-Interest factor of Complete Awakening in himself he knows “there is the Joy factor of Complete Awakening in myself”; or, not having the Joyful-Interest factor of Complete Awakening in himself he knows “there is no Joyful-Interest factor of Complete Awakening in myself”. How there is an arising of the Joyful-Interest factor of Complete Awakening that has not arisen—that he knows; and how there is fulfilment of the development of the Joyful-Interest factor of Complete Awakening that has arisen—; that also he knows.
Having the Calmness factor of Complete Awakening in himself he knows “there is the Calmness factor of Complete Awakening in myself”; or, not having the Calmness factor of Complete Awakening in himself he knows “there is no Calmness factor of Complete Awakening in myself”. How there is an arising of the Calmness factor of Complete Awakening that has not arisen—that he knows; and how there is fulfilment of the development of the Calmness factor of Complete Awakening that has arisen—that also he knows.
Having the Concentration factor of Complete Awakening in himself he knows “there is the Concentration factor of Complete Awakening in myself”; or, not having the Concentration factor of Complete Awakening in himself he knows “there is no Concentration factor of Complete Awakening in myself”. How there is an arising of the Concentration factor of Complete Awakening that has not arisen—that he knows; and how there is fulfilment of the development of the Concentration factor of Complete Awakening that has arisen—that also he knows.
Having the Equanimity factor of Complete Awakening in himself he knows “there is the Equanimity factor of Complete Awakening in myself”; or, not having the Equanimity factor of Complete Awakening in himself he knows “there is no Equanimity factor of Complete Awakening in myself”. How there is an arising of the Equanimity factor of Complete Awakening that has not arisen—that he knows; and how there is fulfilment of the development of the Equanimity factor of Complete Awakening that has arisen—that also he knows.
Thus he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in things, or he dwells contemplating the nature of dissolution in things, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in things, or else mindfulness that “there are (various) things” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the seven Factors of Awakening.
The Section about the Factors of Awakening is Finished
The Section about the Four Truths
Moreover, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the Four Noble Truths.
And how, monks, does a monk dwell contemplating (the nature of) things in (various) things, in the Four Noble Truths?
Here, monks, a monk knows as it really is “this is Suffering”, he knows as it really is “this is the Origination of Suffering”, he knows as it really is “this is the Cessation of Suffering”, he knows as it really is “this is the Practice Leading to the Cessation of Suffering”.
The Truth of Suffering
Now what, monks, is the Noble Truth of Suffering?
Birth is suffering also old age is suffering also death is suffering also grief, lamentation, pain, sorrow, and despair, is suffering also being joined to what is not liked is suffering, also being parted from what is liked is suffering, also not to obtain that which one longs for is suffering in brief, the five constituents (of mind and body) that provide fuel for attachment are suffering.
Now what, monks, is birth?
For the various beings in the various classes of beings (there is) birth, being born, appearing, turning up; the manifestation of the constituents (of mind and body), the acquisition of the sense spheres: this, monks, is called birth.
Now what, monks, is old age?
For the various beings in the various classes of beings there is old age, agedness, broken teeth, greying hair, and wrinkled skin; the dwindling away of the life span, the decay of the sense faculties: this, monks, is called old age.
Now what, monks, is death?
For the various beings in the various classes of beings there is a fall, a falling away, a breaking up, a disappearance, a dying, a death, a making of time; the break up of the constituents (of mind and body), the throwing off of the body; the cutting off of the life faculty: this, monks, is called death.
Now what, monks, is grief?
For he who has, monks, some sort of misfortune or other, who is touched by some sort of painful thing or another, there is grief, grieving, the state of grieving, inner grief, great inner grief: this, monks, is called grief.
Now what, monks, is lamentation?
For he who has, monks, some sort of misfortune or other, who is touched by some sort of painful thing or another, there are laments, great laments, lamenting, great lamenting, the state of lamenting, the state of great lamentation: this, monks, is called lamentation.
Now what, monks, is pain?
That, monks, which is bodily pain, bodily disagreeableness, pain born of contact with the body, disagreeable feeling: this, monks, is called pain.
Now what, monks, is sorrow?
That, monks, which is mental pain, mental disagreeableness, pain born of contact with the mind, disagreeable feeling: this, monks, is called sorrow.
Now what, monks, is despair?
For he who has, monks, some sort of misfortune or other, who is touched by some sort of painful thing or another, there is desponding, despairing, the state of despondency, the state of despair: this, monks, is called despair.
And what, monks, is the suffering from being joined to what is not liked?
Here, for that one who has unwanted, unlovely, unpleasant forms, sounds, smells, tastes, tangibles, and thoughts; or, for that one who has those who do not desire his welfare, benefit, comfort and security—(and then) having meetings, assembly, connection, and interaction with them: this, monks, is called the suffering from being joined to what is not liked.
And what, monks, is the suffering from being parted from what is liked?
Here, for that one who has wanted, lovely, pleasant forms, sounds, smells, tastes, tangibles, and thoughts; or, for that one who has those who do desire his welfare, benefit, comfort and security—mothers, or fathers, or brothers, or sisters, or friends, or companions, or blood relatives—(and then) not having meetings, assembly, connection, and interaction with them: this, monks, is called the suffering from being parted from what is liked.
Now what, monks, is the suffering from not obtaining what one longs for?
To those beings subject to birth, monks, a longing like this arises: “Oh, might we not be subject to birth, may birth not come to us!” But that cannot be attained merely by longing for it: this is the suffering from not obtaining what one longs for.
To those beings subject to old age, monks, a longing like this arises:
“Oh, might we not be subject to old age, may old age not come to us!” But that cannot be attained merely by longing for it: this is the suffering from not obtaining what one longs for.
To those beings subject to sickness, monks, a longing like this arises:
“Oh, might we not be subject to sickness, may sickness not come to us!” But that cannot be attained merely by longing for it: this is the suffering from not obtaining what one longs for. To those beings subject to death, monks, a longing like this arises: “Oh, might we not be subject to death, may death not come to us!” But that cannot be attained merely by longing for it: this is the suffering from not obtaining what one longs for.
To those beings subject to grief, lamentation, pain, sorrow, and despair, monks, a longing like this arises:
“Oh, might we not be subject to grief, lamentation, pain, sorrow, and despair, may grief, lamentation, pain, sorrow, and despair, not come to us!” But that cannot be attained merely by longing for it: this is the suffering from not obtaining what one longs for.
Now what, monks, in brief, are the five constituents (of mind and body) that provide fuel for attachment which are suffering?
They are as follows:
the form constituent that is fuel for attachment
the feelings constituent that is fuel for attachment
the perceptions constituent that is fuel for attachment
the (mental) processes constituent that is fuel for attachment
the consciousness constituent that is fuel for attachment.
These, monks, are called, in brief, the five constituents (of mind and body) that provide fuel for attachment which are suffering.
This, monks, is called the Noble Truth of Suffering.
The Truth of Origination
And what, monks, is the Noble Truth of the Origination of Suffering?
It is that craving which leads to the continuation of existence, which is connected with enjoyment and passion, greatly enjoying this and that, as follows:
craving in regard to sense pleasures
craving in regard to the continuation of existence
craving in regard to the discontinuation of existence.
Now where, monks, does that craving when it is arising arise? When settling where does it settle?
In the world there is that which is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
And in the world what is likeable and pleasing?
In the world the eye is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world the ear is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world the nose is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world the tongue is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world the body is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world the mind is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world forms are likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world sounds are likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world smells are likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world tastes are likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world tangibles are likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world thoughts are likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world eye-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world ear-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world nose-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world tongue-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world body-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world mind-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world eye-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world ear-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world nose-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world tongue-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world body-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world mind-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world feeling born of eye-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world feeling born of ear-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world feeling born of nose-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world feeling born of tongue-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world feeling born of body-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world feeling born of mind-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world perception of forms is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world perception of sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world perception of smells is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world perception of tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world perception of tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world perception of thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world intention in regard to forms is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world intention in regard to sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world intention in regard to smells is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world intention in regard to tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world intention in regard to tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world intention in regard to thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world craving for forms is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world craving for sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world craving for smells is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world craving for tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world craving for tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world craving for thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world thinking about forms is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world thinking about sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world thinking about smells is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world thinking about tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world thinking about tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world thinking about thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world an examination of forms is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world an examination of sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world an examination of smells is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world an examination of tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world an examination of tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
In the world an examination of thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is arising arises, here when settling it settles.
This, monks, is called the Noble Truth of the Origination of Suffering.
The Truth of Cessation
And what, monks, is the Noble Truth of the Cessation of Suffering?
It is the complete fading away and cessation without remainder of that craving—liberation, letting go, release, and non-adherence.
Now where, monks, is that craving when it is being abandoned (actually) abandoned? When ceasing, where does it cease?
In the world there is that which is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
And in the world what is likeable and pleasing?
In the world the eye is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world the ear is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world the nose is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world the tongue is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world the body is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In this world the mind is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In this world forms are likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In this world sounds are likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world smells are likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world tastes are likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world tangibles are likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world thoughts are likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world eye-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world ear-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world nose-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world tongue-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world body-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world mind-consciousness is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world eye-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world ear-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world nose-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world tongue-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world body-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world mind-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world feeling born of eye-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world feeling born of ear-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world feeling born of nose-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world feeling born of tongue-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world feeling born of body-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world feeling born of mind-contact is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world perception of forms is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world perception of sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world perception of smells is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world perception of tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world perception of tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world perception of thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world intention in regard to forms is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world intention in regard to sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world intention in regard to smells is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world intention in regard to tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world intention in regard to tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world intention in regard to thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world craving for forms is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world craving for sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world craving for smells is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world craving for tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world craving for tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world craving for thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world thinking about forms is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world thinking about sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world thinking about smells is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world thinking about tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world thinking about tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world thinking about thoughts is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world an examination of forms is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world an examination of sounds is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world an examination of smells is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world an examination of tastes is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world an examination of tangibles is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
In the world an examination of thought s is likeable and pleasing—here this craving when it is being abandoned is abandoned, here when ceasing it ceases.
This, monks, is called the Noble Truth of the Cessation of Suffering.
The Truth of the Path
Now what, monks, is the Noble Truth of the Practice Leading to the Cessation of Suffering?
It is this noble path with eight factors, as follows: right view, right thought, right speech, right action, right livelihood right endeavour, right mindfulness, right concentration.
Now what, monks, is right view?
That, monks, which is knowledge about suffering knowledge about the origination of suffering knowledge about the cessation of suffering knowledge about the practice leading to the cessation of suffering.
This, monks, is called right view.
Now what, monks, is right thought?
The thought of renunciation, the thought of good-will, the thought of non-violence.
This, monks, is called right thought.
Now what, monks, is right speech?
Refraining from false speech refraining from malicious speech refraining from rough speech refraining from frivolous talk.
This, monks, is called right speech.
Now what, monks, is right action?
Refraining from killing living creatures refraining from taking what has not been given refraining from sexual misconduct.
This, monks, is called right action.
Now what, monks, is right livelihood?
Here, monks, a noble disciple, having abandoned a wrong way of livelihood, makes his living by a right way of livelihood.
This, monks, is called right livelihood.
Now what, monks, is right endeavour?
Here, monks, a monk regarding bad and unwholesome thoughts that have not yet arisen generates desire for their non-arising, (in this regard) he endeavours, instigates energy, exerts his mind, and makes an effort.
Regarding bad and unwholesome things that have already arisen he generates desire for their abandonment, (in this regard) he endeavours, instigates energy, exerts his mind, and makes an effort.
He generates desire for the arising of wholesome things that have not yet arisen, (in this regard) he endeavours, instigates energy, exerts his mind, and makes an effort.
Regarding wholesome things that have arisen he generates desire for their endurance, persistence, multiplication, extension, development, and fulfilment, (in this regard) he endeavours, instigates energy, exerts his mind, and makes an effort.
This, monks, is called right endeavour.
Now what, monks, is right mindfulness?
Here, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) the body in the body, ardent, fully aware, and mindful, after removing avarice and sorrow regarding the world.
He dwells contemplating (the nature of) feelings in feelings, ardent, fully aware, and mindful, after removing avarice and sorrow regarding the world.
He dwells contemplating (the nature of) the mind in the mind, ardent, fully aware, and mindful, after removing avarice and sorrow regarding the world.
He dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, ardent, fully aware, and mindful, after removing avarice and sorrow regarding the world.
This, monks, is called right mindfulness.
Now what, monks, is right concentration?
Here, monks, a monk, quite secluded from sense desires, secluded from unwholesome things, having thinking, reflection, and the happiness and joy born of seclusion, dwells having attained the first absorption.
With the calming down of thinking and reflection, with internal clarity, and one-pointedness of mind, being without thinking, without reflection, having the happiness and joy born of concentration, he dwells having attained the second absorption.
With the fading away of joy he dwells equanimous, mindful, fully aware, experiencing happiness through the body, about which the Noble Ones declare: “He dwells pleasantly, mindful, and equanimous,” he dwells having attained the third absorption.
Having abandoned pleasure, abandoned pain, and with the previous passing away of mental happiness and sorrow, without pain, without pleasure, and with complete purity of mindfulness owing to equanimity, he dwells having attained the fourth absorption.
This, monks, is called right concentration.
This, monks, is called the Noble Truth of the Practice Leading to the Cessation of Suffering.
Thus he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to others, or he dwells contemplating (the nature of) things in (various) things in regard to himself and in regard to others, or he dwells contemplating the nature of origination in things, or he dwells contemplating the nature of dissolution in things, or he dwells contemplating the nature of origination and dissolution in things, or else mindfulness that “there are these (various) things” is established in him just as far as (is necessary for) a full measure of knowledge and a full measure of mindfulness, and he dwells independent, and without being attached to anything in the world.
In this way, monks, a monk dwells contemplating (the nature of) things in (various) things, in the Four Noble Truths.
The Section about the Four Truths is Finished
Contemplation of (the Nature of) Things is Finished
The Advantages of Developing the Ways of Attending to Mindfulness
Whoever, monks, should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for seven years, for him, out of two results, a particular result is to be expected: final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone seven years, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for six years for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone six years, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for five years for him, out of two results, a particular result is to be expected: final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone five years, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for four years for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone four years, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for three years for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone three years, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for two years for him, out of two results, a particular result is to be expected: final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone two years, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for one year for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone one year, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for seven months for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone seven months, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for six months for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone six months, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for five months for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone five months, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for four months for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone four months, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for three months for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone three months, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for two months for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone two months, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for one month for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone a month, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for half a month for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
Let alone half a month, monks, whoever should develop these four ways of attending to mindfulness in this way for seven days for him, out of two results, a particular result is to be expected final knowledge in this very life; or, there being some attachment remaining, the state of non-returner.
This is a one-way path, monks, for the purification of beings, for the overcoming of grief and lamentation, for the extinction of pain and sorrow, for attaining the right way, for the direct realisation of Nibbāna, that is to say, the four ways of attending to mindfulness. Thus, whatever was said, it is for this reason it was said.”
The Gracious One said this, and those monks were uplifted and greatly rejoiced in what was said by the Gracious One.
The Advantages of Developing the Ways of Attending to Mindfulness is Finished
The Long Discourse about the Ways of Attending to Mindfulness is Finished
Tôi nghe như vậy.
SC 11 Một thời, Thế Tôn ở xứ Kuru (Câu lâu), tại Kammāsadhamma (Kiềm ma sắt đàm)—đô thị của xứ Kuru. Rồi Thế Tôn gọi các vị Tỷ kheo: “Này các Tỷ kheo.” Các Tỷ kheo trả lời Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn.” Thế Tôn nói như sau
SC 2—Này các Tỷ kheo, đây là con đường độc nhất, đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh lý, chứng ngộ Niết bàn. Ðó là Bốn niệm xứ.
SC 3Thế nào là bốn? Này các Tỷ kheo, ở đây vị Tỷ kheo sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán thọ trên các thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời.
(Quán thân)
SC 4PTS cs 2 Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán thân trên thân?
SC 5Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo đi đến khu rừng, đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà trống, và ngồi kiết già, lưng thẳng và an trú chánh niệm trước mặt. Tỉnh giác, vị ấy thở vô; tỉnh giác, vị ấy thở ra. Thở vô dài, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở vô dài”; hay thở ra dài, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở ra dài”; hay thở vô ngắn, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở vô ngắn”; hay thở ra ngắn, vị ấy tuệ tri: “Tôi thở ra ngắn”; Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập; “Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập; “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập; “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập.
SC 6Này các tỷ kheo, như người thợ quay hay học trò người thợ quay tuệ tri thiện xảo, khi quay dài, tuệ tri rằng: “Tôi quay dài”; hay khi quay ngắn, tuệ tri rằng: “Tôi quay ngắn.” Cũng vậy, này các Tỷ kheo, Tỷ kheo thở vô dài, tuệ tri: “Tôi thở vô dài”; hay thở ra dài tuệ tri: “Tôi thở ra dài”; hay thở vô ngắn, tuệ tri: “Tôi thở vô ngắn”; hay thở ra ngắn, tuệ tri: “Tôi thở ra ngắn”; “Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập; “Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập; “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập; “An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập.
SC 7Như vậy, vị ấy sống, quán thân trên nội thân hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân; hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 8PTS cs 3 Lại nữa, này các Tỷ keo, Tỷ kheo đi, tuệ tri: “Tôi đi”; hay đứng, tuệ tri: “Tôi đứng”; hay ngồi, tuệ tri: “Tôi ngồi”; hay nằm, tuệ tri: “Tôi nằm”. Thân thể được sử dụng như thế nào, vị ấy biết thân như thế ấy.
SC 9Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay vị ấy sống quán thân trên ngoại thân; hay vị ấy sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay vị ấy sống quán tánh diệt tận trên thân; hay vị ấy sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 10PTS cs 4 Lại nữa, này các Tỷ kheo, Tỷ kheo, khi bước tới, bước lui, biết rõ việc mình đang làm. Khi ngó tới, ngó lui, biết rõ việc mình đang làm. Khi co tay khi duỗi tay biết rõ việc mình đang làm. Khi mang áo Sanghàti (Tăng-già-lê), mang bát, mang y, biết rõ việc mình đang làm. Khi ăn, uống, nhai, nếm, biết rõ việc mình đang làm. Khi đi đại tiện, tiểu tiện, biết rõ việc mình đang làm. Khi đi, đứng, ngồi, nằm, biết rõ việc mình đang làm.
SC 11Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 12PTS cs 5 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo quán sát thân này, dưới từ bàn chân trở lên, trên cho đến đảnh tóc, bao bọc bởi da và chứa đầy những vật bất tịnh sai biệt: “Trong thân này, đây là tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, thận, tủy, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, bụng, phân, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, mỡ da, nước miếng, niêm dịch, nước ở khớp xương, nước tiểu.”
SC 13Này các Tỷ kheo, cũng như một bao đồ, hai đầu trống đựng đầy các loại hột như gạo, lúa, đậu xanh, đậu lớn, mè, gạo đã xay rồi. Một người có mắt, đổ các hột ấy ra và quan sát: “Ðây là hột gạo, đây là hột lúa, đây là đậu xanh, đây là đậu đỏ, đây là mè, đây là hột lúa đã xay rồi.” Cũng vậy, này các Tỷ kheo, một Tỷ kheo quán sát thân này dưới từ bàn chân trở lên, trên cho đến đảnh tóc, bao bọc bởi da và chứa đầy những vật bất tịnh sai biệt: “Trong thân này, đây là tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, bụng, phân, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, mỡ da, nước miếng, niêm dịch, nước ở khớp xương, nước tiểu.”
SC 14Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy vị Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 15PTS cs 6 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo quán sát thân này về vị trí các giới và sự sắp đặt các giới: “Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại.”
SC 16Này các Tỷ kheo, như một người đồ tể thiện xảo, hay đệ tử của một người đồ tể giết một con bò, ngồi cắt chia từng thân phần tại ngã tư đường. Cũng vậy này các Tỷ kheo, vị Tỷ kheo quán sát thân nay về vị trí các giới và về sự sắp đặt các giới: “Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại.”
SC 17Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm, và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ keo sống quán thân trên thân.
SC 18PTS cs 7 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo, như thấy một thi thể quăng bỏ trong nghĩa địa một ngày, hai ngày, ba ngày, thi thể ấy trương phồng lên, xanh đen lại, nát thối ra. Tỷ kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản tánh là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy.”
SC 19Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 20PTS cs 8 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo như thấy một thi thể quăng bỏ trong nghĩa địa bị các loài quạ ăn, hay bị các loài diều hâu ăn, hay bị các chim kên ăn; hay bị các loài chó ăn; hay bị các loài giả can ăn, hay bị các loài côn trùng ăn. Tỷ kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản chất là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy.”
SC 21Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thên trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 22PTS cs 9 Này các Tỷ kheo, lại nữa Tỷ kheo như thấy một thi thể bị quăng bỏ trong nghĩa địa; với các xương còn liên kết với nhau, còn dính thịt và máu, còn được các đường gân cột lại; với các xương còn liên kết với nhau, không còn dính thịt nhưng còn dính máu, còn được các đường gân cột lại, với các xương còn liên kết với nhau, không còn dính thịt và máu, còn được các đường gân cột lại; chỉ còn có xương không dính lại với nhau, rải rác chỗ này chỗ kia, ở đây là xương tay, ở đây là xương chân, ở đây là xương ống, ở đây là xương bắp vế, ở đây là xương mông, ở đây là xương sống, ở đây là xương đầu, … Tỷ kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản tánh là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy”.
SC 23Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay vị ấy sống quán tánh diệt tận trên thân; hay vị ấy sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
SC 24PTS cs 10 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo như thấy một thi thể quăng bỏ trong nghĩa địa, chỉ còn toàn xương trắng màu vỏ ốc … chỉ còn một đống xương lâu hơn một năm … chỉ còn là xương thối trở thành bột. Tỷ kheo quán thân ấy như sau: “Thân này tánh chất là như vậy, bản tánh là như vậy, không vượt khỏi tánh chất ấy.”
SC 25Như vậy vị ấy sống quán thân trên nội thân; hay sống quán thân trên ngoại thân; hay sống quán thân trên cả nội thân, ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân; hay sống quán tánh diệt tận trên thân; hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. “Có thân đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thân trên thân.
(Quán thọ)
SC 26PTS cs 11 Này các Tỷ kheo, như thế nào Tỷ kheo sống quán thọ trên các thọ?
SC 27Này các Tỷ kheo, ở nơi đây Tỷ kheo khi cảm giác lạc thọ, biết rằng: “Tôi cảm giác lạc thọ”; khi cảm giác khổ thọ, biết rằng: “Tôi cảm giác khổ thọ”; khi cảm giác bất khổ bất lạc thọ, biết rằng: “Tôi cảm giác bất khổ bất lạc thọ”. Hay khi cảm giác lạc thọ thuộc vật chất biết rằng: “Tôi cảm giác lạc thọ thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác lạc thọ không thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác lạc thọ không thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác khổ thọ thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác khổ thọ thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác khổ thọ không thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác khổ thọ không thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác bất khổ bất lạc thọ thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác bất khổ bất lạc thọ thuộc vật chất”. Hay khi cảm giác bất khổ bất lạc thọ không thuộc vật chất, biết rằng: “Tôi cảm giác bất khổ bất lạc thọ không thuộc vật chất”.
SC 28Như vậy vị ấy sống quán thọ trên các nội thọ; hay sống quán thọ trên các ngoại thọ; hay sống quán thọ trên cả các nội thọ, ngoại thọ. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các thọ; hay sống quán tánh diệt tận trên các thọ; hay sống quán tánh sanh diệt trên các thọ. “Có thọ đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán thọ trên các thọ.
(Quán tâm)
SC 29PTS cs 12 Này các Tỷ kheo, như thế nào Tỷ kheo sống quán tâm trên tâm?
SC 30Này các Tỷ kheo, ở đây vị Tỷ kheo: “Với tâm có tham, biết rằng tâm có tham”; hay “Với tâm không tham, biết rằng tâm không tham”; hay “Với tâm có sân, biết rằng tâm có sân”; hay “Với tâm không sân, biết rằng tâm không sân”; hay “Với tâm có si, biết rằng tâm có si”; hay “Với tâm không si, biết rằng tâm không si”; hay “Với tâm thâu nhiếp, biết rằng tâm được thâu nhiếp”; hay “Với tâm tán loạn, biết rằng tâm bị tán loạn”; hay “Với tâm quảng đại, biết rằng tâm được quảng đại”; hay “Với tâm không quảng đại, biết rằng tâm không được quảng đại”; hay “Với tâm hữu hạn, biết rằng tâm hữu hạn”; hay “Với tâm vô thượng, biết rằng tâm vô thượng”; hay “Với tâm có định, biết rằng tâm có định”; hay “Với tâm không định, biết rằng tâm không định”; hay “Với tâm giải thoát, biết rằng tâm có giải thoát”; hay “Với tâm không giải thoát, biết rằng tâm không giải thoát”.
SC 31Như vậy vị ấy sống quán tâm trên nội tâm; hay sống quán tâm trên ngoại tâm; hay sống quán tâm trên nội tâm, ngoại tâm. Hay sống quán tánh sanh khởi trên tâm; hay sống quán tánh diệt tận trên tâm; hay sống quán tánh sanh diệt trên tâm. “Có tâm đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy vị Tỷ kheo sống quán tâm trên tâm.
(Quán pháp)
SC 32PTS cs 13 Này các Tỷ kheo, thế nào là vị Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp?
SC 33Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái. Và này các Tỷ kheo, thế nào là vị Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái?
SC 34Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo, nội tâm có tham dục, tuệ tri: “Nội tâm tôi có tham dục”; hay nội tâm không có tham dục, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có tham dục”. Và với tham dục chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với tham dục đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với tham dục đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 35Hay nội tâm có sân hận, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có sân hận”; hay nội tâm không có sân hận, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có sân hận.” Và với sân hận chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với sân hận đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với sân hận đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 36Hay nội tâm có hôn trầm thụy miên, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có hôn trầm thụy miên”; hay nội tâm không có hôn trầm thụy miên, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có hôn trầm thụy miên”. Và với hôn trầm thụy miên chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với hôn trầm thụy miên đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với hôn trầm thụy miên đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 37Hay nội tâm có trạo hối, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có trạo hối”; hay nội tâm không có trạo hối, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có trạo hối”. Và với trạo hối chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với trạo hối đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với trạo hối đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 38Hay nội tâm có nghi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có nghi”; hay nội tâm không có nghi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có nghi.” Và với nghi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy. Và với nghi đã sanh, nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy, và với nghi đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 39Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên cả các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp, đối với năm triền cái.
SC 40PTS cs 14 Lại nữa, này các Tỷ kheo, Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Năm Thủ uẩn. Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Năm Thủ uẩn?
SC 41Này các Tỷ kheo, Tỷ kheo suy tư: “Ðây là sắc, đây là sắc sanh, đây là sắc diệt. Ðây là thọ, đây là thọ sanh, đây là thọ diệt. Ðây là tưởng, đây là tưởng sanh, đây là tưởng diệt. Ðây là hành, đây là hành sanh, đây là hành diệt. Ðây là thức, đây là thức sanh, đây là thức diệt”. Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp; hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Năm Thủ uẩn.
SC 42PTS cs 15 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Sáu Nội Ngoại xứ.
SC 43Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Sáu Nội Ngoại xứ?
SC 44Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo tuệ tri con mắt và tuệ tri các sắc, do duyên hai pháp này, kiết sử sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy … và tuệ tri tai và tuệ tri các tiếng … và tuệ tri mũi và tuệ tri các hương … và tuệ tri lưỡi và tuệ tri các vị … và tuệ tri thân và tuệ tri các xúc … và tuệ tri ý và tuệ tri các pháp; do duyên hai pháp này, kiết sử sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã sanh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy; và với kiết sử đã được đoạn diệt, tương lai không sanh khởi nữa, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 45Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên cả các nội pháp, ngoại pháp; hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp, đối với Sáu Nội Ngoại xứ.
SC 46PTS cs 16 Lại nữa này các Tỷ kheo, Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác chi.
SC 47Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác chi? Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo, nội tâm có Niệm Giác chi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có Niệm Giác chi”, hay nội tâm không có Niệm Giác chi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có Niệm Giác chi”; và với Niệm Giác chi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy, và với Niệm Giác chi đã sanh, nay được tu tập viên thành, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 48Hay nội tâm có Trạch pháp Giác chi …
SC 49Hay nội tâm có Tinh tấn Giác chi …
SC 50Hay nội tâm có Hỷ Giác chi …
SC 51Hay nội tâm có Khinh an Giác chi …
SC 52Hay nội tâm có Ðịnh Giác chi …
SC 53Hay nội tâm có Xả Giác chi; tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi có Xả Giác chi”; hay nội tâm không có Xả Giác chi, tuệ tri rằng: “Nội tâm tôi không có Xả Giác chi.” Và với Xả Giác chi chưa sanh nay sanh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy; và với Xả Giác chi đã sanh nay được tu tập viên thành, vị ấy tuệ tri như vậy.
SC 54Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên cả các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”; vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bảy Giác chi.
SC 55PTS cs 17 Lại nữa này các Tỷ kheo, vị ấy sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Sự thật.
SC 56Này các Tỷ kheo, thế nào là Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Sự thật? Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo như thật tuệ tri: “Ðây là khổ”; như thật tuệ tri: “Ðây là khổ tập”; như thật tuệ tri: “Ðây là khổ diệt”; như thật tuệ tri: “Ðây là con đường đưa đến khổ diệt”.
SC 57PTS cs 18 Và này các Tỷ kheo, thế nào Khổ Thánh đế? Sanh là khổ, già là khổ, chết là khổ, sầu, bi. Khổ, ưu, não là khổ, cầu không được là khổ, tóm lại Năm Thủ uẩn là khổ.
SC 58Này các Tỷ kheo thế nào là sanh? Mỗi mỗi hạng chúng sanh trong từng giới loại, sự xuất sản, xuất sanh, xuất thành, tái sanh của họ, sự xuất hiện các uẩn, sự hoạch đắc các căn. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là sanh.
SC 59Này các Tỷ kheo, thế nào là già? Mỗi mỗi hạng chúng sanh, trong từng giới hạn, sự niên lão, sự hủy hoại, trạng thái rụng răng, trạng thái tóc bạc, da nhăn, tuổi thọ rút ngắn, các căn hủy hoại. Này các Tỷ kheo, như vậy là già.
SC 60Này các Tỷ kheo, thế nào là chết? Mỗi mỗi hạng chúng sanh trong từng giới loại, sự tạ thế, sự từ trần, thân hoại, sự diệt vong, sự chết, sự tử vong, thời đã đến, các uẩn đã tận diệt, sự vất bỏ tử thi. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là chết.
SC 61Này các Tỷ kheo, thế nào gọi là sầu? Này các Tỷ kheo, với những ai gặp phải tai nạn này hay tai nạn khác; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự sầu, sự sầu lo, sự sầu muộn, nội sầu, mọi khổ sầu của người ấy. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là sầu.
SC 62Này các Tỷ kheo, thế nào là bi? Này các Tỷ kheo, với những ai gặp phải tai nạn này hay tai nạn khác; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự bi ai, sự bi thảm, sự than van, sự than khóc, sự bi thán, sự bi thống của người ấy. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là bi.
SC 63Này các Tỷ kheo, thế nào là khổ? Này các Tỷ kheo, sự đau khổ về thân, sự không sảng khoái về thân, sự đau khổ do thân cảm thọ, sự không sảng khoái do thân cảm thọ. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là khổ.
SC 64Này các Tỷ kheo, thế nào là ưu? Này các Tỷ kheo, sự đau khổ về tâm, sự không sảng khoái về tâm, sự đau khổ do tâm cảm thọ, sự không sảng khoái do tâm cảm thọ. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là ưu.
SC 65Này các Tỷ kheo, thế nào là não? Này các Tỷ kheo, với những ai gặp tai nạn này hay tai nạn khác; với những ai cảm thọ sự đau khổ này hay sự đau khổ khác, sự áo não, sự bi não, sự thất vọng, sự tuyệt vọng của người ấy. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là não.
SC 66Này các Tỷ kheo, thế nào là cầu bất đắc khổ? Này các Tỷ kheo, chúng sanh bị sanh chi phối, khởi sự mong cầu: “Mong rằng ta khỏi bị sanh chi phối, mong rằng ta khỏi phải đi thác sanh”. Lời cầu mong ấy không được thành tựu. Như vậy gọi là cầu bất đắc khổ! Này các Tỷ kheo, chúng sanh bị già chi phối … chúng sanh bị bệnh chi phối … chúng sanh bị chết chi phối. Chúng sanh bị sầu, bi, khổ, ưu, não chi phối, khởi sự mong cầu: “Mong rằng ta khỏi bị sầu, bi, khổ, ưu, não chi phối! Mong rằng ta khỏi đương chịu sầu, bi, khổ, ưu, não”. Lời mong cầu ấy không được thành tựu. Như vậy là cầu bất đắc khổ.
SC 67Này các Tỷ kheo, như thế nào là tóm lại, Năm Thủ uẩn là khổ? Như Sắc thủ uẩn, Thọ thủ uẩn, Tưởng thủ uẩn, Hành thủ uẩn, Thức thủ uẩn. Này các Tỷ kheo, như vậy tóm lại Năm Thủ uẩn là khổ.
SC 68PTS cs 19 Này các Tỷ kheo, thế nào là Khổ tập Thánh đế? Sự tham ái đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia. Như dục ái, hữu ái, vô hữu ái.
SC 69Này các Tỷ kheo, sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đâu, khi an trú thì an trú ở đâu? Ở đời, sắc gì thân ái, sắc gì khả ái? Ở đời con mắt là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy. Ở đời cái tai … ở đời mũi … ở đời lưỡi … ở đời thân … ở đời ý là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 70Ở đời các sắc … ở đời các tiếng … ở đời các hương … ở đời các vị … ở đời các cảm xúc … ở đời các pháp là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 71Ở đời nhãn thức … ở đời nhĩ thức … ở đời tỷ thức … ở đời thiệt thức … ở đời thân thức … ở đời ý thức là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 72Ở đời nhãn xúc … ở đời nhĩ xúc … ở đời tỷ xúc … ở đời thiệt xúc … ở đời thân xúc … ở đời ý xúc là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 73Ở đời nhãn xúc sở sanh thọ … ở đời nhĩ xúc sở sanh thọ … ở đời tỷ xúc sở sanh thọ … ở đời thiệt xúc sở thanh thọ … ở đời thân xúc sở sanh thọ … ở đời ý xúc sở sanh thọ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 74Ở đời sắc tưởng … ở đời thanh tưởng … ở đời hương tưởng … ở đời vị tưởng … ở đời xúc tưởng … ở đời pháp tưởng là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 75Ở đời sắc tư … ở đời thanh tư … ở đời hương tư … ở đời vị tư … ở đời xúc tư … ở đời pháp tư là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 76Ở đời sắc ái … ở đời thanh ái … ở đời hương ái … ở đời vị ái … ở đời xúc ái … ở đời pháp ái là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đây.
SC 77Ở đời sắc tầm … ở đời thanh tầm … ở đời hương tầm … ở đời vị tầm … ở đời xúc tầm … ở đời pháp tầm là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy.
SC 78Ở đời sắc tứ … ở đời thanh tứ … ở đời hương tứ … ở đời vị tứ … ở đời xúc tứ … ở đời pháp tứ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đấy, khi an trú thì an trú ở đấy. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Khổ tập Thánh đế.
SC 79PTS cs 20 Này các Tỷ kheo, và thế nào là Khổ diệt Thánh đế? Sự diệt tận không còn luyến tiếc tham ái ấy, sự xả ly, sự khí xả, sự giải thoát, sự vô nhiễm (tham ái ấy).
SC 80Này các Tỷ kheo, sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đâu, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đâu? Ở đời các sắc gì thân, các sắc gì ái, sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 81Ở đời sắc gì thân ái, sắc gì khả ái? Ở đời con mắt là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy. Ở đời lỗ tai … ở đời mũi … ở đời lưỡi … ở đời thân … ở đời ý là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 82Ở đời các sắc … ở đời các tiếng … ở đời các mùi hương … ở đời các vị. Ở đời các xúc … ở đời các pháp là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 83Ở đời nhãn thức … ở đời nhĩ thức … ở đời tỷ thức … ở đời thiệt thức … ở đời ý thức là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 84Ở đời nhãn xúc … ở đời nhĩ xúc … ở đời tỷ xúc … ở đời thiệt xúc … ở đời thân xúc … ở đời ý xúc là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 85Ở đời nhãn xúc sở sanh thọ … ở đời nhĩ xúc sở sanh thọ … ở đời tỷ xúc sở sanh thọ … ở đời thiệt xúc sở sanh thọ … ở đời thân xúc sở sanh thọ. Ở đời ý xúc sở sanh thọ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 86Ở đời sắc tưởng … ở đời thanh tưởng … ở đời hương tưởng … ở đời vị tưởng … ở đời xúc tưởng … ở đời pháp tưởng là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 87Ở đời sắc tư … ở đời thanh tư … ở đời hương tư … ở đời vị tư … ở đời xúc tư … ở đời pháp tư là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 88Ở đời sắc ái … ở đời thanh ái … ở đời hương ái … ở đời vị ái … ở đời xúc ái … ở đời pháp ái là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 89Ở đời sắc tầm … ở đời thanh tầm … ở đời hương tầm … ở đời vị tầm … ở đời xúc tầm … ở đời pháp tầm là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 90Ở đời sắc tứ … ở đời thanh tứ … ở đời hương tứ … ở đời vị tứ … ở đời xúc tứ … ở đời pháp tứ là sắc thân ái, là sắc khả ái. Sự tham ái này khi xả ly thì xả ly ở đấy, khi diệt trừ thì diệt trừ ở đấy.
SC 91Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Khổ diệt Thánh đế.
SC 92PTS cs 21 Này các Tỷ kheo, thế nào là Khổ diệt đạo Thánh đế. Ðó là bát chi Thánh đạo, tức là Chánh tri kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định.
SC 93Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh tri kiến? Này các Tỷ kheo, tri kiến về Khổ, tri kiến về Khổ tập, tri kiến về Khổ diệt, tri kiến về Khổ diệt đạo. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh tri kiến.
SC 94Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh tư duy? Tư duy về ly dục, tư duy về vô sân, tư duy về bất hại. Này các tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh tư duy.
SC 95Này các Tỷ kheo thế nào là Chánh ngữ? Tự chế không nói láo, tự chế không nói hai lưỡi, tự chế không ác khẩu, tự chế không nói lời phù phiếm. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh ngữ.
SC 96Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh nghiệp? Tự chế không sát sanh, tự chế không trộm cướp, tự chế không tà dâm. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh nghiệp.
SC 97Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh mạng? Này các Tỷ kheo, ở đây vị Thánh đệ tử từ bỏ tà mạng, sinh sống bằng chánh mạng. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh mạng.
SC 98Này các Tỷ kheo, và thế nào là Chánh tinh tấn? Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo, đối với các ác, bất thiện pháp chưa sanh, khởi lên ý muốn không cho sanh khởi; vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Ðối với các ác, bất thiện pháp đã sanh, khởi lên ý muốn trừ diệt, vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Ðối với các thiện pháp chưa sanh, khởi lên ý muốn khiến cho sanh khởi; vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Ðối với các thiện pháp đã sanh, khởi lên ý muốn khiến cho an trú, không cho băng hoại, khiến cho tăng trưởng, phát triển, viên mãn. Vị này nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, trì chí. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh tinh tấn.
SC 99Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh niệm? Này các Tỷ kheo, ở đây vị Tỷ kheo sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để chế ngự tham ưu ở đời; trên các cảm thọ … trên các tâm … quán pháp trên các pháp, tinh cần tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh niệm.
SC 100Này các Tỷ kheo, thế nào là Chánh định? Này các Tỷ kheo, ở đây Tỷ kheo ly dục, ly ác bất thiện pháp, chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, với tầm, với tứ. Tỷ kheo ấy diệt tầm, diệt tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Tỷ kheo ấy ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú Thiền thứ ba. Tỷ kheo ấy xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Chánh định.
SC 101Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là Khổ diệt đạo thánh đế.
SC 102Như vậy vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp; hay sống quán pháp trên các ngoại pháp; hay sống quán pháp trên các nội pháp, ngoại pháp. Hay sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. “Có những pháp ở đây”, vị ấy sống an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì trên đời. Này các Tỷ kheo, như vậy Tỷ kheo sống quán pháp trên các pháp đối với Bốn Thánh đế.
SC 103PTS cs 22 Này các Tỷ kheo, vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này như vậy trong bảy năm, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại; hai là nếu còn hữu dư y, chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ kheo, không cần gì đến bảy năm, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này như vậy trong sáu năm … trong năm năm … trong bốn năm … trong ba năm … trong hai năm … trong một năm, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại; hai là nếu còn hữu dư y, chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ kheo, không cần gì đến một năm, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này trong bảy tháng, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hay nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ-kheo, không cần gì bảy tháng, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này trong sáu tháng … trong năm tháng … trong bốn tháng … trong ba tháng … trong hai tháng … trong một tháng … trong nửa tháng … vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hai là nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn. Này các Tỷ-kheo, không cần gì nửa tháng, một vị nào tu tập Bốn Niệm xứ này trong bảy ngày, vị ấy có thể chứng một trong hai quả sau đây: Một là chứng Chánh trí ngay trong hiện tại, hai là nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất hoàn.
SC 104Này các Tỷ kheo, đây là con đường độc nhất đưa đến sự thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu Chánh lý, chứng ngộ Niết Bàn. Ðó là Bốn Niệm xứ.
SC 105Thế Tôn thuyết pháp đã xong. Các Tỷ kheo ấy hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy.
Evaṁ me sutaṁ—
ekaṁ samayaṁ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṁ nāma kurūnaṁ nigamo.
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
“bhikkhavo”ti.
“Bhaddante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhagavā etadavoca:
“Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā, sokaparidevānaṁ samatikkamāya dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānā.
Katame cattāro?
Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ,
vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ,
citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ,
dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
Uddeso niṭṭhito.
1. Kāyānupassanā
1.1. Kāyānupassanāānāpānapabba
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā.
So satova assasati, satova passasati.
Dīghaṁ vā assasanto ‘dīghaṁ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṁ vā passasanto ‘dīghaṁ passasāmī’ti pajānāti.
Rassaṁ vā assasanto ‘rassaṁ assasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā passasanto ‘rassaṁ passasāmī’ti pajānāti.
‘Sabbakāyapaṭisaṁvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṁvedī passasissāmī’ti sikkhati.
‘Passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmī’ti sikkhati.
Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā dīghaṁ vā añchanto ‘dīghaṁ añchāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā añchanto ‘rassaṁ añchāmī’ti pajānāti;
evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dīghaṁ vā assasanto ‘dīghaṁ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṁ vā passasanto ‘dīghaṁ passasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā assasanto ‘rassaṁ assasāmī’ti pajānāti, rassaṁ vā passasanto ‘rassaṁ passasāmī’ti pajānāti.
‘Sabbakāyapaṭisaṁvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṁvedī passasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmī’ti sikkhati.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati.
‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Ānāpānapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.2. Kāyānupassanāiriyāpathapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti,
yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṁ pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati.
‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Iriyāpathapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.3. Kāyānupassanāsampajānapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Sampajānapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.4. Kāyānupassanāpaṭikūlamanasikārapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati:
‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṁsaṁ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ, hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ papphāsaṁ, antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ, pittaṁ semhaṁ pubbo lohitaṁ sedo medo, assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan’ti.
Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṁ—sālīnaṁ vīhīnaṁ muggānaṁ māsānaṁ tilānaṁ taṇḍulānaṁ. Tamenaṁ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya: ‘ime sālī, ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti.
Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati:
‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā …pe… muttan’ti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Paṭikūlamanasikārapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.5. Kāyānupassanādhātumanasikārapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso paccavekkhati:
‘atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.
Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṁ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa;
evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso paccavekkhati:
‘atthi imasmiṁ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Dhātumanasikārapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
1.6. Kāyānupassanānavasivathikapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ ekāhamataṁ vā dvīhamataṁ vā tīhamataṁ vā uddhumātakaṁ vinīlakaṁ vipubbakajātaṁ.
So imameva kāyaṁ upasaṁharati:
‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ kākehi vā khajjamānaṁ kulalehi vā khajjamānaṁ gijjhehi vā khajjamānaṁ kaṅkehi vā khajjamānaṁ sunakhehi vā khajjamānaṁ byagghehi vā khajjamānaṁ dīpīhi vā khajjamānaṁ siṅgālehi vā khajjamānaṁ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṁ.
So imameva kāyaṁ upasaṁharati:
‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ aṭṭhikasaṅkhalikaṁ samaṁsalohitaṁ nhārusambandhaṁ …pe…
Aṭṭhikasaṅkhalikaṁ nimaṁsalohitamakkhitaṁ nhārusambandhaṁ …pe…
Aṭṭhikasaṅkhalikaṁ apagatamaṁsalohitaṁ nhārusambandhaṁ …pe…
Aṭṭhikāni apagatasambandhāni disā vidisā vikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṁ aññena pādaṭṭhikaṁ aññena gopphakaṭṭhikaṁ aññena jaṅghaṭṭhikaṁ aññena ūruṭṭhikaṁ aññena kaṭiṭṭhikaṁ aññena phāsukaṭṭhikaṁ aññena piṭṭhiṭṭhikaṁ aññena khandhaṭṭhikaṁ aññena gīvaṭṭhikaṁ aññena hanukaṭṭhikaṁ aññena dantaṭṭhikaṁ aññena sīsakaṭāhaṁ.
So imameva kāyaṁ upasaṁharati:
‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.
Iti ajjhattaṁ vā …pe…
viharati.
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṁ sivathikāya chaḍḍitaṁ aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni …pe…
Aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni …pe…
Aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni.
So imameva kāyaṁ upasaṁharati:
‘ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī evaṁanatīto’ti.
Iti ajjhattaṁ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharati.
‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
Navasivathikapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
Cuddasa kāyānupassanā niṭṭhitā.
2. Vedanānupassanā
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Dukkhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Adukkhamasukhaṁ vā vedanaṁ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Sāmisaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Nirāmisaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ sukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Sāmisaṁ vā dukkhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Nirāmisaṁ vā dukkhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ dukkhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Sāmisaṁ vā adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘sāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Nirāmisaṁ vā adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamāno ‘nirāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayāmī’ti pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati.
‘Atthi vedanā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati.
Vedanānupassanā niṭṭhitā.
3. Cittānupassanā
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṁ vā cittaṁ ‘sarāgaṁ cittan’ti pajānāti.
Vītarāgaṁ vā cittaṁ ‘vītarāgaṁ cittan’ti pajānāti.
Sadosaṁ vā cittaṁ ‘sadosaṁ cittan’ti pajānāti.
Vītadosaṁ vā cittaṁ ‘vītadosaṁ cittan’ti pajānāti.
Samohaṁ vā cittaṁ ‘samohaṁ cittan’ti pajānāti.
Vītamohaṁ vā cittaṁ ‘vītamohaṁ cittan’ti pajānāti.
Saṅkhittaṁ vā cittaṁ ‘saṅkhittaṁ cittan’ti pajānāti.
Vikkhittaṁ vā cittaṁ ‘vikkhittaṁ cittan’ti pajānāti.
Mahaggataṁ vā cittaṁ ‘mahaggataṁ cittan’ti pajānāti.
Amahaggataṁ vā cittaṁ ‘amahaggataṁ cittan’ti pajānāti.
Sauttaraṁ vā cittaṁ ‘sauttaraṁ cittan’ti pajānāti.
Anuttaraṁ vā cittaṁ ‘anuttaraṁ cittan’ti pajānāti.
Samāhitaṁ vā cittaṁ ‘samāhitaṁ cittan’ti pajānāti.
Asamāhitaṁ vā cittaṁ ‘asamāhitaṁ cittan’ti pajānāti.
Vimuttaṁ vā cittaṁ ‘vimuttaṁ cittan’ti pajānāti.
Avimuttaṁ vā cittaṁ ‘avimuttaṁ cittan’ti pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṁ viharati.
‘Atthi cittan’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati.
Cittānupassanā niṭṭhitā.
4. Dhammānupassanā
4.1. Dhammānupassanānīvaraṇapabba
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ kāmacchando’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ kāmacchando’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ byāpādo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ byāpādo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ thinamiddhaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ thinamiddhan’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ thinamiddhaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ thinamiddhan’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa thinamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa thinamiddhassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa thinamiddhassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ uddhaccakukkuccan’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ uddhaccakukkuccan’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ vicikicchā’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ vicikicchā’ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.
Nīvaraṇapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
4.2. Dhammānupassanākhandhapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu:
‘iti rūpaṁ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo;
iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo;
iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo;
iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṁ samudayo, iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo,
iti viññāṇaṁ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti,
iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu.
Khandhapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
4.3. Dhammānupassanāāyatanapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Sotañca pajānāti, sadde ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Ghānañca pajānāti, gandhe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Jivhañca pajānāti, rase ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Kāyañca pajānāti, phoṭṭhabbe ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Manañca pajānāti, dhamme ca pajānāti, yañca tadubhayaṁ paṭicca uppajjati saṁyojanaṁ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṁyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṁyojanassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṁyojanassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.
Āyatanapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
4.4. Dhammānupassanābojjhaṅgapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa vīriyasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa pītisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa passaddhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa samādhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ ‘atthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ ‘natthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya, anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu.
Bojjhaṅgapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
4.5. Dhammānupassanāsaccapabba
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu.
Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu?
Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṁ dukkhan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.
4.5.1. Dukkhasaccaniddesa
Katamañca, bhikkhave, dukkhaṁ ariyasaccaṁ?
Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogopi dukkho, piyehi vippayogopi dukkho, yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
Katamā ca, bhikkhave, jāti?
Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, jāti.
Katamā ca, bhikkhave, jarā?
Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, jarā.
Katamañca, bhikkhave, maraṇaṁ?
Yaṁ tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṁ maccu maraṇaṁ kālakiriyā khandhānaṁ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo,
idaṁ vuccati, bhikkhave, maraṇaṁ.
Katamo ca, bhikkhave, soko?
Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, soko.
Katamo ca, bhikkhave, paridevo?
Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṁ paridevitattaṁ,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, paridevo.
Katamañca, bhikkhave, dukkhaṁ?
Yaṁ kho, bhikkhave, kāyikaṁ dukkhaṁ kāyikaṁ asātaṁ kāyasamphassajaṁ dukkhaṁ asātaṁ vedayitaṁ,
idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhaṁ.
Katamañca, bhikkhave, domanassaṁ?
Yaṁ kho, bhikkhave, cetasikaṁ dukkhaṁ cetasikaṁ asātaṁ manosamphassajaṁ dukkhaṁ asātaṁ vedayitaṁ,
idaṁ vuccati, bhikkhave, domanassaṁ.
Katamo ca, bhikkhave, upāyāso?
Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṁ upāyāsitattaṁ,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, upāyāso.
Katamo ca, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho?
Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā, yā tehi saddhiṁ saṅgati samāgamo samodhānaṁ missībhāvo,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho.
Katamo ca, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho?
Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātisālohitā vā, yā tehi saddhiṁ asaṅgati asamāgamo asamodhānaṁ amissībhāvo,
ayaṁ vuccati, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho.
Katamañca, bhikkhave, yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ?
Jātidhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati:
‘aho vata mayaṁ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ,
idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Jarādhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati:
‘aho vata mayaṁ na jarādhammā assāma, na ca vata no jarā āgaccheyyā’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ, idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Byādhidhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṁ na byādhidhammā assāma, na ca vata no byādhi āgaccheyyā’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ, idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Maraṇadhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṁ na maraṇadhammā assāma, na ca vata no maraṇaṁ āgaccheyyā’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ, idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati ‘aho vata mayaṁ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma, na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsaā āgaccheyyun’ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ,
idampi yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ.
Katame ca, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā?
Seyyathidaṁ—rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho.
Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhaṁ ariyasaccaṁ.
4.5.2. Samudayasaccaniddesa
Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ?
Yāyaṁ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṁ—
kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā.
Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisati?
Yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Kiñca loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ?
Cakkhu loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Sotaṁ loke …pe…
ghānaṁ loke …
jivhā loke …
kāyo loke …
mano loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpā loke …
saddā loke …
gandhā loke …
rasā loke …
phoṭṭhabbā loke …
dhammā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Cakkhuviññāṇaṁ loke …
sotaviññāṇaṁ loke …
ghānaviññāṇaṁ loke …
jivhāviññāṇaṁ loke …
kāyaviññāṇaṁ loke …
manoviññāṇaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Cakkhusamphasso loke …
sotasamphasso loke …
ghānasamphasso loke …
jivhāsamphasso loke …
kāyasamphasso loke …
manosamphasso loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Cakkhusamphassajā vedanā loke …
sotasamphassajā vedanā loke …
ghānasamphassajā vedanā loke …
jivhāsamphassajā vedanā loke …
kāyasamphassajā vedanā loke …
manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpasaññā loke …
saddasaññā loke …
gandhasaññā loke …
rasasaññā loke …
phoṭṭhabbasaññā loke …
dhammasaññā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpasañcetanā loke …
saddasañcetanā loke …
gandhasañcetanā loke …
rasasañcetanā loke …
phoṭṭhabbasañcetanā loke …
dhammasañcetanā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpataṇhā loke …
saddataṇhā loke …
gandhataṇhā loke …
rasataṇhā loke …
phoṭṭhabbataṇhā loke …
dhammataṇhā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpavitakko loke …
saddavitakko loke …
gandhavitakko loke …
rasavitakko loke …
phoṭṭhabbavitakko loke …
dhammavitakko loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Rūpavicāro loke …
saddavicāro loke …
gandhavicāro loke …
rasavicāro loke …
phoṭṭhabbavicāro loke …
dhammavicāro loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ.
4.5.3. Nirodhasaccaniddesa
Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ?
Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo.
Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati, kattha nirujjhamānā nirujjhati?
Yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Kiñca loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ?
Cakkhu loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Sotaṁ loke …pe…
ghānaṁ loke …
jivhā loke …
kāyo loke …
mano loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpā loke …
saddā loke …
gandhā loke …
rasā loke …
phoṭṭhabbā loke …
dhammā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Cakkhuviññāṇaṁ loke …
sotaviññāṇaṁ loke …
ghānaviññāṇaṁ loke …
jivhāviññāṇaṁ loke …
kāyaviññāṇaṁ loke …
manoviññāṇaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Cakkhusamphasso loke …
sotasamphasso loke …
ghānasamphasso loke …
jivhāsamphasso loke …
kāyasamphasso loke …
manosamphasso loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Cakkhusamphassajā vedanā loke …
sotasamphassajā vedanā loke …
ghānasamphassajā vedanā loke …
jivhāsamphassajā vedanā loke …
kāyasamphassajā vedanā loke …
manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpasaññā loke …
saddasaññā loke …
gandhasaññā loke …
rasasaññā loke …
phoṭṭhabbasaññā loke …
dhammasaññā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpasañcetanā loke …
saddasañcetanā loke …
gandhasañcetanā loke …
rasasañcetanā loke …
phoṭṭhabbasañcetanā loke …
dhammasañcetanā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpataṇhā loke …
saddataṇhā loke …
gandhataṇhā loke …
rasataṇhā loke …
phoṭṭhabbataṇhā loke …
dhammataṇhā loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpavitakko loke …
saddavitakko loke …
gandhavitakko loke …
rasavitakko loke …
phoṭṭhabbavitakko loke …
dhammavitakko loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Rūpavicāro loke …
saddavicāro loke …
gandhavicāro loke …
rasavicāro loke …
phoṭṭhabbavicāro loke …
dhammavicāro loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ.
4.5.4. Maggasaccaniddesa
Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ?
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.
Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi?
Yaṁ kho, bhikkhave, dukkhe ñāṇaṁ, dukkhasamudaye ñāṇaṁ, dukkhanirodhe ñāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammādiṭṭhi.
Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo?
Nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṁsāsaṅkappo.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāsaṅkappo.
Katamā ca, bhikkhave, sammāvācā?
Musāvādā veramaṇī pisuṇāya vācāya veramaṇī pharusāya vācāya veramaṇī samphappalāpā veramaṇī.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāvācā.
Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto?
Pāṇātipātā veramaṇī adinnādānā veramaṇī kāmesumicchācārā veramaṇī.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammākammanto.
Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo?
Idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṁ pahāya sammāājīvena jīvitaṁ kappeti.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāājīvo.
Katamo ca, bhikkhave, sammāvāyāmo?
Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati;
uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati;
anuppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ uppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati;
uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāvāyāmo.
Katamā ca, bhikkhave, sammāsati?
Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ;
vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ;
citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ;
dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāsati.
Katamo ca, bhikkhave, sammāsamādhi?
Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhi.
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ.
Iti ajjhattaṁ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati.
‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati.
Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu.
Saccapabbaṁ niṭṭhitaṁ.
Dhammānupassanā niṭṭhitā.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya sattavassāni, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ
diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā.
Tiṭṭhantu, bhikkhave, sattavassāni.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya cha vassāni …pe…
pañca vassāni …
cattāri vassāni …
tīṇi vassāni …
dve vassāni …
ekaṁ vassaṁ …
tiṭṭhatu, bhikkhave, ekaṁ vassaṁ.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya sattamāsāni, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ
diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā.
Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta māsāni.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya cha māsāni …pe…
pañca māsāni …
cattāri māsāni …
tīṇi māsāni …
dve māsāni …
ekaṁ māsaṁ …
aḍḍhamāsaṁ …
tiṭṭhatu, bhikkhave, aḍḍhamāso.
Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya sattāhaṁ, tassa dvinnaṁ phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ
diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitāti.
Ekāyano ayaṁ, bhikkhave, maggo sattānaṁ visuddhiyā sokaparidevānaṁ samatikkamāya dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānāti.
Iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttan”ti.
Idamavoca bhagavā.
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
Mahāsatipaṭṭhānasuttaṁ niṭṭhitaṁ navamaṁ.
