2. Kinh du hành

I

Tôi nghe như vầy:

Một thời Phật ở trong núi Kỳ-xà-quật, thành La-duyệt cùng với chúng đại Tỳ-kheo một nghìn hai trăm năm mươi người.

Bấy giờ, A-xà-thế, vua nước Ma-kiệt, muốn chinh phạt nước Bạt-kỳ, mới tự nghĩ: “Nước ấy tuy mạnh, dân chúng giàu mạnh, nhưng lấy sức ta để thắng họ không phải là khó”.

Rồi vua A-xà-thế sai Đại thần Bà-la-môn Vũ-xá : “Khanh hãy đến núi Kỳ-xà-quật, chỗ đức Thế Tôn, nhân danh ta đảnh lễ dưới chân Thế Tôn, và thăm hỏi đức Thế Tôn, Ngài đời sống thường nhật có thoải mái không, đi đứng có khỏe mạnh không. Sau đó lại bạch đức Thế Tôn, người nước Bạt-kỳ tự ỷ hùng cường, dân chúng giàu mạnh, không chịu thần phục ta. Ta muốn chinh phạt chúng. Không hiểu đức Thế Tôn có dạy bảo gì không? Nếu Ngài có dạy thế nào, ngươi hãy ghi nhớ cho kỹ, chớ để quên sót, hãy nói lại cho ta hay những gì khanh đã nghe. Những điều Như Lai nói không bao giờ hư dối.”

Đại thần Vũ-xá lãnh mạng, cỡi xe báu đi đến núi Kỳ-xà-quật. Đến chỗ phải dừng, ông xuống xe, đi bộ đến chỗ Thế Tôn, thăm hỏi xong, ngồi lại một bên, bạch đức Thế Tôn rằng:

“Vua nước Ma-kiệt là A-xà-thế cúi đầu đảnh lễ dưới chân Phật và ân cần kính hỏi Ngài, đời sống thường nhật có thoải mái chăng, lui tới có được mạnh khỏe không?”

Ông lại thưa tiếp:

“Người nước Bạt-kỳ tự thị dũng mãnh, dân chúng giàu mạnh, không chịu thần phục Vua, nên Vua muốn chinh phạt. Chẳng hay đức Thế Tôn có dạy bảo gì không?”

Lúc đó, A-nan đang cầm quạt đứng hầu sau Phật. Phật hỏi A-nan:

“Ngươi có nghe dân nước Bạt-kỳ thường nhóm họp, bàn luận chính sự không?”

A-nan đáp:

“Con có nghe.”

Phật nói với A-nan:

“Nếu được như thế, lớn nhỏ hòa thuận, nước đó lại càng thịnh vượng. Nước ấy sẽ an ổn lâu dài, không thể xâm hại được.

“Này A-nan, ngươi có nghe người nước Bạt-kỳ vua tôi hòa thuận, trên dưới kính nhường nhau không?”

“Con có nghe.”

“Nếu được như vậy, lớn nhỏ hòa thuận, nước đó càng thêm thịnh vượng, và được yên ổn lâu dài, không thể xâm hại được.

“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kỳ thường tôn trọng pháp luật, tỏ rõ cấm kỵ, chẳng trái lễ độ không?”

“Con có nghe.”

“Này A-nan, nếu được như vậy, lớn nhỏ hoà thuận, nước đó càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài, không thể xâm hại được.

“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kỳ hiếu dưỡng cha mẹ, kính thuận sư trưởng không?”

“Con có nghe.”

“Này A-nan, nếu vậy, lớn nhỏ hòa thuận, nước đó càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài, không thể xâm hại được.

“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kỳ thường tôn trọng tông miếu, kính nể quỉ thần không?”

“Con có nghe.”

“Này A-nan, nếu được như vậy thì lớn nhỏ hòa thuận, nước đó càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài, không thể xâm hại được.

“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kỳ giữ gìn khuê môn trinh chính, thanh khiết, không tạp uế, cho đến sự vui đùa, nói năng cũng không tà vạy không?”

“Con có nghe.”

“Này A-nan, nếu được như vậy thì lớn nhỏ hòa thuận, nước đó càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài, không thể xâm hại được.

“Này A-nan, ngươi có nghe dân nước Bạt-kỳ tôn thờ Sa-môn, kính người trì giới và thân cận ủng hộ chẳng hề biếng nhác không?”

“Con có nghe.”

“Này A-nan, nếu được như vậy thì nước đó càng thêm thịnh vượng và yên ổn lâu dài, không thể xâm hại được.”

Bấy giờ, Đại thần Vũ-xá liền bạch Phật:

“Nhân dân nước kia nếu chỉ thi hành có một điều còn không mong gì thắng họ, huống nay họ đủ cả bảy điều. Vì việc nước quá bận, con xin từ tạ trở về.”

Phật nói:

“Nên biết đúng thời.”

Vũ-xá liền đứng dậy đi quanh Phật ba vòng rồi vái chào mà lui.

Vũ-xá đi chưa bao lâu, Phật bảo A-nan:

“Ngươi hãy truyền cho các Tỳ-kheo ở chung quanh thành La-duyệt-kỳ nhóm hết lại giảng đường.”

A-nan thưa:

Kính vâng.”

Rồi vâng lệnh đi đến thành La-duyệt-kỳ tập họp hết các Tỳ-kheo vào giảng đường; sau đó bạch Phật:

“Bạch Thế Tôn, các Tỳ-kheo đã nhóm đủ. Kính mong Đức Thánh biết thời.”

Bấy giờ, Thế Tôn liền rời chỗ ngồi đi đến giảng đường, ngồi lên chỗ ngồi dọn sẵn, bảo các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo, Ta sẽ giảng cho các ngươi bảy pháp bất thối. Các ngươi hãy lắng nghe, lắng nghe, suy nghĩ kỹ!”

Các Tỳ-kheo bạch Phật:

“Kính vâng, bạch Thế Tôn. Chúng con muốn nghe.”

Phật bảo các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo, bảy pháp bất thối là:

“1. Thường hội họp luận bàn chánh nghĩa, thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chánh pháp không bị suy thoái.

“2. Trên dưới hòa đồng, kính thuận không trái, thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chánh pháp không bị suy thoái.

“3. Trọng pháp, tỏ rõ cấm kỵ, không trái qui chế, thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chánh pháp không bị suy thoái.

“4. Nếu có Tỳ-kheo nào có năng lực hộ chúng, được nhièu người biết đến, hãy nên kính thờ Tỳ-kheo ấy, thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chánh pháp không bị suy thoái.

“5. Niệm hộ tâm ý, lấy sự hiếu kính làm đầu, thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chánh pháp không bị suy thoái.

“6. Tịnh tu phạm hạnh, không chạy theo hình thái của dục, thời lớn nhỏ hòa thuận mà Chánh pháp không bị suy thoái.

“7. Trước người rồi sau mình, không tham lam danh lợi, thời già trẻ hòa thuận mà Chánh pháp không bị suy thoái.

“Này các Tỳ-kheo, lại có bảy pháp làm cho Chánh pháp tăng trưởng không tổn giảm.

“1. Ưa ít việc, không ưa nhiều việc, thời Chánh pháp tăng trưởng không bị tổn giảm.

“2. Ưa yên lặng, không ưa nói nhiều.

“3. Bớt sự ngủ nghỉ, tâm không hôn muội.

“4. Không tụ họp nói việc vô ích.

“5. Không tự khen ngợi khi mình thiếu đức.

“6. Không kết bè bạn với người xấu ác.

“7. Ưa ở một mình nơi chỗ nhàn tịnh, núi rừng.

“Này Tỳ-kheo, được như vậy, thời Chánh pháp sẽ được tăng trưởng, không bị tổn giảm.

“Này các Tỳ-kheo! Lại có bảy pháp làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị tổn giảm.

“1. Có tín tâm; tin đức Như Lai, Chí Chân, Chánh giác, đủ mười đức hiệu.

“2. Có tàm, biết hổ với điều thiếu sót của mình.

“3. Có quý, biết thẹn với việc ác mình đã làm.

“4. Đa văn, những điều đã được thọ trì đều tốt ở đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối, nghĩa và vị thâm áo, thanh tịnh không bẩn, phạm hạnh đầy đủ.

“5. Siêng năng cần khổ, bỏ ác tu lành, chuyên tâm tập luyện mãi không ngừng.

“6. Điều đã học tập được, ghi nhớ mãi không quên.

“7. Tu tập trí tuệ, biết pháp sanh diệt, hướng đến Hiền Thánh, dứt hết gốc khổ.

“Với bảy pháp như thế thời Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn.

“Này các Tỳ-kheo! Lại có bảy pháp làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn: 1. Kính Phật. 2. Kính Pháp. 3. Kính Tăng. 4. Kính giới luật. 5. Kính thiền định. 6. Kính thuận cha mẹ. 7. Kính pháp không buông lung.

“Bảy pháp như vậy làm cho Chánh pháp tăng trưởng mãi không bị hao tổn.

“Này các Tỳ-kheo! Lại có bảy pháp làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn: 1. Quán sự bất tịnh nơi thân. 2. Quán sự bất tịnh nơi thức ăn. 3. Chẳng mê đắm thế gian. 4. Thường suy niệm về sự chết. 5. Suy niệm về vô thường. 6. Suy niệm về vô thường tức khổ. 7. Suy niệm khổ tức vô ngã.

“Bảy pháp như vậy làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn.

“Này các Tỳ-kheo! Lại có bảy pháp làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn: 1. Tu niệm giác chi, nhàn tịnh, vô dục, xuất ly, vô vi; 2. Tu pháp giác chi; 3. Tu tinh tấn giác chi; 4. Tu hỷ giác chi; 5. Tu khinh an giác chi; 6. Tu định giác chi; 7. Tu xả giác chi.

“Bảy pháp như vậy làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn.

“Này các Tỳ-kheo! Có 6 pháp bất thối làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn.

“1. Thân thường hành xử từ ái, không hại chúng sanh.

“2. Miệng nói nhân từ, không diễn lời dữ.

“3. Ý niệm từ tâm, không ôm lòng gây tổn hại.

“4. Được vật lợi dưỡng hợp lẽ, chia cùng chúng hưởng, bình đẳng không hai.

“5. Giữ giới Thánh Hiền không để khuyết lậu, cũng không cấu uế, đưa đến định, không dao động.

“6. Thấy đạo Thánh Hiền để dứt hết thống khổ.

“Sáu pháp như vậy làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn.

“Này các Tỳ-kheo, lại có 6 pháp bất thối làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn: 1. Niệm Phật; 2. Niệm Pháp; 3. Niệm Tăng; 4. Niệm giới; 5. Niệm thí; 6. Niệm thiên. Sáu niệm ấy làm cho Chánh pháp tăng trưởng không bị hao tổn.

Bấy giờ, Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở La-duyệt-kỳ, Ngài bảo A-nan rằng:

“Các ngưoi hãy sẵn sàng. Ta muốn đi đến Trúc viên.”

Đáp: “Thưa Vâng.”

Rồi Ngài sửa soạn y bát, cùng đại chúng theo hầu Thế Tôn, theo ngã đường từ Ma-kiệt đi đến Trúc viên. Sau khi lên giảng đường an tọa, Phật dạy các Tỳ-kheo về giới, định, tuệ. Tu giới đắc định, được quả báo lớn ; tu định đắc trí, được quả báo lớn; tu trí tâm tịnh, được giải thoát hoàn toàn, dứt hết ba thứ lậu hoặc là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu. Sau khi đã giải thoát liền phát sanh trí về sự giải thoát, biết rằng sanh tử dứt hết, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn tái sinh đời sau nữa.”

Bấy giờ, Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở Trúc viên, Ngài bảo A-nan:

“Các ngươi hãy sửa soạn để đi đến thành Ba-lăng-phất.

Đáp: “Kính vâng.”

Rồi Ngài sửa soạn y bát, cùng với đại chúng theo hầu Thế Tôn, từ Ma-kiệt đi đến thành Ba-lăng-phất, và ngồi ở gốc cây ba-lăng. Lúc ấy các thanh tín sĩ tại đó nghe Phật cùng đại chúng từ xa đến nghỉ dưới cây ba-lăng, bèn cùng nhau ra khỏi thành. Từ xa họ trông thấy Thế Tôn ngồi dưới gốc cây ba-lăng, dung mạo đoan chính, các căn vắng lặng, hoàn toàn tự chế ngự, như con rồng lớn, như nước lắng trong không chút bợn nhơ, đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp trang nghiêm tột bực. Thấy rồi, ai nấy hoan hỷ, lần đến chỗ Phật, đầu mặt lễ chân Phật, rồi ngồi lại một bên. Đức Thế Tôn theo thứ lớp nói pháp, khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, khiến hoan hỷ. Các thanh tín sĩ sau khi nghe Phật nói pháp liền bạch Phật rằng:

“Chúng con xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Thánh chúng. Ngưỡng mong đức Thế Tôn thương xót chấp nhận cho chúng con được làm ưu-bà-tắc. Từ nay về sau, nguyện không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu. Chúng con sẽ giữ giới không bao giờ quất. Ngày mai chúng con xin cúng dường. Ngưỡng mong Thế Tôn cùng đại chúng giũ lòng hạ cố.”

Đức Thế Tôn im lặng nhận lời. Các thanh tín sĩ thấy Phật đã im lặng nhận lời, liền đứng dậy đi quanh Phật ba vòng, vái lễ mà lui.

Họ họ dựng ngôi nhà lớn cho Như Lai, ban sửa đất đai, quét tước, rưới nước, xông hương, trang hoàng bảo tọa. Khi thiết cúng xong, họ đến bạch Phật:

“Cỗ đã dọn xong, cúi mong đức Thánh biết thời.”

Khi ấy, Thế Tôn liền rời chỗ ngồi, mang y, cầm bát, cùng đại chúng đến giảng đường. Đến nơi, rửa tay chân xong, Phật ngồi giữa, các Tỳ-kheo ngồi bên tả, các thanh tín sĩ ngồi bên hữu.

Bấy giờ, Thế Tôn nói với các thanh tín sĩ rằng:

“Phàm người phạm giới thời có năm điều suy hao. Những gì là năm? 1. Cầu tài lợi không được toại nguyện. 2. Dẫu có được tài lợi, ngày mỗi hao mòn. 3. Bất cứ đến đâu cũng không được mọi người kính nễ. 4. Tiếng xấu đồn khắp thiên hạ. 5. Thân hoại mệnh chung sa vào địa ngục. Trái lại, này các thanh tín sĩ, phàm người giữ giới sẽ có năm công đức. Những gì là năm? 1. Cầu gì đều được như nguyện. 2. Tài sản đã có thì thêm mãi không hao sút. 3. Ở đâu cũng được mọi người kính mến. 4. Tiếng tốt đồn khắp thiên hạ. 5. Thân hoại mệnh chung được sanh lên cõi trời.”

Bấy giờ, đã nửa đêm, Phật bảo các thanh tín sĩ hãy trở về. Các thanh tín sĩ vâng lời, đi quanh Phật ba vòng, rồi đảnh lễ mà lui.

Bấy giờ, khi đêm vừa qua, ánh sáng vừa tỏ, Thế Tôn đi tới chỗ thanh vắng, bằng thiên nhãn thanh tịnh, thấu suốt, thấy các vị đại thiên thần mỗi vị phong giữ đất đai nhà cửa riêng. Các thần trung, thần hạ cũng phong giữ đất đai nhà cửa. Thế Tôn liền trở lại giảng đường, lên chỗ ngồi. Tuy đã biết, nhưng Ngài vẫn hỏi:

“Này A-nan, ai tạo lập thành Ba-lăng-phất này?”

A-nan bạch Phật:

“Thành này do Đại thần Vũ-xá tạo ra để phòng ngự nước Bạt-kỳ.”

Phật nói với A-nan:

“Người tạo ra thành này rất hợp ý trời. Lúc đêm đã tàn, trời vừa sáng, Ta đi tới chỗ thanh vắng, bằng thiên nhãn, xem thấy các đại thiên thần mỗi vị phong giữ đất đai nhà cửa riêng, các trung thần, hạ thần cũng phong giữ đất đai nhà cửa. A-nan! Nên biết chỗ đất đai nhà cửa nào được đại thiên thần phong giữ, ai ở đó tất được an lạc nhiều; còn chỗ trung thần phong giữ thì hàng trung nhân ở; chỗ hạ thần phong giữ thì hạ nhân ở và công đức nhiều ít cũng tùy theo chỗ ở ấy.

“Này A-nan, chỗ này là chỗ hiền nhân ở, kẻ bán buôn qui tụ, phép nước đúng đắn không dối ngụy. Thành này rất tốt, được mọi nơi suy tôn, không thể phá hoại. Lâu về sau nếu có bị phá chăng chỉ do ba việc: một là bị nước lớn, hai là bị lửa lớn và ba là bị người trong thông mưu với người ngoài, do thế thành này bị phá hoại.”

Trong lúc đó các thanh tín sĩ Ba-lăng-phất suốt đêm cùng bày biện. Đúng giờ, họ đến bạch Phật:

“Cỗ đã dọn xong, cúi mong đức Thánh biết là đã đến giờ.”

Bấy giờ, các thanh tín sĩ bưng dọn, tự tay bưng sớt đồ ăn. Thọ thực xong dùng nước rửa. Rồi họ dọn một chỗ ngồi nhỏ trước Phật. Phật khai thị rằng:

Đây trú xứ các ngươi,
Chỗ ở bậc Hiền trí;
Đa phần trì tịnh giới,
Và tịnh tu phạm hạnh,
Nên Chư Thiên hoan hỷ.

Rồi Ngài chú nguyện cho họ:

Kính trọng bậc đáng kinh;
Kính thờ bậc đáng thờ;
Rộng thí và nhân từ;
Hằng có tâm từ mẫn;
Được Chư Thiên tán thán;
Thường sống chung người thiện,
Không tụ hội kẻ ác.

Bấy giờ, sau khi thuyết pháp xong, đức Thế Tôn liền rời khỏi chỗ, đại chúng hầu quanh mà đưa Ngài trở về. Đại thần Vũ-xá đi theo sau Phật, nghĩ rằng:

“Hôm nay, nhân đức Sa-môn Cù-đàm đi qua cửa thành này, ta hãy gọi cửa này là cửa Cù-đàm.”

Lại nhân bến sông mà Phật sang ngang, liền đặt tên chỗ đó là bến Cù-đàm.

Đức Thế Tôn ra khỏi thành Ba-lăng-phất, đi đến bờ sông. Lúc ấy, trên bờ sông có nhiều người, trong số đó có người thì dùng thuyền có người dùng bè, có người dùng phà mà sang sông. Đức Thế Tôn cùng đại chúng, chỉ trong khoảnh khắc như lực sĩ co duỗi cánh tay, đã đến cả bên kia sông. Sau khi quán sát nghĩa này, Thế Tôn liền nói bài tụng:

Phật là Hải thuyền sư;
Pháp là cầu sang sông,
Là chiếc xe Đại thừa,
Đưa hết thảy trời, người.
Cũng tự mnhf cởi trói,
Sang sông, lên bậc Tiên,
Khiến tất cả đệ tử,
Cởi trói, đến Niết-bàn.

Thế Tôn lại từ nước Bạt-kỳ đi đến thôn Câu-lị, nghỉ ở dưới một lùm cây.

Phật bảo các Tỳ-kheo:

“Có bốn pháp thâm diệu: một là Thánh giới; hai là Thánh định; ba là Thánh tuệ và bốn là Thánh giải thoát. Đó là pháp vi diệu khó hiểu, khó biết, mà Ta với các ngươi xưa kia vì không hiểu rõ nên mãi trôi lăn không cùng trong vòng sống chết.”

Quán xét theo nghĩa đó, Phật liền dạy bài kệ:

Giới, định, tuệ, giải thoát,
Duy Phật phân biệt rõ.
Lìa khổ độ chúng sanh,
Khiến dứt mầm sanh tử.

Bây giờ, Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở Câu-lị thôn lại bảo A-nan cùng đi đến thôn Na-đà. A-nan vâng lời, khoác y ôm bát cùng với đại chúng đi theo Phật, theo con đường từ Bạt-kỳ đến Na-đà và dừng lại trú xứ Kiền-chùy.

Bấy giờ, A-nan ở chỗ thanh vắng yên lặng suy nghĩ: “Thôn Na-đà này có mười hai cư sĩ là 1. Già-già-la, 2. Già-lăng-già, 3. Tỳ-già-đà, 4. Gia-lê-du, 5. Giá-lâu, 6. Bà-da-lâu, 7. Bà-đầu-lâu, 8. Tẩu-bà-đầu-lâu, 9. Đà-lê-xá-nậu, 10. Tẩu-đạt-lê-xá-nậu, 11. Gia-du, 12. Gia-du-đa-lâu đã qua đời. Hiện nay không biết họ sinh về đâu? Lại có năm mươi người khác mệnh chung, lại năm trăm người khác nữa mệnh chung, nay không biết họ sanh về chỗ nào?”

A-nan suy nghĩ như thế xong, rời khỏi nơi nhàn tịnh, đến chỗ Thế Tôn, đầu mặt lễ chân Phật xong, ngồi xuống một bên, bạch Phật:

“Thế Tôn, vừa rồi con ở chỗ nhàn tịnh, lặng lẽ suy nghĩ: Tại thôn Na-đà này có mười hai cư sĩ, Già-gia-la, v.v…, mạng chung; lại có năm mươi người nữa mạng chung; lại có năm trăm người mạng chung. Không biết họ sinh về đâu. Cúi mong Thế Tôn nói rõ cho con.”

Phật bảo A-nan:

“Mười hai cư sĩ kia, Già-già-la, v.v…, đã đoạn năm hạ phần kết nên mệnh chung sinh thiên; họ nhập Niết-bàn ở đó chứ không trở lại cõi này nữa. Còn năm mươi người kia mạng chung, do đoạn trừ ba kết sử, dâm, nộ, si mỏng, đắc quả Tư-đà-hàm, sẽ trở lại cõi này để dứt hết gốc khổ. Còn năm trăm người kia mạng chung, do đoạn trừ ba kết sử, đắc quả Tu-đà-hoàn, không còn bị đọa vào ác thú, chắc chắn thành đạo, chỉ trở lại cõi này bảy lần để dứt hết gốc khổ rồi thôi.

“Này A-nan, phàm có sinh thì có chết, đó là lẽ thường của cuộc đời, có gì là quái lạ. Nếu thấy mỗi người chết, ngươi đều tới hỏi Ta, như vậy chẳng là quấy rầy ư?”

A-nan đáp:

“Đúng vậy, bạch Thế Tôn, quả là quấy rầy.”

Phật bảo:

“A-nan, nay Ta sẽ nói cho ngươi về Gương Pháp, để các Thánh đệ tử biết chỗ thọ sanh; dứt hết ba đường dữ, chứng quả Tu-đà-hoàn, không quá bảy đời sẽ tận cùng biên tế của khổ; và cũng có thể nói việc ấy cho người khác nghe.

“Này A-nan! Gương Pháp là, Thánh đệ tử đã đạt được bất hoại tín, hoan hỷ tin Phật là đức Như Lai, Vô Sở Trước, Đẳng Chánh Giác, đầy đủ mười hiệu. Hoan hỷ tin Pháp, là giáo pháp chân chính vi diệu, Phật tự ý nói ra, không cuộc hạn thời tiết, dạy bày con đường đi đến Niết-bàn; được thực hành bởi kẻ trí. Hoan hỷ tin Tăng là, chúng khéo hòa đồng, sở hành chất trực không dối trá, và chứng thành đạo quả, trên dưới thuận hòa, đầy đủ pháp thân, hướng Tu-đà-hoàn, quả Tu-đà-hoàn, hướng Tư-đà-hàm và quả Tư đà hàm, hướng A-na-hàm và quả A-na-hàm, hướng A-la-hán và quả A-la-hán. Ấy là bốn đôi tám bậc, chúng Hiền Thánh của Như Lai, xứng đáng được cung kính, làm ruộng phước cho đời. Tin giới của Hiền Thánh là thanh tịnh, không uế tạp, không bị sứt mẻ, không rò rỉ, được các bậc minh triết tu theo mà chứng đến tam-muội định vậy.

“A-nan, đó là Gương Pháp, khiến Thánh đệ tử biết chỗ thọ sanh, dứt sạch ba đường dữ, chứng đắc Tu-đà-hoàn, không quá bảy đời hoàn tất tận cùng biên tế của khổ; và cũng có thể nói cho người khác sự việc ấy.”

Bấy giờ, Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở đó, bèn bảo A-nan hãy cùng đi đến nước Tỳ-xá-li. A-nan vâng lời, mang y cầm bát, cùng với đại chúng theo hầu Thế Tôn, theo con đường từ Bạt-kỳ đến Tỳ-xá-li và ngồi nghỉ ở một gốc cây.

Bấy giờ có một dâm nữ tên Am-bà-bà-lê vừa nghe Phật cùng các đệ tử đến Tỳ-xá-li, đang ngồi dưới một gốc cây, liền sửa soạn xe báu, muốn đi đến chỗ Phật để lễ bái cúng dường. Khi chưa đến nơi, từ xa nàng đã thấy đức Thế Tôn diện mạo đoan chánh, các căn đặc biệt khác thường, tướng tốt đầy đủ, như mặt trăng ở giữa những vì sao. Nàng rất hoan hỷ, xuống xe đi bộ lần tới chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ, ngồi lại một bên.

Rồi Thế Tôn, theo thứ lớp thuyết pháp, khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, khiên cho hoan hỷ. Nghe Phật nói xong, nàng phát tâm hoan hỷ, quỳ bạch Phật rằng:

“Kể từ hôm nay, con quy y Tam tôn. Cú nguyện Phật nhận lời cho con được làm ưu-bà-di ở trong Chánh pháp, trọn đời con không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu.”

Lại bạch Phật:

“Cúi mong Thế Tôn cùng các đệ tử ngày mai nhận lời thỉnh cầu của con. Còn tối nay, xin nghỉ tại vườn của con.”

Khi ấy Phật im lặng nhận lời.

Nàng thấy Phật đã im lặng nhận lời, liền đứng dậy đi quanh Phật ba vòng rồi đảnh lễ mà trở về. Nàng đi chưa bao lâu, Phật bảo A-nan:

“Ta cùng các ngươi đi đến khu vườn kia.”

Đáp:

“Thưa vâng.”

Phật bèn rời chỗ ngồi, ôm y cầm bát cùng chúng đệ tử một nghìn hai trăm năm mươi người đi đến khu vườn ấy.

Lúc bấy giờ, nhóm người Lệ-xa ở Tỳ-xá-li, nghe Phật đến nghỉ tại vườn của Am-bà-bà-lê liền thắng những cỗ xe báu năm sắc lộng lẫy; có người cỡi xe xanh, ngựa xanh, phướn, lọng, áo mão đều xanh; ngựa xe năm sắc đều như vậy. Rồi thì, những người Lệ-xa với y phục đồng sắc, cả năm trăm người kéo đến Phật. Nàng Am-bà-bà-lê sau khi từ giã Phật trở về, giữa đường gặp xe họ. Lúc đó, xe nàng chạy rất nhanh, cùng với xe báu của họ móc kéo nhau, khiến phướn lọng gãy đổ cả, mà vẫn không chịu tránh đường. Các người Lệ-xa trách:

“Nàng ỷ thế gì mà không tránh đường cho chúng tôi đi, để tông xe cộ chúng tôi khiến phướn lọng gãy cả?”

Am-bà đáp:

“Thưa quý ngài, tôi đã thỉnh Phật ngày mai đến nhà tôi thọ trai. Tôi phải về gấp sửa soạn đồ cúng dường, thành phải đi mau, không tránh kịp.”

Nhóm Lệ-xa liền bảo nàng:

“Nàng khoan hãy thỉnh. Để chúng tôi thỉnh trước. Chúng tôi sẽ cho nàng một trăm ngàn lượng vàng.”

Nàng đáp:

“Tôi đã thỉnh trước rồi; không thể nhường được.”

Nhóm Lệ-xa tiếp:

“Chúng tôi sẽ tặng nàng gấp mười sáu lần trăm ngàn lượng vàng. Hãy để chúng tôi thỉnh trước.”

Nàng vẫn không chịu:

“Tôi đã thỉnh rồi. Nhất định không thể làm như thế được.”

Các Lệ-xa lại nói:

“Chúng tôi sẽ tặng bằng số tài bảo nửa nước; nàng hãy để chúng tôi thỉnh trước.”

Nàng trả lời:

“Giả sử đem tài bảo của cả nước cấp tôi, tôi cũng không nhận. Vì sao? Vì Phật hiện ở tại vườn tôi, Ngài đã nhận lời tôi thỉnh trước. Việc ấy đã xong, không thể nhường được.”

Các Lệ-xa khoa tay than tiếc rằng:

“Hôm nay cô gái này đã dành mất mất phúc đầu của chúng ta.”

Họ liền tiến tới khu vườn Phật đang ở. Khi đức Thế Tôn từ xa thấy năm trăm người Lệ-xa, với ngựa xe số vạn, chật đường đang tiến đến, Ngài bảo các Tỳ-kheo:

“Các ngươi nên biết Chư Thiên Đao-lị khi đi dạo công viên, uy nghi và sự trang sức cũng không khác đoàn người đó mấy. Này các Tỳ-kheo, hãy tự nhiếp tâm, gìn giữ oai nghi đầy đủ. Tỳ-kheo tự nhiếp tâm mình như thế nào? Tỳ-kheo quán thân trên nội thân, siêng năng không lười biếng, ghi nhớ không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán thân trên ngoại thân,… quán nội ngoại thân,… trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán thọ, quán tâm, quán pháp cũng như thế.

Thế nào là Tỳ-kheo đầy đủ oai nghi? Ở đây, Tỳ-kheo, khi đi thì biết là đi, dừng thì biết là dừng, quay nhìn tả hữu, co duỗi, cúi ngước, mang y cầm bát, cho đến việc ăn uống, thuốc thang, đều không để mất nghi tắc. Khôn khéo tỳm phương tiện trừ bỏ ấm cái, đi ở nằm ngồi, ngủ thức, nói năng hay im lặng đều nhiếp tâm đừng cho loạn động. Đấy gọi là Tỳ-kheo đầy đủ oai nghi.”

Bấy giờ năm trăm người Lệ-xa đi đến vườn Am-bà-bà-lê. Gần đến chỗ Phật, xuống xe đi bộ đến, đầu mặt đảnh lễ chân Phật, rồi lui ngồi một bên. Như Lai ở trên chỗ ngồi, ánh sáng độc nhất tỏa sáng che mờ đại chúng, như trăng mùa thu; lại như trời đất trong sáng sạch sẽ không chút bụi dơ, mặt trời giữa hư không độc nhất tỏa sáng. Rồi thì, năm trăm người Lệ-xa ngồi hầu vây quanh; Phật ở giữa đại chúng, ánh sángđọc nhất tỏa sáng. Lúc ấy, giữa hội chúng có một người Phạm-chí tên là Tịnh-kí, từ chỗ ngồi đứng dậy, trật áo vai hữu, đầu gối hữu quỳ xuống đất, chắp tay hướng về Phật, tán thán bằng bài kệ rằng:

Vua Ma-kiệt Ương-già,
Vốn được nhiều thiện lợi,
Khoác khôi giáp bảo châu:
Phật hiện ở nước ấy.
Uy đức động Ba nghìn,
Tiếng vang như núi Tuyết.
Như hoa sen đã nở,
Mùi hương thật mầu nhiệm.
Nay thấy ánh sáng Phật,
Như mặt trời mới mọc;
Như trăng qua bầu trời,
Không bị mây che khuất.
Thế Tôn cũng như vậy,
Sáng chiếu cả thế gian.
Quán trí tuệ Như Lai
Như tối gặp đuốc sáng;
Đem mắt sáng cho đời,
Quyết trừ các nghi hoặc.

Năm trăm người Lệ-xa sau khi nghe bài kệ ấy lại bảo Tịnh-kí:

“Ngươi hãy lặp lại.”

Rồi Tịnh-kí ở trước Phật lặp lại ba lần. Năm trăm Lệ-xa sau khi nghe lặp lại bài kệ, mỗi người cởi y báu mà cho Tịnh-kí. Tịnh-kí bèn đem y báu dâng đức Như Lai. Phật vì lòng từ mẫn nên thọ nhận.

Bấy giờ, Thế Tôn nói với những người Lệ-xa ở Tỳ-xá-li rằng:

“Ở đời có năm thứ báu rất khó có được. Những gì là năm? Một là Như Lai, Chí Chân, xuất hiện ở đời, điều này rất khó có được. Hai là người có thể giảng thuyết Chánh pháp của Như Lai; người ấy rất khó có được. Ba là người có thể tín giải pháp mà Như Lai diễn thuyết; người ấy rất khó có được. Bốn là người có thể thành tựu pháp mà Như Lai diễn thuyết; người ấy rất khó có được. Năm là hiểm nguy được cứu ách mà biết đáp trả, hạng người ấy cũng rất khó có. Ấy là 5 thứ báu rất khó có được.”

Năm trăm người Lệ-xa sau khi nghe Phật khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ, liền bạch Phật;

“Cúi mong Thế Tôn và chúng đệ tử ngày mai nhận lời thỉnh cầu của chúng con.”

Phật nói với các người Lệ-xa:

“Các khanh đã thỉnh Ta. Ta nay như thế là đã được cúng dường rồi. Kỹ nữ Am-bà-bà-lê đã thỉnh trước.”

Năm trăm người Lệ-xa nghe Am-bà-bà-lê nữ đã thỉnh Phật trước, ai nấy đều vung tay mà nói rằng:

“Chúng ta muốn cúng dường Như Lai, mà nay người đàn bà kia đã phổng tay trên ta rồi.”

Rồi họ rời chỗ ngồi, đầu mặt lễ Phật, đi quanh Phật ba vòng, sau đó ai về nhà nấy.

Bấy giờ, Am-bà-bà-lê nữ bèn bày dọn thực phẩm thượng diệu để cúng Phật và Tăng. Sau khi ăn xong, thâu bát, dẹp bàn ghế. Rồi kỹ nữ tay bưng bình bằng vàng dâng nước rửa xong, nàng đến trước Phật bạch rằng:

“Trong số những khu vườn trong thành Tỳ-xá-li này, vườn của con là hơn hết. Nay con đem vườn ấy dâng cúng Như Lai. Ngưỡng nguyện Như Lai vì thương tưởng con mà thọ nhận.”

Phật nói với người kỹ nữ:

“Cô hãy đem khu vườn này cúng dường Phật là vị đứng đầu và chiêu-đề tăng. Vì sao vậy? Các thứ vườn tược, phòng xá, y bát, sáu vật mà Như Lai sở hữu, ngay dù những Ma, Thích, Phạm, Chư Thiên có đại oai lực, không ai có khả năng kham thọ sự cúng dường ấy.”

Kỹ nữ thọ lãnh lời dạy, bèn đem khu vườn mà cúng dường Phật là vị đứng đầu và chiêu-đề tăng. Phật vì lòng từ mẫn đối với nàng nên thọ nhận. Rồi Ngài nói bài kệ:

Dựng tháp, lập tinh xá,
Cúng vườn cây mát mẻ;
Cầu thuyền để đưa người;
Đồng hoang cho cỏ, nước;
Và cho cả nhà, gác:
Phước ấy ngày đêm tăng.
Cho người giới thanh tịnh,
Ắt sẽ đến chỗ lành.

Sau đó, kỹ nữ Am-bà-bà-lê mang một cái giường nhỏ đến ngồi trước Phật. Phật theo thứ lớp nói pháp, khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ. Ngài giảng về thí, về giới, về sinh thiên, về dục là đại hoạn, ô uế, bất tịnh, là hữu lậu, là chướng ngại, xuất ly là tối thượng.

Khi Thế Tôn biết tâm ý của nàng đã nhu nhuyến, hòa duyệt, các triền cái vơi mỏng, rất dễ hoá độ, như pháp của chư Phật, Ngài bèn giảng cho nàng về Khổ thánh đế, Khổ tập thánh đế, Khổ diệt và Khổ diệt xuất yếu thánh đế. Bấy giờ Am-bà-bà-lê, tín tâm thanh tịnh, như tấm lụa trắng trong sạch dễ nhuộm màu, ngay trên chỗ ngồi mà xa lìa trần cấu, con mắt pháp của các pháp sanh, thấy pháp, đắc pháp, quyết định chánh trụ, không còn đọa ác đạo, thành tựu vô úy. Nàng bèn bạch Phật:

“Con nay quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng.” Nói ba lần như vậy. “Cúi mong Như Lai nhận con làm một ưu bà di trong Chánh pháp. Từ nay về sau, cho đến trọn đời, không giết, không trộm, không tà dâm, không dối trá, không uống rượu.”

Người nữ ấy sau khi thọ lãnh năm giới từ Phật, xả bỏ tập quán từ trước, tiêu trừ những cấu uế, rời khỏi chỗ ngồi, lễ Phật rồi lui.

Bấy giờ, Thế Tôn tùy nghi trú ở Tỳ-xá-li, rồi bảo A-nan:

“Các ngươi hãy sửa soạn. Ta muốn đi đến Trúc lâm.”

Đáp:

“Kính vâng.”

Rồi sửa soạn y bát, cùng đại chúng hầu quanh Thế Tôn, đi theo con đường từ Bạt-kỳ đến Trúc lâm kia.

Lúc ấy có người Bà-la-môn tên là Tỳ-sa-đà-da, nghe Phật cùng đại chúng đến Trúc lâm này, liền thầm nghĩ: “Sa-môn Cù-đàm này có tiếng tốt đồn khắp bốn phương, mười hiệu đầy đủ, ở giữa chư Thiên, Thích, Phạm, Ma hay Thiên ma, Sa-môn, Bà-la-môn, mà tự mình tác chứng, rồi thuyết pháp cho người khác, với những ngôn từ mà khoảng đầu, giữa và cuối thảy đều chân chánh, nghĩa vị thâm áo, phạm hạnh đầy đủ. Bậc Chân nhân như thế, ta nên đến thăm viếng.”

Rồi Bà-la-môn ra khỏi thành, đi đến Thế Tôn chỗ rừng trúc; chào hỏi xong, ngồi sang một bên. Thế Tôn theo thứ lớp thuyết pháp cho ông, khai thị, giáo huấn, khiến cho ích lợi, hoan hỷ. Nghe xong, hoan hỷ, ông bèn thỉnh Thế Tôn cùng đại chúng ngày mai đến nhà thọ thực. Phật im lặng nhận lời. Bà-la-môn biết Ngài đã nhận lời, liền đứng dậy, nhiễu quanh Phật ba vòng rồi cáo về.

Vào ngay đêm đó dọn bày các thứ ẩm thực. Sáng mai, lúc đã đến giờ, bèn báo tin:

“Cúi mong đức Thánh biết biết thời.”

Bấy giờ Thế Tôn khoác y ôm bát, cùng đại chúng vây quanh, đi đến nhà kia, ngồi lên chỗ dọn sẵn. Rồi thì, Bà-la-môn dâng đủ các thực phẩm ngon cúng Phật và Tăng. Ăn xong, thâu bát, dùng nước rửa xong, ông mang một cái giường nhỏ đến ngồi trước Phật. Thế Tôn vì Bà-la-môn mà nói một bài tụng:

Nếu đem ẩm thực,
Y phục, ngọa cụ,
Cho người trì giới,
Tất được quả lớn.
Đó là bạn thật,
Chung thủy theo nhau;
Đến bất cứ đâu,
Như bóng theo hình.
Vậy nên gieo thiện,
Làm lương đời sau.
Phước là nền tảng,
Chúng sanh an trụ.
Phước là thiên hộ,
Đường đi không nguy.
Sống không gặp nạn;
Chết được sanh thiên.

Rồi Thế Tôn nói pháp vi diệu cho Bà-la-môn; khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ. Sau đó, Ngài rời chỗ ngồi mà đi.

Lúc ấy, ở địa phương này thóc quý, đói kém, nên khất thực khó được. Phật bảo A-nan:

“Hãy gọi các Tỳ-kheo hiện ở địa phương này tập họp ở giảng đường.”

A-nan đáp vâng, rồi thừa lệnh Phật kêu gọi các Tỳ-kheo xa gần về tập họp hết ở giảng đường. Sau khi đại chúng trong nước này đều đã tập họp, A-nan bạch Phật:

“Đại chúng đã tập họp. Cúi mong đức Thánh biết thời.”

Bấy giờ, Phật rời chỗ ngồi, đi đến giảng đường, ngồi lên chỗ dọn sẵn, bảo các Tỳ-kheo:

“Đất này đói kém, khất thực khó khăn, các ngươi nên chia thành từng nhóm, tùy theo chỗ quen biết, hãy đến Tỳ-xá-li và nước Việt-kỳ mà an cư ở đó để có thể không bị thiếu thốn. Ta một mình cùng với A-nan an cư ở đây.”

Các Tỳ-kheo vâng lời dạy, ra đi. Riêng Phật với A-nan ở lại. Về sau, trong lúc an cư, thân Phật nhuốm bịnh, khắp cả mình đều đau nhức. Phật tự nghĩ: “Ta nay cả người đều đau nhức mà các đệ tử đều không ở đây. Nếu Ta nhập Niết-bàn thì không thích hợp. Vậy Ta hãy tinh cần tự lực lưu lại thọ mạng”. Rồi Thế Tôn ra khỏi tịnh thất, đến ngồi chỗ mát mẻ. A-nan trông thấy liền vội đến, bạch Phật rằng:

“Nay con xem gương mặt Thế Tôn, bịnh hình như có bớt.”

A-nan lại nói:

“Thế Tôn bịnh, tâm con sợ hãi, lo buồn thắt chặt, hoang mang không biết phương hướng. Nhưng hơi thở chưa dứt, còn chút tỉnh táo, con thầm nghĩ rằng: Thế Tôn chưa diệt độ ngay, con mắt của đời chưa tắt, Đại pháp chưa suy tổn, sao nay Ngài không có điều gì dạy bảo các đệ tử?”

Phật bảo A-nan:

“Chúng Tăng còn có điều gì cần ở Ta nữa? Nếu có ai tự nói: ‘Ta duy trì chúng Tăng, ta nhiếp hộ chúng Tăng’, thì người ấy nên có giáo mệnh cho chúng Tăng. Như Lai không nói: ‘Ta duy trì chúng tăng. Ta nhiếp hộ chúng tăng.’ Vậy tại sao Ta lại phải có giáo mệnh cho chúng tăng? Này A-nan, những pháp Ta đã giảng thuyết, trong cũng như ngoài đều đã hoàn tất. Ta không bao giờ tự xưng sở kiến thông đạt. Ta nay đã già rồi, tuổi đã đến tám mươi rồi. Cũng như cỗ xe cũ kỹ, nhờ lực phương tiện tu sửa mà có thể đi đến nơi. Thân ta cũng vậy, nhờ sức phương tiện còn hơi duy trì được tuổi thọ, tự lực tinh tấn mà nhẫn chịu sự đau nhức này. Không suy niệm tất cả tưởng, khi nhập vô tưởng định, thân an ổn, không có não hoạn. Vì vậy, A-nan, hãy tự mình thắp sáng; thắp sáng nơi pháp, chớ thắp sáng nơi khác. Hãy tự nương tựa mình, nuơng tựa nơi pháp, chớ nương tựa nơi khác. Thế nào là ‘Hãy tự mình thắp sáng, thắp sáng nơi pháp, chớ thắp sáng nơi khác; hãy tự nương tựa mình, nương tựa pháp, chớ nương tựa nơi khác’? Này A-nan, Tỳ-kheo quán nội thân, tinh cần không biếng nhác, ghi nhớ không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán ngoại thân; quán nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, ghi nhớ không quên, trừ bỏ tham ưu ở đời. Quán thọ, quán ý, quán pháp cũng vậy. Này A-nan, đó gọi là ‘Hãy tự thắp sáng; thắp sáng nơi pháp, chớ thắp sáng nơi khác. Hãy tự nương tựa mình, nương tựa nơi pháp, chớ nương tựa nơi khác…’ Này A-nan, sau khi Ta diệt độ, nếu có ai có thể tu hành pháp này, người đó là đệ tử chân thật của Ta, là bậc nhất hữu học.”

Phật bảo A-nan, hãy cùng đi đến tháp Giá-bà-la. A-nan vâng lời. Như Lai bèn rời chỗ mgồi, mang y cầm bát đến dưới một gốc cây, bảo A-nan:

“Hãy trải chỗ ngồi. Ta đau lưng, muốn nghỉ lại đây.”

An-nan đáp:

“Vâng.” Rồi trải chỗ ngồi. Sau khi Như Lai đã ngồi xuống, A-nan dọn một chỗ ngồi nhỏ ngồi trước Phật. Phật nói:

“Này A-nan, những ai tu bốn thần túc, tu tập nhiều, thường ghi nhớ không quên, người ấy tùy theo ý muốn có thể kéo dài tuổi thọ hơn một kiếp. A-nan, Phật đã tu tập nhiều bốn thần túc, chánh niệm, chánh tri, tùy theo ý muốn, Như Lai có thể sống hơn một kiếp, để trừ minh ám cho đời, đem lại nhiều lợi ích, trời và người đều được an ổn.”

Lúc bấy giờ A-nan im lặng không trả lời. Phật nói như vậy ba lần, A-nan cũng im lặng không trả lời. Khi ấy A-nan bị ma ám, mê muội không tỏ rõ. Phật đã ba lần hiện tướng, nhưng A-nan không biết mà thỉnh cầu. Phật bảo A-nan: “Hãy biết thời”. A-nan vâng ý chỉ của Phật, đứng dậy lễ Phật rồi lui. A-nan đi cách Phật không xa, ngồi dưới một gốc cây, tĩnh ý tư duy. Trong khoảng thời gian không lâu, Ma Ba-tuần đến bạch Phật:

“Ý Phật chưa muốn vào Niết-bàn sớm. Nay chính là lúc, Phật nên nhanh chóng diệt độ.”

Phật bảo ma Ba-tuần:

“Hãy thôi! Hãy thôi! Ta tự biết thời. Như Lai nay chưa nhập Niết-bàn, vì còn đợi chúng Tỳ-kheo của Ta hội đủ, lại có thể tự điều phục, dũng mãnh, không khiếp sợ, đã đến chỗ an ổn, đã đạt được mục đích của mình, là hướng đạo của loài người, rao giảng kinh giáo, hiển bày cú nghĩa, nếu có dị luận thì có thể hàng phục bằng Chánh pháp, lại có thể bằng thần biến mà tự mình tác chứng. Các đệ tử như thế chưa hội đủ. Lại còn có các Tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di, tất cả cũng như thế, đều chưa tụ hội đủ. Nay cần phải quảng bố phạm hạnh, diễn rộng giác chi, khiến cho Chư Thiên và loài người thảy đều thấy được sự thần diệu.”

Bấy giờ Ma Ba-tuần lại bạch Phật:

“Thuở xưa, ở Uất-bệ-la bên dòng sông Ni-liên-thuyền, dưới gốc cây a-du-ba ni-câu-luật, Phật khi mới thành chánh giác, tôi đã đến chỗ Như Lai mà khuyên mời Ngài hãy nhập Niết-bàn rằng: ‘Nay thật là đúng lúc, Ngài hãy nhanh chóng nhập Niết-bàn.’ Khi ấy Như Lai trả lời tôi rằng: ‘Hãy thôi đi, này Ba-tuần. Ta tự biết thời. Như Lai nay chưa nhập Niết-bàn, vì còn đợi đệ tử Ta hội đủ đã, v.v... cho đến, Chư Thiên và loài người thấy được sự thần thông biến hóa, khi ấy Ta mới nhập Niết-bàn.’ Nay chính là lúc ấy, sao Ngài không nhập Niết-bàn?”

Phật nói:

“Hãy thôi đi, này Ba-tuần. Phật tự biết thời. Ta không trụ thế bao lâu nữa. Sau ba tháng nữa, tại trú xứ Bản sanh, thành Câu-thi-na-kiệt, vườn sa-la, giữa đôi cây, Ta sẽ diệt độ.”

Lúc ấy, Ma Ba-tuần nghĩ rằng Phật tất không nói dối, nhất định sẽ diệt độ, bèn vui mừng phấn khởi, hốt nhiên biến mất. Ma đi chưa bao lâu, Phật ở nơi tháp Giá-bà-la, bằng định ý tam-muội, xả mạng, an trú thọ. Ngay lúc đó, đại địa chấn động. Nhân dân cả nước thảy đều kinh sợ, lông tóc dựng ngược. Phật phóng ánh sáng rọi suốt đến vô cùng, nơi chỗ tối tăm cũng được soi sáng, thảy đều trông thấy nhau. Bấy giờ Thế Tôn nói kệ tụng rằng:

Trong hai hành hữu vô,
Ta nay xả hữu vi.
Trong chuyên tam-muội định
Như chim ra khỏi trứng.

Lúc bấy giờ Hiền giả A-nan tâm kinh sợ, lông tóc dựng ngược, vội vàng đi đến chỗ Phật, đầu mặt lễ chân Phật rồi đứng sang một bên, bạch Phật:

“Lạ thay, Thế Tôn! Do nhân duyên gì mà đất rung động?”

Phật bảo A-nan:

“Ở đời, có tám nguyên nhân khiến đất rung động. Những gì là tám? Đất y trên nước. Nước y trên gió. Gió y trên hư không. Trong hư không có ngọn gió lớn có khi tự nổi lên, khi ấy khối lớn nước bị khuấy động. Khối nước lớn bị khấy động thì khắp cả đất rung động. Đó là một nguyên nhân.

“Lại nữa, này A-nan, có khi có Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo-ni đắc đạo, hoặc tôn thiên Đại thần quán thể tánh nước nhiều, quán thể tánh đất ít, muốn tự thử năng lực của mình, khi ấy khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ hai.

“Lại nữa, này A-nan, khi Bồ-tát từ trời Đâu-suất giáng thần vào thai mẹ, chuyên niệm không tán loạn, khi ấy khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ ba.

“Lại nữa, A-nan, khi Bồ-tát ra khỏi thai mẹ, sanh từ hông phải, chuyên niệm không tán loạn, khi ấy khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ tư.

“Lại nữa, A-nan, khi Bồ-tát vừa thành Vô thượng Chánh giác, ngay lúc ấy khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ năm.

“Lại nữa, A-nan, khi Phật vừa thành đạo chuyển Vô thượng Pháp luân mà Ma hoặc Thiên Ma, Sa-môn, Bà-la-môn thảy đều không thể chuyển, khi ấy khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ sáu.

“Lại nữa, A-nan, khi sự giáo giới của Phật gần hoàn tất, chuyên tâm không tán loạn, Phật xả bỏ mạng căn, khi đó khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ bảy.

“Lại nữa, này A-nan, khi Như Lai nhập Niết-bàn trong Niết bàn giới vô dư, khi ấy khắp cõi đất rung động. Đó là nguyên nhân thứ tám.

“Do tám nguyên nhân ấy mà đất rung động.”

Rồi Thế Tôn nói bài kệ:

Đấng Lưỡng Túc Tối Tôn,
Đại Sa-môn soi sáng đời,
Được A-nan thưa hỏi:
Nguyên nhân gì đất rung?
Như Lai diễn từ âm,
Tiếng như chim ca-lăng:
Ta nói, hãy lắng nghe,
Nguyên do đất rung động.
Đất nhân y trên nước;
Nước nhân y trên gió.
Nếu gió trổi hư không,
Đất vì thế rung mạnh.
Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni
Muốn thử thần thông lực,
Núi, biển, trăm cây cỏ,
Cõi đất thảy rung động.
Thích, Phạm, các Tôn Thiên,
Ý muốn đất rung động,
Các quỷ thần núi, biển,
Cõi đất thảy rung động.
Bồ tát, Lưỡng Túc Tôn,
Trăm phước tướng đã đủ,
Khi mới nhập thai mẹ,
Khi ấy đất rung động.
Mười tháng trong thai mẹ,
Như rồng nằm thảm đệm;
Từ hông hữu xuất sanh,
Khi ấy đất rung động.
Phật khi còn trai trẻ
Tiêu diệt dây kết sử,
Thành đạo thắng vô thượng;
Khi ấy đất rung động.
Thành Phật, chuyển Pháp luân,
Ở trong vườn Lộc dã;
Đạo lực hàng phục ma,
Khi ấy đất rung động.
Thiên Ma nhiều phen thỉnh,
Khuyên Phật nhập Niết-bàn;
Khi Phật xả mạng căn,
Khi ấy đất rung động.
Đại đạo sư, Chí Tôn,
Thần Tiên, không tái sanh,
Vào tịch diệt, bất động;
Khi ấy đất rung động.
Tịnh Nhãn, nói các duyên,
Đất rung vì tám sự.
Do đây và khác nữa,
Khi ấy đất rung động.

II

Phật nói với A-nan:

“Này A-nan! Thế gian có tám chúng: một là chúng Sát-lị; hai là chúng Bà-la-môn; ba là chúng Cư sĩ; bốn là chúng Sa-môn; năm là chúng Tứ thiên vương; sáu là chúng Đao-lị thiên; bảy là chúng Ma; tám là chúng Phạm thiên.

“Ta nhớ xưa kia, Ta từng qua lại trong chúng Sát-lị, cùng họ nói năng, ngồi đứng, chẳng biết đã bao nhiêu lần. Nhờ định lực tinh tấn mà nơi nào Ta hiện đến, hễ họ có sắc đẹp thì sắc Ta đẹp hơn; họ có tiếng hay thì tiếng Ta hay hơn. Họ từ giã Ta mà đi, nhưng Ta không từ giã họ. Điều họ nói được, Ta cũng nói được. Điều họ không thể nói được, Ta cũng nói được. Ta thường thuyết pháp cho họ, khai, giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ, rồi biến mất khỏi nơi đó, mà họ không biết Ta là trời hay là người. Như thế cho đến, Ta từng qua lại trong chúng Phạm thiên không biết là bao nhiêu lần để thuyết pháp cho họ, mà họ cũng đều chẳng biết Ta là ai.”

“A-nan bạch Phật:

“Thế Tôn, thật là kỳ diệu, chưa từng có, mới có thể thành tựu đuợc như thế.”

Phật nói:

“Pháp vi diệu chưa từng có như vậy, này A-nan, thật là kỳ diệu, thật là hy hữu, duy chỉ Như Lai mới thành tựu được.”

Phật lại bảo A-nan:

“Như Lai có thể biết rõ sự sanh khởi, tồn tại và biến mất của thọ; biết rõ sự sanh khởi, tồn tại và biến mất của tưởng; sự sanh khởi, tồn tại và biến mất của tầm. Đó mới thật là pháp kỳ diệu chưa từng có của Như Lai, ngươi nên ghi nhớ.”

Bấy giờ đức Thế Tôn lại bảo A-nan cùng đi đến Hương tháp, rồi tới một gốc cây trải tọa ngồi và bảo A-nan nhóm hết các Tỳ-kheo hiện có mặt chung quanh Hương tháp lại giảng đường. A-nan vâng lời Phật dạy, tập họp tất cả, rồi bạch Phật:

“Đại chúng đã tụ tập. Cúi xin đức Thánh biết thời.”

Thế Tôn bèn đi đến giảng đường, ngồi trên chỗ dọn sẵn. Rồi Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:

“Các ngươi nên biết, Ta do những pháp sau đây mà tự thân tác chứng, thành Tối Chánh Giác. Đó là bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn thần túc, bốn thiền, năm căn, năm lực, bảy giác chi và tám Thánh đạo. Các ngươi hãy nên cùng nhau tu tập ở trong pháp đó, cùng nhau hòa đồng kính thuận, chớ sinh tranh tụng. Cùng đồng một thầy học hãy cùng đồng hòa hợp như nước với sữa. Ở trong pháp Ta, hãy tinh cần tu học, cùng soi sáng cho nhau, cùng nhau hoan hỷ.

“Này các Tỳ-kheo, các ngươi nên biết, Ta tự thân chứng ngộ pháp này, rồi công bố ra nơi đây, tức là, Khế kinh, Kỳ dạ kinh, Thọ ký kinh, Kệ kinh, Pháp cú kinh, Tương ưng kinh, Bản duyên kinh, Thiên bản kinh, Quảng kinh, Vị tằng hữu kinh, Chứng dụ kinh, Đại giáo kinh. Các ngươi hãy ghi nhớ kỹ, tùy khả năng mà phân tích, tùy sự mà tu hành. Vì sao vậy? Như Lai không bao lâu nữa, sau ba tháng nữa, sẽ vào Niết-bàn.”

Các Tỳ-kheo sau khi nghe lời ấy, rất đỗi kinh ngạc, sửng sốt hoang mang, vật mình xuống đất, cất tiếng kêu than:

“Nhanh chóng làm sao, Thế Tôn diệt độ! Đau đớn làm sao, con mắt của thế gian sắp tắt! Chúng ta từ nay mãi mãi mất mát!”

Hoặc có Tỳ-kheo vật vã buồn khóc, lăn lộn kêu ca, không tự kềm chế được, khác nào như rắn bị đứt làm hai khúc, lăn lộn ngắc ngoải, không biết đi về đâu.

Phật bảo:

“Này các Tỳ-kheo, các ngươi chớ ôm lòng ưu bi như vậy. Từ trời đất đến người vật, không có cái gì sanh ra mà không kết thúc. Muốn các pháp hữu vi không bị biến dịch, thì không thể nào được. Trước đây Ta đã từng dạy ân ái là vô thường, có hội hiệp tất có chia ly. Thân này không phải của ta, mạng này không tồn tại lâu được.”

Bấy giờ Thế Tôn nói bài kệ:

Ta nay tự tại
Đến chỗ an ổn;
Hòa hiệp đại chúng
Mà nói nghĩa nầy
Ta nay già rồi,
Mạng còn không lâu.
Việc làm đã xong,
Nay nên xả thọ.
Niệm không buông lung,
Tỳ-kheo giới đủ;
Thâu nhiếp định ý,
Thủ hộ tâm mình.
Ở trong Pháp Ta,
Ai không buông lung,
Sẽ dứt gốc khổ,
Khỏi sanh già-chết.

Phật lại bảo các Tỳ-kheo:

“Ta nay sở dĩ khuyên dạy các ông như thế, vì Thiên Ma Ba-tuần vừa rồi đến thỉnh cầu Ta, nói rằng: ‘Ý Phật chưa muốn vào Niết-bàn sớm. Nay đã phải thời rồi, xin ngài mau diệt độ.’ Ta bảo Ma Ba-tuần: ‘Hãy thôi! Hãy thôi! Ta tự biết thời. Ta còn đợi chúng Tỳ-kheo của Ta hội đủ… cho đến, khiến cho Chư Thiên và loài người thảy đều thấy được sự thần diệu.’ Bấy giờ Ma Ba-tuần lại nói với Ta rằng: ‘Thuở xưa, ở Uất-bệ-la, bên dòng sông Ni-liên-thuyền, dưới gốc cây a-du-ba ni-câu-luật, Phật khi mới thành chánh giác, tôi đã thưa Ngài rằng: ‘Ý Phật không muốn Niết-bàn sớm. Nay thật là đúng lúc. Ngài hãy nhanh chóng nhập Niết-bàn.’ Khi ấy Như Lai trả lời tôi rằng: ‘Hãy thôi đi, này Ba-tuần. Ta tự biết thời. Như Lai nay chưa nhập Niết-bàn, vì còn đợi đệ tử Ta hội đủ đã,... cho đến, Chư Thiên và loài người thấy được sự thần thông biến hóa, khi ấy Ta mới nhập Niết-bàn.’ Nay đây, đệ tử của Như Lai đã hội đủ,… cho đến, Chư Thiên và loài người đều thấy được sự thần thông biến hóa. Nay chính là lúc ấy, sao Ngài không nhập Niết-bàn?’ Ta nói: ‘Hãy thôi đi, này Ba-tuần. Phật tự biết thời. Ta không trụ thế bao lâu nữa. Sau ba tháng nữa, Ta sẽ diệt độ.’ Lúc ấy Ma Ba-tuần nghĩ rằng Phật tất không nói dối, bèn vui mừng phấn khởi, hốt nhiên biến mất. Ma đi chưa bao lâu, ở nơi tháp Giá-bà-la, bằng định ý tam-muội, Ta xả mạng, an trú thọ. Ngay lúc đó, đại địa chấn động. Trời người thảy đều kinh sợ, lông tóc dựng ngược. Phật phóng ánh sáng rọi suốt vô cùng, nơi chỗ tối tăm cũng được soi sáng, thảy đều trông thấy nhau. Bấy giờ Ta nói kệ tụng rằng:

Trong hai hành hữu vô,
Ta nay xả hữu vi.
Nội chuyên tam-muội định
Như chim ra khỏi trứng.”

Bấy giờ, Hiền giả A-nan đứng dậy, trịch áo bày vai hữu, quỳ gối phải sát đất, chấp tay bạch Phật:

“Cúi mong đức Thế Tôn lưu trú một kiếp, chớ vội diệt độ, vì lòng thương tưởng chúng sanh, để làm ích lợi cho trời, người.”

Đức Thế Tôn im lặng không đáp. A-nan thưa thỉnh đến ba lần. Phật bảo:

“A-nan! Ngươi có tin đạo chính giác của Như Lai không?”

A-nan đáp:

“Thưa vâng, con tin chắc thật lời Phật nói.”

Phật nói:

“Nếu ngươi có tin, sao ba lần quấy rầy Ta? Ngươi đã trực tiếp nghe từ Phật, trực tiếp lãnh thọ từ Phật rằng, những ai đã tu tập bốn thần túc, tu tập nhiều lần, chánh niệm, chánh tri, thì có thể tùy ý muốn mà kéo dài tuổi thọ trong một kiếp hoặc một kiếp hơn. Phật đã tu tập bốn thần túc, tu tập nhiều lần, chánh niệm, chánh tri, tùy theo ý muốn có thể sống hơn một kiếp, để trừ sự tối tăm cho đời, làm lợi ích nhiều người, cho trời và người được an lạc. Tại sao lúc đó ngươi không thỉnh cầu Như Lai chớ diệt độ? Nghe lần thứ hai, còn khả dĩ. Cho đến lần thứ ba, ngươi cũng không khuyến thỉnh Như Lai sống thêm một kiếp hoặc một kiếp hơn, để trừ tối tăm cho đời, đem lại lợi ích an lạc cho hàng thiên nhân. Nay ngươi mới nói, há chẳng muộn lắm ư? Ta ba lần hiện tướng, ngươi ba lần im lặng. Sao lúc ấy ngươi không nói với Ta rằng ‘Như Lai hãy sống thêm một kiếp hoặc một kiếp hơn, để trừ sự tối tăm cho đời, vì lợi ích cho nhiều người, để cho trời người được an lạc’?

“Hãy thôi, A-nan, nay Ta đã xả mạng căn, đã bỏ, đã nhổ ra rồi. Muốn Như Lai trái với lời đã nói ra, không bao giờ có trường hợp đó. Ví như một người hào quí đã nhổ đồ ăn xuống đất, họ còn lấy ăn trở lại được không?”

A-nan đáp: “Không.”

“Nay Như Lai cũng vậy, đã bỏ, đã nhổ ra rồi đâu còn tự mình ăn lại nữa.”

Phật bảo A-nan cùng đi đến thôn Am-bà-la. A-nan xếp y ôm bát, cùng với đại chúng đi theo Thế Tôn, do theo đường từ Bạt-kỳ đến Am-bà-la. Khi đến thôn Am-bà-la, tới một đồi cây, Phật dạy các Tỳ-kheo về giới, định, tuệ; tu giới đắc định, được quả báo lớn; tu định đắc trí, được quả báo lớn; tu trí tâm tịnh, được giải thoát hoàn toàn, dứt hết ba thứ lậu hoặc là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu. Sau khi đã giải thoát liền phát sanh trí giải thoát, biết rằng sanh tử dứt hết, phạm hạnh đã vững, điều cần làm đã làm xong, không còn phải tái sinh nữa.”

Bấy giờ, sau khi tùy nghi an trú ở thôn Am-bà-la, đức Thế Tôn lại bảo A-nan: “Hãy sửa sọan để đi thôn Chiêm-bà, thôn Kiền-đồ, thôn Ba-lê-bà và thành Phụ-di. A-nan đáp: “Thưa vâng”. Rồi xếp y ôm bát, cùng đại chúng theo hầu Thế Tôn, theo con đường từ Bạt-kỳ đi lần đến các thành khác, đến phía Bắc thành Phụ-di, nghỉ lại trong rừng Thi-xá-bà.

Phật nói với các Tỳ-kheo:

“Ta sẽ nói cho các ngươi nghe bốn đại giáo pháp. Hãy lắng nghe, hãy suy ngẫm kỹ.”

Các Tỳ-kheo bạch Phật:

“Kính vâng, bạch Thế Tôn! Chúng con muốn nghe.”

Phật nói:

“Bốn pháp ấy là gì? Nếu có vị Tỳ-kheo nào nói như vầy: ‘Này Chư Hiền, tôi từng ở tại thôn kia, thành kia, nước kia, đích thân được nghe từ Phật, được lãnh thọ giáo pháp này.’ Nghe như vậy, các ngươi cũng không nên vội tin, cũng không nên bài bác. Hãy nương theo kinh mà xét chỗ hư thật. Nương theo luật, nương theo pháp mà xét rõ gốc ngọn. Nếu thấy lời nói ấy không phải kinh, không phải luật, không phải pháp, thì các ngươi hãy nói lại người kia rằng: ‘Phật không nói như thế, thầy đã ghi nhớ nhầm chăng? Bởi vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp, mà điều thầy vừa nói trái với pháp. Vậy này Hiền sĩ, thầy chớ có thọ trì và chớ đem nói cho người khác. Hãy từ bỏ điều đó đi.’ Trái lại, nếu xét thấy lời kia đúng kinh, đúng luật, đúng pháp thì hãy nói với người kia rằng: ‘Điều thầy vừa nói, đúng là lời Phật nói. Vì chúng tôi nương kinh, nương luật, nương pháp. Mà điều thầy vừa nói phù hợp với pháp. Vậy, Hiền sĩ, hãy thọ trì và rộng nói cho người nghe, cẩn thận chớ có từ bỏ.’ Đó là đại giáo pháp thứ nhất.

“Lại nữa, nếu có Tỳ-kheo nào nói như vầy: ‘Này Chư Hiền, tôi từng ở tại thôn kia, thành kia, nước kia, đích thân nghe từ chúng Tăng hoà hợp với các vị kỳ cựu đa văn, được lãnh thọ pháp, luật này, giáo này.’ Nghe như vậy, các ngươi cũng không nên vội tin, cũng không nên bài bác. Hãy nương theo kinh mà xét chỗ hư thật. Nương theo luật, nương theo pháp mà xét rõ gốc ngọn. Nếu thấy lời nói ấy không đúng kinh, không đúng luật, không đúng pháp, thì các ngươi hãy nói lại người kia rằng: ‘Phật không nói như thế, thầy đã nghe, ghi nhớ nhầm chăng? Bởi vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều vừa nói trái với pháp. Vậy, này Hiền sĩ, thầy chớ có thọ trì và chớ đem nói cho người khác. Hãy từ bỏ nó đi.’ Trái lại nếu xét thấy lời kia đúng kinh, đúng luật, đúng pháp thì hãy nói với người kia rằng: ‘Điều thầy vừa nói, đúng là lời Phật nói. Vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói phù hợp với pháp. Vậy, Hiền sĩ, hãy thọ trì và rộng nói cho người nghe, cẩn thận chớ có từ bỏ.’ Đó là đại giáo pháp thứ hai.

“Lại nữa, nếu có Tỳ-kheo nào nói như vầy: ‘Này Chư Hiền, tôi từng ở tại thôn kia, thành kia, nước kia, đích thân nghe từ nhiều vị Tỳ-kheo, là những người trì pháp, trì luật, trì luật nghi, được lãnh thọ pháp này, luật này, giáo này.’Nghe như vậy, các ngươi cũng không nên tin, cũng không nên bài bác. Hãy nương theo kinh mà xét chỗ hư thật. Nương theo luật, nương theo pháp mà xét rõ gốc ngọn. Nếu thấy lời nói ấy không đúng kinh, không đúng luật, không đúng pháp, các ngươi hãy nói lại người kia rằng: ‘Phật không nói như thế, thầy đã nghe, ghi nhớ nhầm chăng? Bởi vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói trái với pháp. Vậy, này Hiền sĩ, thầy chớ có thọ trì và chớ đem nói cho người khác. Hãy từ bỏ điều đó đi.’ Trái lại nếu xét thấy lời kia đúng kinh, đúng luật, đúng pháp, hãy nói với người kia rằng: ‘Điều thầy vừa nói, đúng là lời Phật nói. Vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói phù hợp với pháp. Vậy, Hiền sĩ, hãy thọ trì và rộng nói cho người nghe, cẩn thận chớ có từ bỏ.’ Đó là đại giáo pháp thứ ba.

“Lại nữa, nếu có Tỳ-kheo nào đến nói như vầy: ‘Này Chư Hiền, tôi từng ở tại thôn kia, thành kia, nước kia, đích thân từ một vị Tỳ-kheo kia, là người trì pháp, trì luật, trì luật nghi, được lãnh thọ giáo pháp này.’ Nghe như vậy, các ngươi cũng không tin, cũng không nên bài bác. Hãy nương theo kinh mà xét chỗ hư thật. Nương theo luật, nương theo pháp mà xét rõ gốc ngọn. Nếu thấy lời nói ấy không đúng kinh, không đúng luật, không trúng pháp, các ngươi hãy nói lại người kia rằng: ‘Phật không nói như thế, thầy đã ghi nhớ nhầm chăng? Bởi vì chúng tôi y kính, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói trái với pháp. Vậy, này Hiền sĩ, thầy chớ có thọ trì và chớ đem nói cho người khác. Hãy từ bỏ điều đó đi.’ Trái lại nếu xét thấy lời kia đúng kinh, đúng luật, đúng pháp thì hãy nói với người kia rằng: ‘Điều thầy vừa nói, đúng là lời Phật nói. Vì chúng tôi y kinh, y luật, y pháp. Mà điều thầy vừa nói phù hợp với pháp. Vậy, Hiền sĩ, hãy thọ trì và rộng nói cho người nghe, cẩn thận chớ có từ bỏ.’ Đó là đại giáo pháp thứ tư.”

Bấy giờ đức Thế Tôn sau khi tùy nghi trú ở thành Phụ-di, lại bảo A-nan cùng đi đến thành Ba-bà. A-nan đáp: “Kính vâng”, rồi xếp y ôm bát, với đại chúng đi theo Thế Tôn, theo con đường Mạt-la đi vườn Xà-đầu, thành Ba-bà. Nơi đây có con trai của một người thợ tên là Châu-na nghe Phật từ Mạt-la kia đến thành này, liền y phục chỉnh tề tỳm đến chỗ Phật, đầu mặt lễ chân Phật, rồi ngồi lại một bên. Phật theo thứ lớp thuyết pháp cho Châu-na, khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ. Châu-na sau khi nghe phát tín tâm hoan hỷ, bèn thỉnh Phật ngày mai đến nhà cúng dường. Phật im lặng nhận lời. Châu-na biết Phật đã nhận lời, liền đứng dậy lễ Phật, rồi lui về. Ngay đêm đó ông sửa soạn thức ăn. Ngày mai, vào thời gian thích hợp, ông trở lại thỉnh Phật.

Bấy giờ, Thế Tôn khoác y cầm bát cùng với đại chúng tùy tùng đến nhà ông, ngồi lên chỗ ngồi dọn sẵn. Sau khi Phật và đại chúng đã an tọa, Châu-na đem món ăn dâng Phật và chúng tăng. Ông lại nấu riêng một thứ nấm chiên-đàn là thức ăn trân quý kỳ lạ ít thấy, đem dâng riêng cho Phật. Phật bảo Châu-na chớ đem thứ nấm ấy cho chúng tăng ăn. Châu-na vâng lời, không dám dọn cho chúng Tăng.

Lúc bấy giờ, trong đại chúng Tỳ-kheo có một Tỳ-kheo già, xuất gia lúc tuổi xế chiều, ngay trên mâm ăn, dùng đồ đựng khác để lấy.

Châu-na, sau khi thấy chúng tăng thọ thực xong, cất bình bát, và dùng nước rửa xong, liền đến trước Phật mà hỏi bằng bài kệ rằng:

Xin hỏi Đại Thánh Trí,
Đấng Chánh Giác Chí Tôn:
Đời có mấy Sa-môn,
Khéo huấn luyện điều phục?

Phật đáp bằng bài kệ:

Theo như ngươi vừa hỏi,
Có bốn hạng Sa-môn,
Chí hướng không đồng nhau,
Ngươi hãy nhận thức rõ:
Một, hành đạo thù thắng;
Hai, khéo giảng đạo nghĩa;
Ba, y đạo sinh sống;
Bốn, làm ô uế đạo.
Sao gọi ‘đạo thù thắng’?
Sao ‘khéo nói đạo nghĩa’?
Sao ‘y đạo sanh hoạt’?
Sao ‘làm đạo ô uế’?
Bẻ gai nhọn ân ái,
Quyết chắc vào Niết-bàn;
Vượt khỏi đường Thiên nhân,
Là hành đạo thù thắng.
Khéo hiểu đệ nhất nghĩa
Giảng đạo không cấu uế,
Nhân từ giải nghi ngờ,
Là hạng khéo thuyết đạo.
Khéo trình bày pháp cú
Nương đạo mà nuôi sống,
Xa mong cõi vô cấu;
Là hạng sống y đạo.
Trong ôm lòng gian tà,
Ngoài như tuồng thanh bạch.
Hư dối không thành thật,
Là hạng làm nhơ đạo.
Sao gọi ‘gồm thiện ác’,
Tịnh, bất tịnh xen lẫn.
Mặt ngoài hiện tốt đẹp,
Như chất đồng mạ vàng,
Người tục thấy liền bảo:
“Đó là Thánh đệ tử,
Các vị khác không bằng,
Ta chớ bỏ lòng tin”.
Người gìn giữ đại chúng,
Trong trược giả ngoài thanh.
Che dấu điều gian tà,
Kỳ thật lòng phóng đãng.
Chớ trông dáng bề ngoài,
Đã vội đến thân kính.
Che dấu điều gian tà,
Kỳ thật lòng phóng đãng.

Rồi Châu-na lấy một cái giường nhỏ đặt ngồi trước Phật. Phật lần lượt thuyết pháp, khai thị, giáo huấn, khiến cho lợi ích, hoan hỷ. Sau đó, với đại chúng theo hầu, Phật trở về. Vừa đến giữa đường, Phật dừng lại dưới một gốc cây và bảo A-nan:

“Ta đau lưng, ngươi hãy trải chỗ ngồi.”

A-nan đáp vâng, rồi trải chỗ ngồi. Phật nghỉ ngơi. Bấy giờ, A-nan lại trải một chỗ ngồi thấp hơn và ngồi trước Phật. Phật hỏi A-nan:

“Vừa rồi ông thấy Châu-na có ý gì hối hận không? Nếu có hối hận là tự đâu?” A-nan đáp:

“Châu-na vừa cúng dường Phật như vậy không được phúc lợi gì cả. Vì sao? Tại vì sau khi Như Lai thọ thực ở nhà ông thì Ngài vào Niết-bàn!”

Phật nói:

“A-nan chớ nói như vậy, chớ nói như vậy! Hiện nay Châu-na được nhiều lợi lớn, được sống lâu, được sắc đẹp, được sức lực, được tiếng tốt, được nhiều tài lợi, chết được lên trời, cầu điều gì đều được. Tại sao vậy? Vì người cúng dường cho Phật lúc mới thành Đạo với người cúng dường cho Phật lúc sắp Niết-bàn, công đức hai bên ngang nhau không khác. Ngươi hãy đến nói với Châu-na rằng: Tôi trực tiếp nghe từ Phật, trực tiếp lãnh thọ từ Phật, rằng Châu-na nhờ công đức cúng dường Phật mà được lợi lớn, quả báo lớn.”

A-nan vâng lời, đi đến chỗ Châu-na, nói rằng:

“Tôi trực tiếp nghe từ Phật, trực tiếp lãnh thọ từ Phật, rằng ông Châu-na nhờ công đức cúng dường Phật mà được lợi lớn, quả báo lớn. Tại sao vậy? Vì người cúng dường Phật lúc mới thành Đạo với người cúng dường Phật lúc sắp Niết-bàn, công đức hai bên ngang nhau không khác.”

Thọ trai nhà Châu-na,
Mới nghe lời nói này:
Bịnh Như Lai thêm nặng,
Thọ mệnh đã sắp tàn,
Tuy ăn nấm chiên-đàn,
Mà bịnh vẫn càng tăng.
Ôm bệnh mà lên đường,
Lần đến thành Câu-thi.

Bấy giờ, Thế Tôn đứng dậy, đi về phía trước được một quãng ngắn, đến dưới một gốc cây, lại bảo A-nan:

“Ta đau lưng quá, hãy dọn chỗ ngồi.”

A-nan đáp: “Vâng”. Rồi dọn một chỗ ngồi. Như Lai nghỉ ngơi. A-nan lễ chân Phật, rồi ngồi sang một bên.

Lúc đó, có người đệ tử A-la-hán tên là Phúc-quý, đi từ thành Câu-di-na-kiệt nhắm đến thành Ba-bà, khi vừa đến giữa đường, trông thấy Phật tại bên gốc cây, dung mạo đoan chính, các căn tịch tịnh, tâm ý hoàn toàn chế ngự, tuyệt đối vắng lặng, ví như con rồng lớn, như hồ nước đứng trong không chút cáu bợn. Sau khi thấy, ông phát sinh thiện tâm hoan hỷ, đi đến gần Phật, đảnh lễ rồi ngồi lại một bên và bạch Phật rằng:

“Bạch đức Thế Tôn, người xuất gia, ở tại chỗ thanh tịnh, ưa thích sự nhàn cư. Thật hy hữu thay! Dẫu cả một đoàn xe có những năm trăm cỗ đi ngang qua một bên mà vẫn không hay biết! Thầy tôi có lần ngồi tĩnh tọa dưới một gốc cây bên đường thuộc địa phận giữa hai thành Câu-di-na-kiệt và Ba-ba. Lúc đó có đoàn xe năm trăm cỗ đi ngang qua một bên. Tiếng xe cộ rần rần. Tuy thức tỉnh nhưng không nghe thấy. Sau đó có người đến hỏi: ‘Ông có thấy đoàn xe vừa đi qua đây không?’ Đáp: ‘Không thấy.’Lại hỏi: ‘Ông có nghe không?’ Đáp: ‘Không nghe.’ Lại hỏi: ‘Nãy giờ ông ở đây hay ở chỗ khác?’ Trả lời: ‘Tôi ở đây.’ Lại hỏi: ‘Nãy giờ ông tỉnh hay mê?’ Trả lời: ‘Tỉnh.’ Lại hỏi: ‘Nãy giờ ông thức hay ngủ?’ Trả lời: ‘Không ngủ.’ Người kia thầm nghĩ: ‘Đây thật là hy hữu. Người xuất gia chuyên tinh mới như thế. Cho dẫu tiếng xe rần rộ, thức mà vẫn không hay.’Rồi người ấy nói với thầy tôi rằng: ‘Vừa có năm trăm cỗ xe rần rộ đi qua con đường này, tiếng xe chấn động mà còn không nghe thấy, có đâu lại nghe thấy chuyện khác!’ Rồi người kia làm lễ, hoan hỷ từ tạ.”

Phật nói:

“Này Phúc-quý! Nay Ta hỏi ông. Hãy tùy ý trả lời. Đoàn xe rần rộ đi qua, tuy thức nhưng không nghe; và sấm sét vang động đất trời, tuy thức nhưng không nghe. Trong hai điều đó, điều nào khó hơn?”

Phúc-quý thưa:

“Tiếng động của ngàn chiếc xe đâu sánh bằng tiếng sấm sét. Không nghe tiếng xe còn dễ chứ không nghe sấm sét ấy mới thật là rất khó.”

Phật nói:

“Này Phúc-quý, Ta có một lần ở tại một thảo lư trong thôn A-việt, lúc đó có đám mây lạ vụt nổi lên, rồi tiếng sấm sét vang rầm dữ dội, đánh chết hết bốn con bò và hai anh em người đi cày, thiên hạ tụ đến chật ních. Lúc ấy Ta đang ra khỏi thảo lư, đi kinh hành thong thả. Một người từ đám đông kia đi lại chỗ Ta, đầu mặt lễ sát chân, rồi theo sau Ta kinh hành. Dẫu biết nhưng Ta vẫn hỏi: ‘Đám đông kia đang tụ tập để làm gì vậy?’ Người kia liền hỏi lại Ta rằng: ‘Nãy giờ Ngài ở đâu, thức hay ngủ?’ Ta trả lời: ‘Ở đây, không ngủ.’ Người kia tán thán cho là hy hữu, chưa thấy ai đắc định như Phật; sấm chớp vang rền cả trời đất thế mà riêng mình tịch tịnh, thức mà không hay. Rồi người ấy bạch Phật: ‘Vừa rồi có đám mây lạ vụt nổi lên, rồi tiếng sấm sét vang rầm dữ dội đánh chết hết bốn con bò và hai người đi cày. Đám đông tụ tập chính là vì chuyện ấy.’ Người ấy trong lòng vui vẻ, liền được pháp hỷ, lễ Phật rồi lui.”

Lúc đó Phúc-quý đang khoác hai tấm vải vàng, trị giá cả trăm ngàn, rời chỗ ngồi đứng dậy, rồi quỳ xuống, chắp tay bạch Phật:

“Nay con đem tấm vải này dâng Thế Tôn. Cúi mong Thế Tôn nạp thọ.”

Phật bảo Phúc-quý:

“Ngươi để một tấm cho Ta và một tấm cho A-nan.”

Phúc-quý vâng lời. Một tấm dâng Phật, một tấm cho A-nan. Phật thương tưởng ông cho nên nhận. Phúc-quý đảnh lễ Phật và ngồi lại một bên. Phật lần lượt thuyết pháp cho ông, khai thị, giáo huấn, khiến cho được ích lợi, hoan hỷ. Ngài giảng về bố thí, trì giới, sinh thiên, dục là đại hoạn, bất tịnh, ô uế, là hữu lậu, là pháp chướng đạo, xuất yếu là tối thắng. Khi Phật biết tâm ý Phúc-quý đã hoan hỷ, nhu nhuyến, không bị triền cái trùm lấp, rất dễ khai hóa; như thường pháp của chư Phật, Ngài giảng cho Phúc-quý về Khổ thánh đế, Khổ tập, Khổ diệt và Khổ xuất yếu thánh đế. Phúc-quý liền phát tín tâm thanh tịnh, ví như tấm vải sạch rất dễ nhuốm màu, ngay trên chỗ ngồi mà xa lìa trần cấu, phát sinh pháp nhãn, thấy pháp, chứng pháp, an trú quyết định chánh tánh, không còn bị sa đọa ác đạo, thành tựu vô úy, bèn bạch Phật:

“Con nay quy y Phật, Pháp, Tăng. Cúi mong Thế Tôn nhận con làm một ưu-bà-tắc trong Chánh pháp. Từ nay cho đến trọn đời con nguyện không sát, không trộm, không tà dâm, không dối, không uống rượu. Cúi mong Thế Tôn nhận con là ưu-bà-tắc ở trong Chánh pháp.”

Lại bạch Phật:

“Lúc nào Phật đến giáo hóa tại thành Ba-bà, xin Ngài hạ cố đến xóm nghèo. Bởi vì con muốn đem hết những vật thực, sàng tọa, y phục, thuốc thang sẵn có trong nhà để dâng cúng Thế Tôn. Thế Tôn lãnh thọ cho thì trong cả nhà con được an lạc.”

Phật nói:

“Ngươi nói rất phải.”

Rồi Thế Tôn lại nói pháp cho Phúc-quý; khai thị, giáo huấn, khiến cho được lợi ích, hoan hỷ. Phúc-quý đảnh lễ Phật rồi đi.

Phúc-quý đi chưa bao lâu, A-nan liền đem tấm vải vàng của mình dâng Phật. Phật do tâm từ mẫn nhận lãnh và khoác lên trên mình. Bấy giờ, đức Thế Tôn hiện ra một dung mạo thung dung, oai quang hớn hở, các căn thanh tịnh, sắc diện tươi vui.

A-nan trông thấy, thầm nghĩ: “Ta được hầu gần Phật hai mươi lăm năm nay chưa khi nào thấy Phật có một sắc diện tươi sáng như ngày nay”. Bèn đứng dậy, quỳ gối phải xuống đất, chắp tay hỏi Phật:

“Từ khi con được hầu Phật, đã hai mươi lăm năm nay, chưa từng thấy sắc diện Phật như hôm nay. Chẳng hiểu do duyên gì? Con mong nghe được ý Phật.”

Phật bảo A-nan:

“Có hai duyên cớ mà sắc diện Như Lai tươi sáng khác lúc bình thường: một là lúc Phật mới đắc Đạo, thành bậc Vô Thượng Chánh Giác, hai là lúc Phật xả bỏ mạng căn để nhâp Niết-bàn. A-nan, do hai duyên ấy mà sắc diện khác thường.”

Rồi Thế Tôn nói bài tụng:

Y màu vàng sáng vui,
Mịn, mềm, rất tươi sạch,
Phúc-quý dâng Thế Tôn,
Hào quang trắng như tuyết.

Phật bảo:

“A-nan, Ta đang khát. Ta muốn uống nước. Ngươi hãy đi lấy nước đem đến đây.”

A-nan thưa:

“Vừa rồi có năm trăm cỗ xe lội qua khúc trên sông làm nước đục cả. Chỉ có thể dùng rửa chân, không thể dùng uống được.”

Phật nói đến ba lần như thế. A-nan thưa:

“Hiện chỉ có sông Câu-tôn cách đây không xa, là có nước trong mát. Uống hay tắm rửa đều được.”

Lúc đó có một vị thần ở tại núi Tuyết, vốn dốc lòng tin Phật đạo, lấy bát đựng nước quí tịnh đủ tám công đức đem đến dâng Phật. Phật thương xót lãnh thọ, và đọc bài tụng:

Phật bằng tám thứ âm,
Bảo A-nan lấy nước:
Ta khát, nay muốn uống.
Uống xong đến Câu-thi.
Âm êm dịu, hòa nhã,
Ai nghe cũng vui lòng.
Hầu hạ hai bên Phật,
Liền bạch Thế Tôn rằng:
Vừa có năm trăm xe,
Lội sông sang bờ kia,
Đã làm đục dòng nước,
Uống chắc không thể được.
Sông Câu-lưu không xa,
Nước tốt, rất trong mát;
Có thể lấy nước uống,
Cũng có thể tắm rửa.
Tuyết sơn có Quỷ thần,
Đem nước dâng Như Lai.
Uống xong, uy dũng mãnh,
Đấng Sư Tử bước đi.
Nước ấy thần long ở,
Trong sạch không đục dơ.
Thánh nhan như Tuyết sơn
Thong thả qua Câu-tôn.

Rồi Thế Tôn đi đến sông Câu-tôn, lấy nước uống và tắm rửa xong rồi, cùng đại chúng lần đi nữa. Giữa đường, Phật dừng lại tại dưới một gốc cây và bảo Châu-na :

“Ngươi lấy y tăng-già-lê bốn lớp trải cho Ta nằm. Ta đau lưng. Muốn tạm nghỉ tại đây.”

Châu-na vâng lời, trải chỗ xong, Phật ngồi lên chỗ đó. Châu-na lễ Phật rồi ngồi lại một bên mà thưa rằng:

“Con muốn nhập Niết-bàn. Con muốn nhập Niết-bàn.”

Phật dạy:

“Nên biết phải thời.”

Châu-na liền nhập Niết-bàn ở ngay trước Phật.

Phật bèn nói bài tụng:

Phật đến sông Câu-tôn,
Trong mát, không đục dơ.
Đấng Chí Tôn xuống nước,
Tắm rửa, sang bờ kia.
Vị đứng đầu đại chúng,
Sai khiến bảo Châu-na:
Ta nay thân mỏi mệt,
Ngươi trải ngọa cụ nhanh.
Châu-na liền vâng lời,
Gấp tư y mà trải.
Như Lai đã nghỉ ngơi;
Châu-na ngồi phía trước.
Tức thì bạch Thế Tôn:
Con muốn nhập Niết-bàn,
Vào chốn không yêu, ghét.
Con nay đến chỗ đó.
Biển công đức vô luợng,
Đấng Tối thắng trả lời:
Phận sự ngươi đã xong,
Nên biết thời thích hợp.
Được Phật hứa khả rồi,
Châu-na càng tinh tấn.
Diệt hành, vô hữu dư.
Như hết củi, lửa tắt.

Bấy giờ A-nan từ chỗ ngồi đứng dậy bạch Phật:

“Sau khi Phật diệt độ, phép tẩn táng nên làm thế nào?”

Phật bảo A-nan:

“Ông hãy im lặng. Hãy lo nghĩ đến công việc của mình. Việc ấy đã có các thanh tín sĩ hoan hỷ lo liệu.”

A-nan hỏi đến ba lần:

“Sau khi Phật diệt độ, phép tẩn táng nên làm thế nào?

Phật dạy:

“Muốn biết phép tẩn táng thế nào thì nên làm theo cách tẩn táng Chuyển Luân Thánh vương.”

A-nan lại hỏi:

“Phép tẩn táng Chuyển Luân Thánh vương như thế nào?

Phật nói:

“Về phép tẩn táng Chuyển Luân Thánh vương, trước hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể; lấy vải bông mới quấn thân thể; dùng năm trăm tấm vải lần lượt quấn vào, rồi đặt thân vào kim quan. Sau khi đã tẩm dầu mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ hai lớn, bằng sắt, bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương chiên-đàn. Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên mà hỏa thiêu. Thiêu xong, lượm lấy xá-lợi, dựng tháp treo phan, thờ tại ngã tư đường, để dân chúng đi ngang trông thấy tháp của Pháp vương mà tưởng nhớ lại chánh hóa của vua, đã làm lợi ích cho nhiều người.

“A-nan, ngươi muốn táng Ta, trước hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể; lấy vải bông mới quấn thân thể; dùng năm trăm tấm vải lần lượt quấn vào, đặt thân vào kim quan. Sau khi đã tẩm dầu mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ hai lớn bằng sắt, bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương chiên-đàn. Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên mà hỏa thiêu. Thiêu xong, lượm lấy xá-lợi, dựng tháp treo phan thờ tại ngả tư đường để dân chúng đi ngang trông thấy tháp của Phật mà tưởng nhớ lại Đạo hóa của Pháp vương Như Lai, sống thì được phước lợi, chết thì sanh Thiên.”

Rồi Thế Tôn muốn trùng tuyên lại ý nghĩa này, Ngài thuyết bằng bài kệ:

A-nan rời chỗ ngồi,
Quỳ chắp tay bạch Phật:
Như Lai diệt độ rồi,
Phép táng nên thế nào?
A-nan, hãy im lặng,
Hãy lo phận sự mình.
Các thanh tín trong nước
Sẽ hoan hỷ lo liệu.
A-nan ba lần hỏi.
Phật giảng táng Luân vương.
Muốn táng thân Như Lai,
Quấn thân, đặt vào quách.
Dựng tháp ngã tư đường,
Vì lợi ích chúng sanh.
Những ai đến kính lễ
Đều được phước vô lượng.

Phật bảo A-nan:

“Trong thiên hạ có bốn hạng người nên dựng tháp và cúng dường hương hoa, phướn lụa, âm nhạc. Đó là những ai? Là Như Lai, Bích-chi-Phật, Thanh-văn và Chuyển luân vương. Này A-nan, bốn hạng người này nên được dựng tháp và dùng hương, hoa, phướn lụa, âm nhạc để cúng dường.”

Bấy giờ Thế Tôn nói bài kệ:

Thứ nhất là tháp Phật,
Bích-chi-Phật, Thanh-văn,
Và Chuyển Luân Thánh vương
Chủ tể trị bốn phương.
Bốn nơi đáng cúng này,
Được Như Lai chỉ dạy:
Phật, Bích-chi, Thanh-văn,
Và tháp Chuyển luân vương.

Bấy giờ, Thế Tôn bảo A-nan hãy cùng đi đến thành Câu-thi, tới giữa đám cây song thọ của dòng họ Mạt-la. A-nan đáp vâng. Rồi cùng với đại chúng đi theo Thế Tôn mà lên đường. Có một người Phạm-chí từ thành Câu-thi đi đến thành Ba-bà, giữa đường, từ xa trông thấy Thế Tôn dung mạo đoan chính, các căn tịch định. Thấy vậy, tự nhiên sanh tâm hoan hỷ, liền đi đến trước Phật, thăm hỏi rồi đứng sang một bên, bạch Phật rằng:

“Thôn tôi ở cách đây không xa. Kính mong đức Cù-đàm đến đó nghỉ đêm. Sáng mai thọ thực xong hãy đi.”

Phật nói:

“Thôi đủ rồi, Phạm-chí. Ngươi nay đã cúng dường Ta rồi đó.”

Phạm-chí ân cần thưa thỉnh tới ba lần, Phật vẫn đáp như trước; lại bảo Phạm-chí:

“A-nan đàng sau kia, người đến đó tỏ ý.”

Phạm-chí nghe Phật bảo, đến ông A-nan, thăm hỏi xong, đứng sang một bên, thưa rằng:

“Thôn tôi ở cách đây không xa. Tôi muốn thỉnh đức Cù-đàm đến đó nghỉ đêm. Sáng mai thọ thực xong hãy đi.”

A-nan đáp:

“Thôi đủ rồi, Phạm-chí. Ngươi nay đã cúng dường rồi đó.

Phạm-chí ân cần thưa thỉnh tới ba lần.

A-nan đáp:

“Trời đã nóng bức, thôn kia lại xa, mà đức Thế Tôn thì quá nhọc, không thể đến được đâu.”

Bấy giờ, Thế Tôn sau khi quán sát ý nghĩa này, bèn nói bài kệ:

Đấng Tịnh Nhãn tiến bước,
Mệt nhọc, hướng song thọ.
Phạm-chí xa thấy Phật,
Vội bước đến, cúi đầu:
Thôn tôi hiện gần đây,
Xin thương, lưu một đêm.
Sáng mai, cúng dường nhỏ,
Rồi hãy đến thành kia.
Phạm-chí, thân Ta mệt,
Đường xa không thể qua.
Người hầu Ta đi sau.
Hãy đến mà hỏi ý.
Vâng lời Phật dạy thế,
Bèn đến chỗ A-nan:
Xin mời đến thôn tôi,
Sáng mai, ăn rồi đi.
A-nan ngăn: Thôi, thôi!
Trời nóng, không đi được.
Ba lần mời không toại,
Vẻ buồn rầu không vui.
Ôi! Pháp hữu vi này,
Biến chuyển, không thường hằng.
Nay giữa cây song thọ,
Diệt thân vô lậu Ta.
Phật, Bích-chi, Thanh-văn
Chung quy thảy đều quy diệt.
Vô thường không chọn lựa,
Như lửa đốt núi rừng.

Bấy giờ, Thế Tôn vào thành Câu-thi, đi về phía Bản sanh xứ, giữa khu rừng song thọ của dòng họ Mạt-la, và bảo A-nan:

“Ngươi hãy dọn chỗ nằm ở giữa cây song thọ cho Như Lai, đầu xây hướng Bắc, mặt xây hướng Tây. Sở dĩ như thế, vì giáo pháp của Ta sẽ lưu truyền lâu dài ở phương Bắc.”

A-nan đáp: “Vâng.” Rồi dọn chỗ, cho đầu xây về phương Bắc. Thế Tôn tự mình lấy y tăng-già-lê bốn lớp đắp lên mình, nằm nghiêng hông tay mặt như sư tử chúa, hai chân chồng lên nhau. Lúc đó giữa đám cây song thọ có các quỉ thần vốn dốc lòng tin Phật, rải các thứ hoa sái mùa khắp mặt đất. Phật bảo A-nan rằng:

“Vị Thần cây song thọ ấy cúng dường hoa sái mùa cho Ta như thế, chưa phải cúng dường Như Lai.”

A-nan thưa:

“Sao mới là cúng dường Như Lai ?”

Phật dạy:

“Người nào biết lãnh thọ và thật hành đúng Chánh pháp, mới là người cúng dường Như Lai.”

Quán sát ý nghĩa này, Phật nói bài kệ:

Phật ở giữa song thọ,
Nằm nghiêng, tâm không loạn.
Thần cây tâm thanh tịnh,
Rải hoa lên trên Phật.
A-nan hỏi Phật rằng:
Thế nào là cúng dường?
Nghe pháp và thực hành,
Cúng dường bằng hoa giác.
Hoa vàng như bánh xe,
Chưa phải cúng dường Phật.
Uẩn, giới, xứ vô ngã,
Là cúng dường bậc nhất.

Lúc đó ông Phạm-ma-na cầm quạt đứng hầu quạt trước Phật, Phật bảo:

“Ngươi hãy tránh ra, chớ đứng ở trước Ta.”

A-nan nghe vậy thầm nghĩ: “Phạm-ma-na thường ở hai bên Phật, hầu hạ mọi điều cần thiết, tôn kính Như Lai không hề biết chán. Nay vào ngày cuối cùng, lẽ để cho ông chăm sóc, sao Phật lại đuổi đi, là có ý gì?” Rồi A-nan sửa lại y phục, đến trước Phật, bạch rằng:

“Phạm-ma-na thường ở hai bên Phật, hầu hạ mọi điều cần thiết, tôn kính Như Lai không hề biết chán. Nay vào ngày cuối cùng, lẽ để cho ông chăm sóc, sao Phật lại đuổi đi, là có ý gì?”

Phật nói:

“Mười hai do-tuần phía ngoài thành Câu-thi này, thảy đều là chỗ các vị đại thiên thần, chật ních không có khoảng trống. Họ hiềm vì Tỳ-kheo này đứng choán trước Phật rằng ‘Nay giờ phút cuối cùng Phật sắp vào Niết-bàn, chúng ta các thần muốn đến chiêm bái một lần, mà vị Tỳ-kheo đó với oai đức lớn lao, ánh sáng chói che không cho chúng ta được gần Phật để lễ bái cúng dường.’ A-nan, vì thế mà Ta bảo tránh ra.”

A-nan bạch Phật:

“Chẳng hay vị Tỳ-kheo đó xưa kia chứa phúc đức gì, tu hành nghiệp gì mà nay có oai đức như thế?”

Phật dạy: “Vào kiếp thứ chín mươi mốt trong đời quá khứ, có đức Phật ra đời hiệu là Tỳ-bà-thi. Vị Tỳ-kheo đó, lúc ấy với tâm hoan hỷ cầm cây đuốc cỏ soi sáng vào ngôi tháp của Phật, nhờ đó nay ông được có oai quang chiếu suốt cả hai mươi tám từng trời, ánh sáng của Chư Thiên thần không thể sánh kịp”.

Rồi thì, A-nan rời khỏi chỗ ngồi, trịch áo bày vai hữu, quỳ xuống, chắp tay bạch Phật:

“Xin Phật chớ diệt độ tại chỗ đất hoang vu trong thành chật hẹp thô lậu này. Vì sao? Hiện có các nước lớn như Chiêm-bà, nước Tỳ-xá-li, thành Vương xá, nước Bạt-kỳ, nước Xá-vệ, nước Ca-Tỳ-la-vệ, nước Ba-la-nại. Ở đó nhân dân đông đúc, nhiều người tín mộ Phật pháp. Phật diệt độ tại các chỗ đó, ắt nhiều người cung kính, cúng dường xá-lợi.”

Phật dạy: “Thôi, đủ rồi! Chớ có nhận xét như thế. Chớ cho nơi này là bỉ lậu. Vì sao thế?

“Khi xưa tại nước này, có vị vua tên Đại Thiện Kiến và thành này lúc đó tên là Câu-xá-bà-đề. Đô thành của vua dài 480 dặm, rộng 280 dặm. Bấy giờ được mùa lúa rẻ, dồi dào, nhân dân phồn thịnh. Thành này có bảy lớp, bao quanh cũng có bảy lớp lan can, chạm trổ văn vẻ, linh báu treo xen. Móng thành bề sâu ba nhẫn, lên cao mười hai nhẫn. Lâu đài trên thành cao mười nhẫn. Vòng cột ba nhẫn. Thành vàng thì cửa bạc, thành bạc thì cửa vàng, thành lưu ly thì cửa thủy tinh, thành thủy tinh thì cửa lưu ly. Quanh thành trang nghiêm bằng bốn loại bảo, xen kẽ lan can bằng tứ bảo. Lầu vàng thì treo linh bạc, lầu bạc thì treo linh vàng. Có hào bảy lớp, mọc đầy hoa sen xanh, vàng, đỏ, trắng. Đáy hào toàn lát bằng cát vàng. Hai bên bờ hào có nhiều cây đa-lân. Cây vàng thì lá hoa trái bạc. Cây bạc thì lá hoa trái vàng. Cây thủy tinh thì hoa trái lưu ly. Cây lưu ly thì hoa trái thủy tinh. Giữa đám cây đa-lân có các ao tắm. Dòng nước sâu, trong, thanh khiết không dơ. Hai bên bờ ao lát bằng gạch tứ bảo. Thang bằng vàng thì bậc thang bằng bạc. Thang lưu ly thì bậc bằng vàng. Thềm cấp bằng lưu ly thì bậc thềm bằng thủy tinh. Thềm cấp bằng thủy tinh thì lưu ly làm bậc. Chung quanh, lan can vây bọc liên tiếp nhau. Trong thành ấy nơi nào cũng sanh cây đa-lân. Cây vàng thì lá hoa trái bạc. Cây bạc thì lá hoa trái vàng. Cây thủy tinh thì hoa trái lưu ly. Cây lưu ly thì hoa trái thủy tinh. Khoảng giữa các cây có các ao bằng bốn loại bảo, sanh bốn loại hoa. Đường xá ngay ngắn, hàng ngũ tương đương. Gió thổi, hoa rơi, lá bay hai bên đường. Gió nhẹ thổi qua các cây báu, phát ra âm thanh dịu dàng như thiên nhạc. Người trong nước, trai gái lớn nhỏ, dạo chơi vui vẻ giữa các cây. Nước ấy thường có mười loại âm thanh: Tiếng vỏ sò, tiếng trống, tiếng ba-la, tiếng ca, tiếng múa, tiếng thổi, tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng xe cộ, tiếng ẩm thực, tiếng cười đùa.

“Vua Đại Thiện Kiến có đủ bảy báu. Vua cũng có đủ bốn đức. Bảy báu là: báu bánh xe vàng, báu voi trắng, báu ngựa xanh, báu thần châu, báu ngọc nữ, báu cư sĩ báu và báu quân binh.

“Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Bánh xe vàng như thế nào?

“Thường vào ngày rằm trăng tròn, vua tắm gội nước hương, lên ngồi tại bảo điện, có thể nữ bao quanh, tự nhiên có bánh xe báu hiện ra trước mặt; vành xe có ngàn căm sáng chói, do thợ trời làm chứ không phải đời có được. Bánh xe toàn bằng chân kim, đường kính bằng một trượng tư. Khi ấy vua Đại Thiện Kiến thầm nghĩ: ‘Ta từng nghe các bậc tiên túc kỳ cựu nói: nếu vua Quán đảnh dòng Sát-lị, đến ngày rằm trăng tròn, tắm gội nước hương, lên ngồi tại bảo điện, có thể nữ bao quanh, tự nhiên có bánh xe vàng hiện đến trước mặt, bánh xe có nghìn căm, ánh sáng rực rỡ, là tác phẩm của thợ nhà trời chứ không phải do con người làm, được làm thành bằng vàng thiệt, đường kính trượng tư, khi đó được gọi là Chuyển Luân Thánh vương. Nay có bánh xe báu ấy hiện đến, há không là đây chăng? Ta hãy thử xem xe đó thế nào?’

“Vua Đại Thiện Kiến liền triệu bốn thứ binh, hướng về phía bánh xe vàng, trịch áo bày vai phải, đầu gối phải quỳ sát đất, rồi lấy tay mặt vỗ lên bánh xe và nói: ‘Ngươi hãy theo đúng pháp mà vận chuyển về phương Đông, chớ trái lệ thường.’ Bánh xe liền chuyển về phương Đông. Vua bèn dẫn bốn chủng quân binh đi theo bánh xe vàng, trước bánh xe vàng có bốn vị thần dẫn đường. Đến chỗ xe vàng ngừng thì vua cũng dừng xe. Bấy giờ, các Tiểu quốc phương Đông thấy Đại vương đến, họ đem bát vàng đựng lúa bạc, bát bạc đựng lúa vàng đến trước vua, cúi đầu tâu rằng: “Hoan nghênh Đại vương đến! Nay phương Đông này đất ruộng phì nhiêu, nhân dân sung túc, chí tánh nhân hòa, từ hiếu trung thuận. Cúi mong Thánh vương trị hóa chốn này. Chúng tôi xin chầu hầu phục vụ, vâng làm mọi việc cần thiết.’ Vua Đại Thiện Kiến nói với các Tiểu vương: ‘Thôi thôi Chư Hiền! Thế là các ngươi đã cúng dường ta rồi đó. Các ngươi hãy theo pháp chánh mà trị dân, chớ làm cho thiên lệch, không để cho quốc nội có hành vi phi pháp. Đó tức là ta trị hóa.’ Các tiểu vương vâng lệnh. Họ liền theo vua đi tuần khắp nước, đến tận mé biển Đông mới trở về.

“Vua lần lượt đi về phương Nam, rồi phương Tây, phương Bắc. Hễ bánh xe vàng đến ở đâu thì các Quốc vương đều đến cống hiến như các Tiểu quốc phương Đông vậy.

“Bấy giờ, vua Đại Thiện Kiến sau khi đã theo bánh xe vàng đi khắp bốn biển, đem chánh đạo khai hóa, an ủi dân chúng xong, trở về thành Câu-xá-bà-đề của bổn quốc, thì bánh xe vàng dừng lại trên không trung ngay cửa cung điện. Vua Đại Thiện Kiến vui mừng phấn khởi nói: ‘Bánh xe vàng báu này thật là điềm tốt của ta. Nay ta chính thật là Chuyển Luân Thánh vương.’ Đó là sự thành tựu báu Bánh xe vàng.

“Vua Đại Thiện Kiến thành tựu báu Voi trắng như thế nào?

“Lúc bấy giờ, vào buổi sáng sớm, Thiện Kiến Đại Vương đang ngồi trên chánh điện, tự nhiên voi báu hốt nhiên xuất hiện trước mặt. Lông nó thuần trắng. Bảy chỗ đầy đặn. Có thể bay được. Đầu nó tạp sắc. Sáu ngà thon nhọn, xen cẩn bằng vàng ròng. Sau khi nhìn thấy, vua tự nghĩ: ‘Con voi này khôn. Nếu khéo huấn luyện, có thể cưỡi.’ Bèn sai huấn luyện thử. Tập các khả năng đều đủ. Khi ấy Thiện Kiến Đại Vương muốn tự mình thử voi, bèn cưỡi lên, rồi vào lúc sáng sớm, ra khỏi thành, chu du khắp bốn biển. Đến giờ cơm thì đã về tới. Thấy thế, Thiện Kiến Vương phấn khởi nói: ‘Con voi trắng báu này thật sự là điềm lành cho ta. Nay ta thật sự là Chuyển Luân Thánh vương’. Đó là sự thành tựu báu Voi trắng.

“Thiện Kiến Đại Vương thành tựu báu Ngựa như thế nào?

“Bấy giờ, vào lúc sáng sớm, Đại Thiện Kiến Vương đang ngồi trên chánh điện, tự nhiên ngựa báu hốt nhiên xuất hiện trước mắt. Lông nó màu xanh, bờm đỏ. Đuôi, đầu và cổ, như voi. Nó có khả năng bay. Khi ấy Thiện Kiến Vương tự nghĩ: ‘Con ngựa này khôn. Nếu huấn luyện kỹ, có thể cưỡi.’ Rồi vua sai huấn luyện thử. Tập đủ các khả năng. Khi vua Thiện Kiến muốn tự mình thí nghiệm ngựa báu, bèn cưỡi lên, vào lúc sáng sớm, ra khỏi thành, chu du bốn biển. Đến giờ ăn thì đã về tới. Thiện Kiến Vương phấn khởi nói: ‘Con ngựa báu màu xanh này thật sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển Luân Thánh vương.’ Đó là sự thành tựu báu Ngựa trắng.

“Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Thần châu như thế nào?

“Bấy giờ, vào lúc sáng sớm, Đại Thiện Kiến Vương đang ngồi trên chánh điện, tự nhiên thần châu báu hốt nhiên xuất hiện trước mắt. Màu sắc tinh chất, trong suốt, không có tỳ vết. Thấy rồi, vua nói: ‘Hạt châu này đẹp quá. Ánh sáng của nó có thể rọi sáng cả nội cung.’ Rồi vua muốn thử hạt châu ấy, bèn gọi bốn chủng quân binh vào, đặt bảo châu này ở trên tràng phan. Vào lúc nửa đêm trời tối, mang nó ra ngoài thành. Ánh sáng của hạt châu này rọi sáng tất cả quân binh, chẳng khác gì ban ngày. Ở vòng ngoài quân binh, nó lại chiếu sáng cả một do-tuần. Người trong thành đều thức dậy làm việc, vì cho là ban ngày. Thiện Kiến Đại Vương phấn khởi nói: ‘Nay hạt thần châu báu này thật sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển Luân Thánh vương.’ Đó là sự thành tựu báu Thần châu.

“Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Ngọc nữ như thế nào?

“Khi ấy Ngọc nữ báu hốt nhiên xuất hiện. Nhan sắc thung dung, diện mạo xinh đẹp, không cao, không thấp, không thô, không tế, không đen, không trắng, không cương, không nhu. Đông thì thân ấm. Hè thì thân mát. Các lỗ chân lông trên khắp thân thể toát ra mùi hương chiên-đàn. Miệng thở ra hương hoa ưu-bát-la. Nói năng dịu dàng. Cử động khoan thai. Đứng dậy trước, ngồi xuống sau, không hề mất nghi tắc. Vua Thiện Kiến lúc bấy giờ thanh tịnh không nhiễm trước. Tâm không hề có chút ý niệm gì, huống hồ gần gũi. Bấy giờ vua Thiện Kiến phấn khởi nói: ‘Ngọc nữ này thật là điềm lành của ta. Ta nay thật sự là Chuyển Luân Thánh vương.’ Đó là sự thành tựu báu Ngọc nữ.

“Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Cư sĩ như thế nào?

“Khi ấy Cư sĩ trượng phu hốt nhiên tự xuất hiện. Kho báu tự nhiên có. Tài sản vô lượng. Cư sĩ có túc phước nên con mắt có thể nhìn suốt thấy mỏ báu dưới lòng đất. Vật hữu chủ hay vô chủ, đều nhìn mà biết hết. Nếu có chủ, ông có thể gìn giữ hộ. Nếu vô chủ, ông thu lấy đem hiến cho vua dùng. Cư sĩ báu đi đến tâu vua: ‘Đại vương, có vật cống hiến, vua đừng lo buồn. Tôi có thể tự giải quyết.’ Bấy giờ, vua Đại Thiện Kiến muốn thử cư sĩ báu, bèn ra lịnh chuẩn bị thuyền để đi du hí. Vua bảo cư sĩ: ‘Ta cần vàng. Ngươi hãy kiếm nhanh cho ta.’ Cư sĩ tâu: ‘Đại vương, xin hãy chờ giây lát. Đợi lên bờ đã.’ Vua tỳm cách thúc hối: ‘Ta dừng đây. Đang cần dùng. Ngươi đem đến ngay.’ Khi ấy cư sĩ bị vua ra lịnh nghiêm, bèn quỳ ngay trên thuyền, dùng tay mặt thọc vào trong nước. Bình báu từ trong nước cùng lên theo tay. Như con sâu leo cây, cũng như thế, với cư sĩ báu, bảo vật từ trong nước duyên theo tay mà xuất hiện đầy thuyền. Rồi ông tâu vua: ‘Vừa rồi Đại vương nói cần báu. Nhưng cần bao nhiêu?’ Vua Thiện Kiến nói với cư sĩ: ‘Thôi, đủ rồi! Ta không cần dùng gì. Chỉ là để thử nhau mà thôi. Ngươi nay như thế là đã cống hiến cho ta rồi đó.’ Cư sĩ kia nghe vua nói như vậy liền ném trả bảo vật xuống nước. Thiện Kiến Vương phấn khởi nói: ‘Cư sĩ báu này thật sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển Luân Thánh vương.’ Đó là thành tựu báu Cư sĩ.

“Thiện Kiến Đại vương thành tựu báu Chủ binh như thế nào?

“Khi ấy Chủ binh bảo hốt nhiên xuất hiện, trí mưu, hùng mãnh, thao lược, quyết đoán. Rồi chủ binh đi đến chỗ vua, tâu: ‘Đại vương, nếu có chỗ cần chinh phạt, xin đừng lo lắng. Tôi có thể tự mình giải quyết.’ VuaThiện Kiến lúc ấy muốn thử chủ binh báu, liền cho tập họp bốn chủng binh và nói với chủ binh rằng: ‘Ngươi nay dụng binh, chưa tập họp hãy tập họp. Đã tập họp hãy giải tán. Chưa nghiêm hãy nghiêm. Đã nghiêm hãy cho buông lỏng. Chưa đi hãy bảo đi. Đã đi hãy bảo dừng.’ Chủ binh báu nghe vua nói xong, liền điều khiển bốn chủng quân khiến cho chưa tập họp thì tập họp. Đã tập họp thì giải tán. Chưa nghiêm thì nghiêm chỉnh. Đã nghiêm chỉnh thì cho buông lỏng. Chưa đi, bảo đi. Đã đi, bảo dừng. Thiện Kiến Vương lúc ấy phấn khởi nói: ‘Chủ binh báu này thật sự là điềm lành cho ta. Ta nay thật sự là Chuyển Luân Thánh vương.’ Đó là báu Chủ binh.

“Này A-nan, đó là Thiện Kiến đại vương thành tựu bảy báu.

“Thế nào là bốn thần đức? Một là sống lâu, không yểu, không ai sánh bằng. Hai là thân thể cường tráng, không bịnh hoạn, không ai sánh bằng. Ba là nhan mạo đoan chánh, không ai sánh bằng. Bốn là kho báu tràn đầy, không ai sánh bằng.

“Đó là Chuyển Luân Thánh vương thành tựu bảy báu và bốn thần đức.

“A-nan, một thời gian lâu Thiện Kiến Vương mới bảo đánh xe xuất du hậu viên. Vua bảo người đánh xe: ‘Ngươi đánh xe đi thong thả. Vì sao vậy? Ta muốn xem xét kỹ nhân dân có được an lạc, không hoạn nạn xảy ra chăng.’ Lúc bấy giờ, nhân dân trong nước dọc theo đường đứng xem, họ nói với kẻ đánh xe: ‘Ông hãy cho đi chậm. Tôi muốn ngắm rõ uy nhan của Thánh vương.’ Này A-nan, khi ấy Thiện Kiến vương vỗ về trìu mến nhân dân như cha yêu con. Quốc dân kính mộ vua như con kính cha. Có gì quí hiếm họ đem dâng vua: ‘Cúi xin Đức Vua nạp thọ, tùy ý sử dụng.’ Vua bảo: ‘Thôi đủ rồi, các khanh! Ta có đủ tài bảo cần dùng rồi. Các khanh hãy cất lấy mà dùng.’

“Vào lúc khác vua nghĩ: ‘Ta muốn xây dựng cung điện.’ Khi vừa có ý nghĩ đó thì người trong nước đến chỗ vua, tâu: ‘Tôi xin xây dựng cung điện cho vua.’ Vua bảo: ‘Ta cho như vậy là đã được các ngươi cúng dường rồi. Ta sẵn có tài bảo để lo liệu.’ Quốc dân lặp lại thỉnh cầu: ‘Chúng tôi xin xây dựng cung điện cho vua.’Vua bảo: ‘Tùy ý các ngươi muốn’. Quốc dân được lệnh, liền đem tám mươi bốn ngàn chiếc xe chở vàng đến thành Câu-xá-bà để tạo lập Chánh pháp điện. Khi ấy vị thiên thần thợ khéo ở trời Đao-lị tự nghĩ: ‘Chỉ có ta mới có khả năng xây dựng Chánh pháp điện cho vua Đại Thiện Kiến.’

“Này A-nan, khi ấy thiên thần khéo xây dựng Chánh pháp điện dài sáu mươi dặm, rộng ba mươi dặm, được trang sức bằng tứ bảo. Mặt nền bằng phẳng. Thềm được lát bảy lớp với gạch báu. Pháp điện có tám muôn ngàn cây cột. Thân cột bằng vàng thì chóp cột bằng bạc. Thân cột bạc thì chóp cột vàng. Bằng lưu ly và thủy tinh cũng vậy. Bao quanh điện là bốn lớp lan can, đều được làm bằng bốn loại bảo. Lại có bốn thềm cấp cũng bằng bốn loại bảo. Trên pháp điện ấy có tám vạn bốn ngàn lầu báu. Lầu bằng vàng thì các cửa sổ bằng bạc. Lầu bằng bạc, cửa sổ bằng vàng. Bằng thủy tinh và lưu ly cũng vậy. Lầu vàng thì giường bạc. Lầu bạc, giường vàng. Chăn đệm mềm mại được dệt bằng kim lũ trải trên giường. Bằng thủy tinh và lưu ly cũng vậy. Ánh sáng của cung điện chói lọi làm hoa mắt mọi người, như mặt trời lúc cực sáng không ai có thể nhìn được.

“Bấy giờ, Thiện Kiến vương phát sanh ý nghĩ: ‘Nay ở hai bên điện, ta hãy lập nhiều ao và vườn cây đa-lân.’ Vua bèn cho lập vườn. Ngang dọc một do-tuần. Vua lại nghĩ: ‘Ở trước pháp điện ta hãy lập một ao Pháp. Bèn cho xây ao pháp, ngang dọc một do-tuần. Nước ao trong lắng, tinh khiết, không bợn dơ. Đáy ao lát bằng gạch tứ bảo. Bao quanh ao là lan can, đều làm bằng bốn thứ báu: hoàng kim, bạch ngân, thủy tinh và lưu ly. Nước trong ao, mọc xen lẫn các thứ hoa như ưu-bát-la, ba-đầu-ma, câu-vật-đầu, phân-đà-lị. Hoa tỏa ra hương thơm sực nức khắp nơi. Khoảng đất ở bốn mặt ao mọc các thứ hoa như a-hê-vật-đa, chiêm-bặc, ba-la-la, tu-mạn-đà, bà-sư-ca, đàn-cu-ma-lê. Vua sai người trông coi ao. Những ai đi ngang qua, dẫn xuống ao tắm, mát mẻ vui đùa tùy ý thích. Cần nước uống thì cho nước uống. Cần thức ăn thì cho thức ăn. Y phục, hương hoa, xe ngựa, tài bảo các thứ, đều không để nghịch ý người.

“A-nan, bấy giờ vua Thiện Kiến có tám vạn bốn ngàn voi, trang sức bằng vàng bạc, tua dải bằng bảo châu, Trai tượng vương là bậc nhất. Có tám vạn bốn ngàn ngựa, trang sức bằng vàng bạc, tua dải bằng bảo châu, Lực mã vương là bậc nhất. Có tám vạn bốn ngàn cỗ xe, lót bằng da sư tử, trang nghiêm bằng tứ bảo, Kim luân bảo là bậc nhất. Có tám muôn bốn ngàn hạt châu, Thần châu bảo là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn ngọc nữ, Ngọc nữ bảo là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn cư sĩ, Cư sĩ bảo là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn Sát-lị, chủ binh bảo là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn thành, Câu-thi-bà-đề là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn cung điện, Chánh pháp điện là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn lầu, Đại chánh lầu là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn giường, thảy đều bằng các thứ báu hoàng kim, bạch ngân; bên trên giường trải nệm lông, chăn lông các thứ. Tám vạn bốn ngàn ức áo bằng các thứ vải như sơ-ma, ca-thi, kiếp-ba là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn thức ăn, mỗi ngày dọn mỗi món khác nhau.

“A-nan, bấy giờ, vào buổi sáng sớm, vua Thiện Kiến cưỡi Trai tượng vương, cùng với tám vạn bốn ngàn thớt voi, ra khỏi thành Câu-thi, xem xét thiên hạ, đi khắp bốn biển. Trong khoảng chốc lát, trở về thành ăn cơm. Rồi cỡi Lực mã bảo, cùng với tám vạn bốn ngàn ngựa, vào buổi sáng sớm, ra khỏi thành xuất du, xem xét thiên hạ, đi khắp bốn biển. Trong chốc lát, trở về thành ăn cơm. Cỡi xe Kim luân, Lực mã bảo kéo, cùng với tám vạn bốn ngàn cỗ xe, vào buổi sáng sớm xuất du, xem xét thiên hạ, đi khắp bốn biển. Trong chốc lát trở về thành ăn cơm. Cùng với tám vạn bốn ngàn minh châu, dùng Thần châu bảo soi sáng nội cung. Ngày đêm luôn luôn sáng. Với tám vạn bốn ngàn ngọc nữ, Ngọc nữ bảo khôn ngoan, khéo léo, hầu hạ phục thị hai bên. Với tám vạn bốn ngàn cư sĩ, mọi thứ nhu yếu đều giao cho Cư sĩ bảo lo. Với tám vạn bốn ngàn Sát-lị, nếu có chinh phạt, giao cho Chủ binh bảo. Với tám vạn bốn ngàn thành, thủ đô trụ sở thường trực ở Câu-thi thành. Với tám vạn bốn ngàn cung điện, vua thường ngự ở Chánh pháp điện. Với tám vạn bốn ngàn lầu, chỗ vua thường nghỉ là Đại chánh lầu. Với tám vạn bốn ngàn chỗ ngồi, vua thường ngồi trên tòa pha lê, vì để an thiền. Với tám vạn bốn ngàn ức y, trang sức bằng thượng diệu bảo, tùy ý mà mặc để che người cho khỏi hổ thẹn. Với tám vạn bốn ngàn thức ăn, Vua thường ăn thức ăn tự nhiên. Vì là tri túc.

“Khi tám vạn bốn ngàn thớt voi hiện đến, chúng dày xéo, dẫm đạp, làm hại chết chúng sanh không kể xiết. Vua bèn tự nghĩ: ‘Đám voi này làm thương tổn chúng sanh quá nhiều. Từ nay về sau, cứ một trăm năm mới cho hiện một con voi. Lần lượt như vậy cho đến hết vòng thì quay trở lại’.”

III

Bấy giờ, Thế Tôn nói với A-nan:

“Vua Đại Thiện Kiến thầm nghĩ: ‘Ta sẵn chứa công đức gì, tu được điều lành gì mà nay được quả báo đẹp đẽ như thế?’ Vua lại nhớ rằng nhờ ba nhân duyên mà gây được phúc báo đó. Ba nhân duyên ấy là gì? Một là bố thí, hai là trì giới, ba là thiền tứ. Vua lại suy nghĩ: ‘Nay ta đã được thọ hưởng phúc báo nhân gian, ta hãy tiến tu thêm về phúc nghiệp cõi trời. Ta hãy tự hạn chế và bớt đi; lánh chỗ ồn ào; ẩn ở chỗ yên tĩnh để tu luyện đạo thuật.’ Rồi vua liền sai gọi ngọc nữ Thiện Hiền đến, bảo rằng: ‘Nay ta đã được thọ hưởng phúc báo nhân gian, ta hãy tiến tu thêm về phúc nghiệp cõi trời. Ta hãy tự hạn chế và bớt đi; lánh chỗ ồn ào; ẩn ở chỗ yên tĩnh để tu luyện đạo thuật.’ Ngọc nữ đáp: ‘Kính vâng. Xin tuân lời Đại vương dạy.’ Rồi sắc lịnh cho cả trong ngoài từ nay miễn sự chầu hầu. Vua liền lên Pháp điện, vào tòa lầu bằng vàng, ngồi trên giường ngự bằng bạc, tư duy, lìa tham dục, ác bất thiện, có tầm và có tứ, có hỷ và lạc phát sanh từ sự viễn ly, chứng đắc thiền thứ nhất. Trừ diệt tầm và tứ, nội đẳng tịnh, nhiếp tâm chuyên nhất, khôngtầm không tứ, có hỷ và lạc do định sanh, chứng thiền thứ hai. Lìa hỷ, an trú xả chuyên niệm không loạn, tự thân cảm giác lạc, điều mà Hiền Thánh nói là xả, an trú lạc có niệm, chứng đắc thiền thứ ba. Xả bỏ khổ và lạc, trừ diệt ưu và hỷ từ trước, không khổ, không lạc, xả và niệm thanh tịnh, chứng đắc thiền thứ tư.

“Rồi Vua Thiện Kiến rời khỏi giường ngự bằng bạc, ra khỏi lầu vàng, đi đến lầu Đại chánh, ngồi trên giường lưu ly tu tập từ tâm, rải lòng từ đầy khắp một phương này rồi đến một phương khác cũng vậy; an trú với tâm tư câu hữu với từ trùm khắp, rộng lớn, không hai, không hạn lượng, trừ mọi kết hận, tâm không thù oán. Tu tập bi tâm, hỷ tâm, xả tâm cũng như thế.

“Bấy giờ, Ngọc nữ bảo thầm nghĩ: ‘Đã lâu không thấy tôn nhan, tưởng nên đến hầu thăm một phen. Nay nên diện kiến Đức Vua.’ Rồi bảo nữ Thiện Hiền nói với tám vạn bốn ngàn các thể nữ rằng: ‘Các ngươi mỗi người hãy tắm gội nước thơm, trang điểm y phục. Sở dĩ như vậy vì đã lâu chúng ta không gặp tôn nhan, nên hãy hầu thăm một phen.’ Thể nữ nghe thế, thảy đều trang điểm y phục, tắm gội sạch sẽ. Rồi Ngọc nữ nói với Chủ binh bảo thần tập họp bốn chủng quân, rằng: ‘Đã lâu chúng ta không gặp tôn nhan, nên hãy hầu thăm một phen.’ Chủ binh bảo thần liền tập họp bốn chủng quân, thưa với Bảo nữ: ‘Bốn chủng quân đã tập. Nên biết thời.’ Rồi Bảo nữ dẫn tám vạn bốn ngàn thể nữ, cùng với bốn thứ quân đi đến vườn Kim đa-lân. Âm thanh chấn động của đại chúng vang đến Vua. Nghe thế, Vua đi đến cửa sổ để xem. Bảo nữ lúc ấy đứng một bên trước cửa. Thấy Bảo nữ, Vua liền nói: ‘Ngươi khỏi bước tới. Ta sẽ ra xem.’ Thiện Kiến Vương rời tòa pha lê, ra khỏi lầu Đại chánh, đi xuống Chánh pháp điện, cùng với Ngọc nữ đi đến vườn Đa-lân, ngồi lên chỗ soạn sẵn. Lúc ấy dung sắc Thiện Kiến Vương tươi sáng hơn hẳn bình thường. Bảo nữ Thiện Hiền tự nghĩ: ‘Nay, sắc mặt Đại vương hơn hẳn bình thường. Có điềm lạ gì chăng?’ Rồi Bảo nữ tâu vua: ‘Đại vương, nay nhan sắc khác thường. Há không phải là điềm sắp xả thọ mạng chăng? Nay tám vạn bốn ngàn voi này, Bạch tượng bảo là bậc nhất, được trang sức bằng vàng bạc, với bảo châu làm tua dải; tất cả là sở hữu của vua. Mong vua lưu ý một chút, cùng chung vui hưởng, chớ xả bỏ tuổi thọ mà bỏ rơi vạn dân. Lại tám vạn bốn ngàn ngựa, Lực mã vương bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn cỗ xe, Kim luân bảo bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn minh châu, Thần châu bảo bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn ngọc nữ, Ngọc nữ bảo bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn cư sĩ, Cư sĩ bảo bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn Sát-lị, Chủ binh bảo là bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn thành, Câu-thi thành bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn cung điện, Chánh pháp điện bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn tòa lầu, Đại chánh lầu bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn tòa ngồi, bảo sức tòa bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn ức y, nhu nhuyến y bậc nhất. Tám vạn bốn ngàn thức ăn, mỗi vị đều quý hiếm. Hết thảy bảo vật ấy đều thuộc về Vua. Mong Vua lưu ý một chút, cùng chung vui thú, chớ xả thọ mạng, bỏ rơi vạn dân.’

“Thiện Kiến Vương đáp Bảo nữ: ‘Từ trước đến nay, ngươi cung phụng ta một cách từ hòa kính thuận, chưa bao giờ nói lời thô lậu, sao nay ngươi lại có lời ấy?’ Ngọc nữ tâu: ‘Chẳng hay lời ấy có gì không thuận.’ Vua nói: ‘Những thứ mà ngươi vừa nói, voi, ngựa, xe cộ, đền đài, y phục, hào soạn quý báu kia, thảy đều vô thường, không giữ gìn lâu được, mà khuyên ta lưu lại hưởng thụ, như thế có thuận chăng?’ Ngọc nữ tâu: ‘Chẳng hay phải nói thế nào mới là thuận?’ Vua bảo: ‘Giá ngươi nói, các thứ voi, ngựa xe cộ, đền đài, y phục, hào soạn đều vô thường, không giữ gìn lâu được, mà khuyên ta đừng mê luyến đến làm gì cho lao thần tổn tứ. Vì mạng Vua chẳng còn bao lâu sẽ qua đời khác. Hễ có sanh tất có chết, có hợp tất có ly, đâu phải sống đời ở đây được. Vậy hãy cắt đứt ân ái để chuyên tâm vào đạo lý. Nếu ngươi nói như thế mới là kính thuận.’

“Này A-nan, nghe lời Vua dạy như thế, Ngọc nữ buồn khóc than thở, gạt nước mắt mà nói: ‘Các thứ voi, ngựa xe cộ, đền đài, y phục, hào soạn đều vô thường, không giữ gìn lâu được, đừng mê luyến đến làm gì cho lao thần tổn tứ. Vì mạng Vua chẳng còn bao lâu sẽ qua đời khác. Hễ có sanh tất có chết, có hợp tất có ly, đâu phải sống đời ở đây được. Vậy hãy cắt đứt ân ái để chuyên tâm vào đạo lý’.

“Này A-nan, Ngọc nữ bảo kia vừa nói xong giây lát, Thiện Kiến Vương bỗng nhiên mệnh chung, không chút đau khổ, như kẻ tráng sĩ trong một bữa ăn ngon, hồn thần sanh lên cõi trời Phạm thiên thứ bảy.

“Sau khi Vua băng bảy ngày, các thứ Luân bảo, Thần châu biến mất, Voi báu, Ngựa báu, Ngọc nữ báu, Cư sĩ báu, Quân binh báu cũng một ngày chết hết; thành trì, ao hồ, Pháp điện, đền đài, các thứ trang sức bằng báu, vườn Kim đa-lân, đều biến thành gỗ, đất.”

Phật bảo A-nan:

“Này A-nan, pháp hữu vi này là vô thường, biến dịch, chung qui hao mòn, hoại diệt. Tham dục không chán. Mạng người tiêu tán. Mê say ân ái không hề biết đủ. Chỉ người nào chứng đắc Thánh trí, thấy rõ đạo lý, mới biết đủ mà thôi.

“Này A-nan, Ta nhớ đã từng ở nơi này, Ta sáu lần tái sanh làm Chuyển Luân Thánh vương và cuối cùng bỏ xác tại chỗ này. Nay Ta thành Vô thượng Chánh giác, lại cũng muốn xả bỏ mạng căn, gởi thân tại đây. Từ nay về sau, Ta đã dứt tuyệt sanh tử, không còn có chỗ nào là nơi bỏ xác Ta nữa. Đây là đời cuối cùng. Ta không còn thọ sinh trở lại nữa.”

Bấy giờ, Thế Tôn tại thành Câu-thi-na-kiệt, Bản sanh xứ, trong vuờn Sa-la, giữa hai cây song thọ, vào lúc sắp gần diệt độ, nói với A-nan rằng:

“Này A-nan! Ngươi hãy vào thành Câu-thi-na-kiệt, báo tin cho những người Mạt-la rằng: ‘Chư Hiền nên biết, Như Lai nửa đêm nay sẽ vào Niết-bàn tại giữa cây song thọ trong vườn Sa-la. Các người nên kịp thời đến thưa hỏi các điều nghi ngờ và trực tiếp nghe Phật chỉ dạy, để sau khỏi hối tiếc.”

A-nan vâng lời Phật dạy, rời chỗ ngồi đứng dậy, lễ Phật mà đi. Cùng với một Tỳ-kheo khác, nước mắt chảy ròng, mà vào thành Câu-thi-na. Khi vào thành, gặp năm trăm Mạt-la nhân có chuyện đang họp cả một chỗ. Họ thấy A-nan đến, đều đứng dậy chào hỏi rồi đứng về một bên, và bạch rằng:

“Không hiểu Tôn giả có việc gì mà phải vào thành lúc chiều tối thế này?”

A-nan rơi lệ vừa nói:

“Tôi vì ích lợi các người, đến tin các người hay Đức Như Lai đến nửa đêm nay sẽ vào Niết-bàn. Các người nên kịp thời đến thưa hỏi những điều hoài nghi, trực tiếp nghe Phật chỉ dạy, để sau khỏi hối tiếc.”

Vừa nghe xong, những người Mạt-la cất tiếng kêu than, vật vã xuống đất, có người ngất đi tỉnh lại. Ví như cây lớn khi trốc gốc thì các nhánh cành đều đổ gãy. Họ đồng than:

“Phật diệt độ sao mà nhanh thế! Phật diệt độ làm sao nhanh thế! Con mắt của thế gian mà diệt mất, thì chúng sanh bị suy hại lâu dài!”

A-nan an ủi họ:

“Thôi, các người chớ buồn! Trời đất, muôn vật, hễ có sanh đều có chết. Muốn cho pháp hữu vi tồn tại mãi là điều không thể có được. Phật há chẳng dạy: ’Có hợp tất có ly, có sanh tất có diệt‘ đó sao!”

Rồi thì, các người Mạt-la bảo nhau:

“Chúng ta hãy về nhà, đem cả gia thuộc và năm trăm khổ vải trắng, cùng đến Song thọ.”

Những người Mạt-la ai về nhà nấy, rồi đem cả gia thuộc, và mang cả năm trăm tấm lụa trắng ra khỏi thành Câu-thi, đến giữa rừng Song thọ, và đi đến chỗ A-nan. A-nan vừa trông thấy từ xa, thầm nghĩ: ‘Bọn họ rất đông. Nếu để cho từng người một vào yết kiến Phật, e rằng chưa khắp hết thì Như Lai đã diệt độ rồi. Ta nên bảo họ vào đầu hôm đồng một lượt đến bái yết Phật’.”

A-nan liền dắt năm trăm người Mạt-la và gia thuộc đến trước Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, rồi đứng sang một bên và bạch rằng:

“Nay có các Mạt-la tên như thế và gia thuộc, xin thăm hỏi đức Thế Tôn sức khoẻ có bình thường không?”

Phật nói:

“Phiền các ngươi đến thăm. Ta chúc cho các ngươi sống lâu, vô bịnh.”

A-nan bằng cách đó đã có thể dẫn hết các người Mạt-la và gia thuộc của họ vào thăm Phật. Khi ấy, các Mạt-la đảnh lễ dưới chân Phật, rồi ngồi sang một bên.

Thế Tôn thuyết giảng cho họ về vô thường, khai thị, giáo huấn, khiến cho được lợi ích, hoan hỷ.

Nghe pháp xong, các Mạt-la ai nấy đều hoan hỷ, liền đem năm trăm khổ vải trắng dâng Phật. Phật thụ lãnh. Các Mạt-la rời khỏi chỗ ngồi, đảnh lễ Phật rồi lui ra.

Lúc đó, trong thành Câu-thi có một vị Phạm-chí tên Tu-bạt là bực kỳ cựu đa trí, đã một trăm hai mươi tuổi, nhân nghe đức Sa-môn Cù-đàm đêm nay sẽ diệt độ tại giữa cây song thọ, ông tự nghĩ: ‘Ta đối với pháp có điều hoài nghi. Chỉ có đức Cù-đàm mới khai mở được tâm ý ta. Ta nên kịp thời cố hết sức mình đi đến Phật.’ Ngay đêm ấy ông gắng ra khỏi thành, đi đến Song thọ, đến chỗ A-nan. Sau khi chào hỏi xong, ông thưa:

“Tôi nghe Sa-môn Cù-đàm sắp vào Niết-bàn đêm nay, nên đến đây mong được bái yết một lần. Tôi đối với pháp có điều hoài nghi, mong được gặp Cù-đàm để Ngài quyết nghi cho. Vậy Ngài có được rỗi rảnh cho tôi vào bái yết không?”

A-nan bảo: “Thôi đừng, Tu-bạt! Phật đang có bịnh. Không nên quấy rầy Ngài.”

Tu-bạt cố nài xin đến ba lần rằng:

“Tôi nghe đức Như Lai ra đời như hoa ưu-đàm, rất lâu mới xuất hiện một lần, nên đến đây mong bái yết để được giải quyết nghi ngờ. Ngài có rỗi rảnh cho tôi gặp một lát được không?”

A-nan cũng vẫn trả lời như trước:

“Phật đang có bịnh. Không nên quấy rầy Ngài.”

Khi ấy Phật bảo A-nan:

“A-nan, ngươi chớ ngăn cản. Hãy để cho ông ấy vào. Ông muốn giải quyết sự nghi ngờ, không có gì phiền nhiễu. Nếu nghe được pháp của Ta, ắt được khai ngộ.”

A-nan liền bảo Tu-bạt:

“Nếu ông muốn vào thăm Phật, xin mời vào.”

Tu-bạt được vào, chào hỏi Phật xong, ngồi một bên và bạch Phật:

“Tôi đối với pháp có điều hoài nghi. Ngài có rỗi rảnh quyết nghi cho không?”

Phật nói: “Ông cứ tùy ý hỏi”.

Tu-bạt hỏi:

“Bạch Cù-đàm, có những giáo phái khác, tự xưng bậc thầy, như các ông Phất-lan Ca-diếp, Mạt-già-lê Kiều-xá-lợi, A-phù-đà Sí-xá-kim-bạt-la, Ba-phù Ca-chiên, Tát-nhã Tỳ-da-lê-phất, Ni-kiền Tử. Những bậc Thầy đó đều có pháp riêng, đức Sa-môn Cù-đàm có biết hết hay không?”

Phật đáp: “Thôi, thôi! Nói về điều ấy có ích gì? Những giáo pháp ấy Ta đều rõ cả. Nay Ta sẽ nói cho Ông ngươi pháp thâm diệu, Ông hãy lắng nghe và khôn khéo suy nghiệm. Này Tu-bạt! Trong giáo pháp nào mà không có tám Thánh đạo thời ở đó không có quả vị Sa-môn thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Trong giáo pháp nào có tám Thánh đạo thời ở đó có quả vị Sa-môn thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Nay trong giáo pháp này có tám Thánh đạo nên có qủa vị Sa-môn thứ nhất, quả vị Sa-môn thứ hai, thứ ba, thứ tư. Trong các chúng ngoại đạo không có”.

Rồi Thế Tôn đọc bài kệ:

Ta hai mươi chín tuổi,
Xuất gia tỳm Chánh đạo.
Từ khi Ta thành Phật,
Đến nay năm mươi năm.
Các hành giới, định, tuệ,
Sông đơn độc tư duy.
Nay Ta giảng pháp yếu:
Ngoại đạo không Sa-môn.

Phật bảo:

“Này Tu-bạt! Nếu các Tỳ-kheo thảy đều có thể tự nhiếp tâm thời cõi thế gian này không trống vắng A-la-hán.

Khi ấy Tu-bạt thưa với A-nan:

“Những ai theo đức Sa-môn Cù-đàm đã tu hành phạm hạnh, hiện đang tu hành và sẽ tu hành, thảy đều có lợi ích lớn. A-nan, ông theo Như Lai tu hành phạm hạnh cũng được lợi ích lớn. Tôi nay được gặp mặt Như Lai, hỏi những điều nghi ngờ, cũng được lợi ích lớn. Nay Như Lai cũng đã ký biệt cho tôi như là ký biệt cho đệ tử.”

Rồi ông bạch Phật:

“Con nay có thể ở trong pháp của Như Lai mà xuất gia thọ giới cụ túc được chăng?”

Phật nói:

“Này Tu-bạt, nếu có dị học Phạm-chí muốn tu hành ở trong giáo pháp của Ta, phải được thử qua bốn tháng để xét coi hành vi họ, chí nguyện, tánh nết họ. Nếu thấy đủ các oai nghi không điều gì thiếu sót, mới cho phép thọ cụ túc giới ở trong giáo pháp Ta. Tu-bạt, nên biết, còn do bởi tánh hạnh của mỗi người vậy.”

Tu-bạt lại bạch Phật:

“Dị học Phạm-chí muốn tu hành ở trong Phật pháp, phải được thử qua bốn tháng để xét coi hành vi, chí nguyện, tánh nết. Nếu thấy đủ các oai nghi không điều gì thiếu sót, mới cho phép thọ cụ túc giới ở trong Phật pháp. Nay con có thể phục dịch bốn năm ở trong Phật pháp, khi đủ các oai nghi không còn gì thiếu sót mới xin thọ cụ giới.”

Phật dạy:

“Này Tu-bạt, Ta đã nói trước rồi, còn do bởi tánh hạnh của mỗi người vậy.”

Ngay trong đêm đó, Tu-bạt được xuất gia thọ giới, thanh tịnh tu hành, ngay trong hiện tại, tự thân tác chứng, biết như thật rằng, “Sanh tử đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh”. Lúc gần nửa đêm, ông đã chứng quả A-la-hán, là đệ tử cuối cùng của Phật và diệt độ trước Phật.

Bấy giờ, A-nan đứng hầu sau Phật vỗ giường than khóc, không thể tự chế, rằng:

“Như Lai diệt độ sao mà vội thế! Thế Tôn diệt độ sao mà vội thế! Đại pháp chìm lặng làm sao nhanh quá! Con mắt thế gian diệt mất thì chúng sanh suy đọa lâu dài! Ta nhờ ơn Phật xuất gia mà chỉ đạt được bậc học địa, nhưng sự nghiệp tu chưa thành mà Như Lai đã diệt độ!”

Khi ấy đức Thế Tôn dù biết mà cố hỏi:

“Tỳ-kheo A-nan đâu rồi?”

Các Tỳ-kheo bạch Phật:

“Tỳ-kheo A-nan đang ở sau Phật, vỗ giường than khóc, không thể tự chế, rằng: Như Lai diệt độ sao mà vội thế! Đại pháp chìm lặng làm sao mau quá! Con mắt thế gian diệt mất thì chúng sanh suy đọa lâu dài! Ta nhờ ơn Phật xuất gia mà chỉ đạt được bậc học địa, nhưng sự nghiệp tu chưa thành mà Như Lai đã diệt độ!”

Phật bảo A-nan:

“Thôi, thôi, A-nan! Chớ có buồn phiền than khóc. Từ trước đến nay ngươi hầu hạ Ta với thân hành từ ái không hạn lượng, không phân hai; ngữ hành từ ái, ý hành từ ái không hạn lượng, không phân hai. A-nan, ngươi đã cúng dường Ta, công đức rất lớn. Nếu có sự cúng dường nào của chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn và Bà-la-môn, cũng không sao sánh bằng được. Ngươi hãy siêng năng lên, không bao lâu sẽ thành Đạo”

Rồi Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo! Đệ tử thị giả của chư Phật quá khứ cũng chỉ như A-nan. Đệ tử thị giả của chư Phật vị lai cũng chỉ như A-nan. Nhưng đệ tử thị giả của chư Phật quá khứ đượcPhật nhắc bảo mới biết. Còn A-nan nay, Ta vừa đưa mắt là đã biết Như Lai cần gì, Thế Tôn cần gì. Đó là pháp vị tằng hữu hữu của A-nan, các ông hãy ghi nhớ.

“Chuyển Luân Thánh vương có bốn pháp vị tằng hữu, kỳ đặc. Những gì là bốn? Khi Thánh vương đi, người dân khắp cả nước đều đến nghinh đón; thấy vua rồi thì hoan hỷ, nghe lời dạy cũng hoan hỷ, chiêm ngưỡng uy nhan không hề biết chán. Khi Thánh vương đứng, khi Thánh vương ngồi và khi Thánh vương nằm, quốc dân đều đến bái yết, được thấy vua họ vui mừng, được nghe vua họ vui mừng, họ trông ngắm dung nhan vua không biết chán. Đó là bốn pháp hy hữu của Chuyển Luân Thánh vương. A-nan cũng có bốn pháp đặc biệt ấy. Khi A-nan im lặng đi vào chúng Tỳ-kheo, chúng đều hoan hỷ; thuyết pháp cho chúng, ai nghe cũng hoan hỷ; nhìn ngắm nghi dung, nghe lời thuyết pháp không hề biết chán. Khi A-nan im lặng vào chúng Tỳ-kheo-ni, khi A-nan vào chúng Ưu bà tắc, khi A-nan vào chúng Ưu-ba-di, nơi nào được trông thấy A-nan cũng vui mừng, được nghe A-nan thuyết pháp cũng vui mừng; họ trông nhìn nghi dung và lời A-nan thuyết pháp không biết chán. Đó là bốn pháp vị tằng hữu, kỳ đặc của A-nan.”

Bấy giờ, A-nan trịch áo bày vai phải, quỳ gối phải xuống đất, bạch Phật:

“Thế Tôn, hiện nay các Sa-môn khắp bốn phương, gồm những vị kỳ cựu đa văn, thấu hiểu kinh luật, đức hạnh thanh cao, thường đến bái yết Phật, nhân đó con được lễ kính và gần gũi hỏi han. Nhưng sau khi Phật diệt độ rồi, họ không đến nữa, con không còn biết hỏi ai nữa, thì làm sao?”

Phật bảo A-nan:

“Ngươi chớ lo. Các con nhà dòng dõi thường có bốn chỗ tưởng nhớ: 1. Tưởng tới chỗ Phật sanh, hoan hỉ muốn thấy, nhớ mãi không quên, sanh tâm luyến mộ. 2. Tưởng tới chỗ Phật thành đạo, hoan hỉ muốn thấy, nhớ tưởng không quên, sanh tâm luyến mộ. 3. Tưởng tới chỗ Phật chuyển Pháp luân đầu tiên, hoan hỉ muốn thấy, nhớ tưởng không quên, sanh tâm luyến mộ. 4. Tưởng tới chỗ Phật vào Niết-bàn, hoan hỷ muốn thấy, nhớ tưởng không quên, sanh tâm luyến mộ.

“Này A-nan, sau khi Ta diệt độ, trai hay gái con nhà dòng dõi nhớ nghĩ khi Phật giáng sinh có những công đức như thế, khi Phật đắc đạo có những thần thông như thế, khi Phật chuyển Pháp luân có những sự hóa độ như thế, khi Phật diệt độ có những lời di huấn như thế. Rồi mỗi người đi đến bốn chỗ đó kính lễ, dựng chùa tháp cúng dường. Khi chết đều được sanh lên cõi trời, chỉ trừ người đắc đạo.”

Phật lại bảo A-nan:

“Này A-nan, sau khi Ta diệt độ, có các người dòng họ Thích đến cầu đạo, hãy nhận cho họ xuất gia thọ giới cụ túc chớ để lâu. Những người Phạm-chí dị học đến cầu đạo cũng nhận cho xuất gia thọ giới cụ túc, chớ có để thử qua bốn tháng. Vì những người kia vốn có học sẵn các luận thuyết khác, nếu để lâu thì các kiến giải trước của họ sẽ phát sanh lại.”

Bấy giờ A-nan quỳ xuống, chắp tay bạch Phật:

“Tỳ-kheo Xiển-nộ thô lỗ, tự chuyên, sau khi Phật diệt độ, phải đối xử thế nào?”

Phật dạy:

“Sau khi Ta diệt độ, nếu Tỳ-kheo Xiển-nộ không tuân oai nghi, không chịu nghe giáo huấn, các ông hãy cùng xử trị theo phép phạm-đàn là truyền hết các Tỳ-kheo không ai được cùng nói chuyện, cùng tới lui, chỉ bảo, giúp đỡ.”

A-nan lại bạch Phật: “Sau khi Phật diệt độ, các hạng nữ nhân đến thọ giáo huấn cần được đối xử như thế nào?”

Phật dạy:

“Đừng gặp họ.”

“Giả sử phải gặp thì làm sao?”

“Chớ cùng nói chuyện.”

“Giả sử phải cùng nói chuyện thì làm sao?”

“Hãy tự thu nhiếp tâm ý.

“Này A-nan, ngươi chớ nghĩ sau khi Ta diệt độ, các ngươi mất chỗ nương tựa, không ai che chở. Chớ có quan niệm như vậy. Nên biết những Kinh và Giới mà Ta đã dạy từ khi thành Đạo đến nay là chỗ nương tựa, che chở các ngươi đó!

“Này A-nan, từ nay trở đi, cho phép các Tỳ-kheo tùy nghi bỏ các giới cấm nhỏ nhặt. Kẻ trên, người dưới xưng hô nhau phải thuận lễ độ. Đó là pháp kính thuận của người xuất gia.”

Rồi Phật nói với các Tỳ-kheo:

“Này các Tỳ-kheo, đối với Phật, Pháp và chúng Tăng, đối với Chánh đạo, các ông có điều gì hoài nghi nữa không, nên kịp thời hỏi han để sau khỏi hối tiếc. Kịp lúc Ta còn, Ta sẽ giảng thuyết cho các ngươi.”

Các Tỳ-kheo đều im lặng. Phật lại nói:

“Các ngươi, đối với Phật, Pháp và Chúng tăng, đối với Chánh đạo, các ông có điều gì hoài nghi nữa không, nên kịp thời hỏi han để sau khỏi hối tiếc. Kịp lúc Ta còn, Ta sẽ giảng thuyết cho các ngươi.”

Các Tỳ-kheo cũng vẫn im lặng. Phật lại nói:

“Nếu các ngươi e ngại không dám hỏi, hãy mau nhờ các vị hiểu biết hỏi giúp cho; nên kịp thời để sau khỏi hối tiếc.”

Các Tỳ-kheo cũng vẫn lặng thinh. A-nan bạch Phật:

“Con tin rằng đại chúng ở đây ai nấy đều đã có lòng tin thanh tịnh, không một ai còn hoài nghi đối với Phật, Pháp, Tăng và Chánh đạo nữa.”

Phật dạy:

“A-nan, Ta cũng biết trong chúng này dù một vị Tỳ-kheo nhỏ nhất cũng thấy được dấu Đạo, không còn đọa vào đường ác, chỉ trải qua bảy lần sanh lại cõi Dục này để tu hành là dứt hết thống khổ.”

Bấy giờ, Đức Thế Tôn liền thọ ký cho một ngàn hai trăm đệ tử đã được đạo quả.

Rồi Thế Tôn khoác lên uất-đa-la-tăng để lộ cánh tay sắc màu vàng ròng, bảo với các Tỳ-kheo:

“Các ngươi hãy quán sát rằng, Như Lai mỗi khi xuất thế, như hoa ưu-đàm-bát lâu lắm mới hiện một lần.”

Quan sát ý nghĩa này, Thế Tôn đọc bài kệ:

Tay phải màu tử kim,
Phật hiện như linh thụy.
Đi, đến, hành vô thường;
Hiện diệt, chớ buông lung.

“Thế nên các Tỳ-kheo chớ có buông lung. Ta chính nhờ không buông lung mà được thành Chánh giác. Vô lượng điều lành toàn nhờ không buông lung mà có được. Hết thảy vạn vật đều vô thường, đó là lời dạy cuối cùng của Như Lai.”

Thế rồi, Thế Tôn nhập sơ thiền; rồi từ sơ thiền xuất, nhập nhị thiền; từ nhị thiền xuất, nhập tam thiền; từ tam thiền xuất, nhập tứ thiền, từ tứ thiền xuất, nhập không vô biên xứ định; từ không vô biên xứ định xuất, nhập thức vô biên xứ; từ thức vô biên xứ định xuất, nhập vào vô sở hữu xứ; từ vô sở hữu xứ định xuất, nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ phi tưởng phi phi tưởng xứ định xuất, nhập diệt thọ tưởng định.

Lúc ấy A-nan hỏi A-na-luật:

“Thế Tôn đã vào Niết-bàn rồi chăng?”

A-na-luật nói:

“Chưa, A-nan. Thế Tôn hiện đang ở trong định diệt thọ tưởng. Tôi lúc trước được thân nghe từ Phật rằng, khi Phật từ tứ thiền xuất mới vào Niết-bàn.”

Rồi Thế Tôn từ diệt thọ tưởng định xuất, nhập phi tưởng phi phi tưởng, từ phi tưởng phi phi tưởng xuất, nhập vô sở hữu định; từ vô sở hữu định xuất, nhập thức vô biên xứ định; từ thức vô biên xứ định xuất, nhập không vô biên xứ định; từ không vô biên xứ định xuất, nhập tứ thiền; từ tứ thiền xuất, nhập tam thiền; từ tam thiền xuất, nhập nhị thiền; từ nhị thiền xuất, nhập sơ thiền; rồi lại từ sơ thiền xuất lần lượt đến tứ thiền, rồi từ tứ thiền xuất, Phật vào Niết-bàn. Ngay lúc đó, cõi đất rung động, trời người kinh hoàng. Những chỗ tối tăm mà mặt trăng mặt trời không rọi đến được đều được chói sáng. Chúng sanh ở đó trông thấy nhau, và bảo nhau: ‘Người kia (bỗng nhiên) sinh ra ở đây! Người kia (bỗng nhiên) sinh ra ở đây!’ Ánh sáng ấy chiếu khắp, hơn cả ánh sáng của Chư Thiên.

Bấy giờ, trời Đao-lị, ở giữa hư không, dùng hoa văn đa-la, hoa ưu-bát-la, hoa ba-đầu-ma, hoa câu-ma-đầu, hoa phân-đà-lị, tán rải trên thân Phật và chúng hội. Rồi lại lấy bột hương chiên-đàn tán rải trên thân Phật và chúng hội.

Phật diệt độ rồi, khi ấy Phạm thiên vương ở giữa hư không ngâm bài kệ rằng:

Hết thảy loài sinh linh,
Đều phải bỏ các uẩn.
Phật là đấng Vô Thượng,
Thế gian không ai bằng.
Như Lai, Đại Thánh Hùng,
Có thần lực vô úy,
Đáng lẽ ở đời lâu,
Nhưng nay diệt độ rồi!

Trời Thích Đề-hoàn Nhơn đọc bài kệ:

Ấm hành đều vô thường
Chỉ là pháp hưng suy.
Có sanh đều có chết,
Phật tịch diệt là lạc.

Tỳ-sa-môn Thiên vương đọc bài kệ:

Đại tòng lâm, cây phúc,
Sa-la phước vô thượng.
Đấng Ruộng phước Ứng cúng,
Diệt độ giữa rừng cây.

Tỳ-kheo A-na-luật đọc bài kệ:

Phật an trú vô vi,
Không cần thở ra vào.
Vốn từ Tịch diệt đến,
Sao Thiêng nay đã tắt.

Tỳ-kheo Phạm-ma-na đọc bài kệ:

Không sanh tâmbiếng nhác;
Tự chế, tu thượng tuệ.
Không nhiễm, không bị nhiễm,
Đấng Chí Tôn lìa ái.

Tỳ-kheo A-nan đọc bài kệ:

Trời người lòng kinh sợ,
Toàn thân lông dựng lên.
Tất cả đã thành tựu,
Thế Tôn vào Niết-bàn.

Thần Kim-tỳ-la làm bài tụng:

Thế gian mất che chở,
Chúng sanh vĩnh viễn mù,
Không còn thấy Chánh giác,
Đấng sư tử giữa người.

Mật Tích lực sĩ đọc bài kệ:

Các thiên, nhân, ma, phạm,
Đời nay và đời sau,
Không còn thấy được Phật,
Bậc sư tử giữa người.

Phật mẫu Ma-da đọc bài kệ:

Phật sanh vườn Lâm-tỳ;
Đạo Ngài lưu bố rộng.
Trở lại Bản sinh xứ,
Ngài xả thân vô thường.

Thần Song thọ đọc bài kệ:

Bao giờ tôi lại lấy
Hoa sái mùa cúng dâng
Đấng Mười Lực công đức,
Như Lai vào Niết-bàn?

Thần rừng cây Sa-la đọc bài kệ:

Cõi này lạc tối thượng,
Phật sanh trưởng tại đây;
Ở đây chuyển Pháp luân,
Lại ở đây Niết-bàn.

Tứ Thiên vương đọc bài kệ:

Như Lai Vô thượng trí,
Thường diễn lẽ vô thường,
Cởi trói chúng sanh khổ,
Cuối cùng vào Niết-bàn.

Đao-lị Thiên vương đọc bài kệ:

Trải ức nghìn vạn kiếp,
Cầu thành Đạo vô thượng.
Cởi trói chúng sanh khổ,
Cuối cùng vào Niết-bàn.

Diệm Thiên vương đọc bài kệ:

Đây mảnh y tối hậu
Dùng quấn thân Như Lai.
Nay Phật diệt độ rồi,
Y này để cúng ai.

Đâu-suất-đà Thiên vương đọc bài kệ:

Đây là thân cuối cùng,
Uẩn, giới diệt ở đây.
Không tưởng ưu, tưởng hỷ,
Không tai hoạn già-chết.

Hóa Tự Tại Thiên vương đọc bài kệ:

Đúng vào giữa đêm nay,
Phật nằm nghiêng bên hữu.
Ở tại rừng Sa-la,
Thích Sư Tử diệt độ.

Tha Hóa Tự Tại Thiên vương đọc bài kệ:

Thế gian mãi tối tăm,
Trăng sao đều rơi rụng,
Mây vô thường che kín,
Mặt trời Đại trí mờ.

Các Tỳ-kheo đọc bài kệ:

Thân này như bèo bọt,
Mong manh có gì vui.
Phật được thân kim cang,
Còn bị vô thường hoại.
Thể kim cang chư Phật,
Cũng đều qui vô thường;
Tiêu tan như nhúm tuyết,
Huống những người thế gian.

Sau khi Phật nhập Niết-bàn, các Tỳ-kheo buồn đau, vật vã, gieo mình xuống đất, lăn lộn kêu than không tự kềm chế nổi, nức nở mà nói rằng:

“Như Lai diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sanh mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt”

Như thân cây lớn, trốc rễ, gãy cành. Lại như con rắn bị đứt khúc, bò trườn, uốn lượn, không biết trườn đi lối nào. Các Tỳ-kheo cũng vậy, buồn đau, vật vã, gieo mình xuống đất, lăn lộn kêu than không tự kềm chế nổi, nức nở mà nói rằng: ‘Như Lai diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sanh mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!’

Bấy giờ, Trưởng lão A-na-luật khuyên:

“Thôi các Tỳ-kheo, các ngài chớ buồn khóc, kẻo có hàng Chư Thiên trông xuống nhìn thấy, họ có thể cho là quái lạ.”

Các Tỳ-kheo hỏi A-na-luật:

“Trên ấy có bao nhiêu thiên thần?”

A-na-luật nói:

“Đầy kín hư không. Kể sao hết. Thảy đều ở trong hư không, bồi hồi, bứt rứt, bước đi khập khiễng, gạt nước mắt mà than rằng: ‘Như Lai diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sanh mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!’ Như thân cây lớn, trốc rễ, gãy cành. Lại như con rắn bị đứt khúc, bò trườn, uốn lượn, không biết trườn đi lối nào. Các Chư Thiên cũng vậy, thảy đều ở trong hư không, bồi hồi, bứt rứt, bước đi khập khiễng, gạt nước mắt mà than rằng: ‘Như Lai diệt độ sao chóng thay! Thế Tôn diệt độ sao sớm thay! Đại pháp sao chìm lặn sớm thay! Quần sanh mãi mãi suy sụp; con mắt của thế gian đã tắt!’

Các Tỳ-kheo suốt đêm đến sáng cùng nhau giảng luận pháp ngữ.

Trưởng lão A-na-luật bảo A-nan đi vào thành báo tin cho dân chúng dòng Mạt-la biết Phật đã diệt độ, như họ có muốn cúng dường thế nào thì mau đến kịp thời. A-nan vâng lời, đứng dậy, lễ chân Phật, rồi dắt theo một Tỳ-kheo, vừa khóc vừa đi vào thành. Từ xa A-nan trông thấy năm trăm người Mạt-la do có chút duyên sự đang nhóm tại một chỗ. Trông thấy A-nan, họ đều đứng dậy nghinh tiếp, đảnh lễ và hỏi:

“Tôn giả có việc gì đến đây sớm vậy?”

A-nan đáp:

“Vì lợi ích các ngài, nên mới sáng sớm tôi đã đến đây. Các ngài nên biết, Như Lai đêm qua đã diệt độ rồi. Các ngài muốn cúng dường thế nào thì nên đến kịp thời.”

Chúng Mạt-la vừa nghe tin, ai nấy bi cảm buồn rơi lệ than kể: “Phật vào Niết-bàn sao vội quá! Con mắt của thế gian đã diệt!”

A-nan khuyên:

“Thôi, thôi, các ngài! Chớ có buồn khóc! Muốn cho pháp hữu vi không bị biến hoại, không thể nào được. Đức Như Lai đã dạy, hễ có sanh tức có chết, có hội hiệp tức có chia ly, hết thảy ân ái đều vô thường cả.”

Chúng Mạt-la mới bàn nhau rằng:

“Chúng ta hãy trở về nhà mang hương hoa, kỹ nhạc, đi nhanh đến rừng cây Song thọ để cúng dường Kim thân suốt một ngày, rồi thỉnh Kim thân Phật đặt lên một cái giường, khiến thanh niên Mạt-la nâng bốn góc giường khiêng đi; có tràng phan, lọng tàn, đốt hương, rải hoa, trỗi nhạc, cúng dường. Đưa vào thành cửa Đông khắp các nẻo cho dân chúng cúng dường, rồi đưa ra cửa thành Tây, đến một đồi cao rộng mà hỏa thiêu.”

Bàn xong, ai về nhà nấy, sắm sửa các thứ hương hoa, kỹ nhạc, rồi đi đến rừng Song thọ, cúng dường xá-lợi. Suốt một ngày rồi, họ đặt xá-lợi Phật lên trên một cái giường. Chúng Mạt-la cùng đến khiêng. Nhưng dở không lên.

Trưởng lão A-na-luật mới bảo:

“Này các ngài, chớ nhọc công khiêng! Hiện nay có các Chư Thiên muốn đến khiêng giường.”

Các người Mạt-la hỏi:

“Ý Chư Thiên thế nào mà lại muốn khiêng giường?”

A-na-luật đáp:

“Các người muốn mang hương hoa, kỹ nhạc cúng dường Kim thân suốt một ngày, rồi thỉnh Kim thân Phật đặt lên một cái giường, khiến thanh niên Mạt-la nâng bốn góc giường khiêng đi; có tràng phan, lọng tàn, đốt hương, rải hoa, trỗi nhạc cúng dường. Đưa vào thành cửa Đông khắp các nẻo cho dân chúng cúng dường, rồi đưa ra thành cửa Tây, đến một đồi cao rộng mà hỏa thiêu. Ý Chư Thiên muốn lưu Kim thân lại trong bảy ngày để kính lễ cúng dường bằng các thứ hoa hương, kỹ nhạc, sau mới thỉnh lên giường, cho các thanh niên Mạt-la nâng bốn góc rước vào thành cửa Đông, đi khắp các nẻo để cho dân chúng cúng dường, rồi đưa ra thành cửa Bắc, qua sông Hi-liên-thiền đến chùa Thiên quan mà hỏa thiêu. Ý Chư Thiên là như vậy nên khiến cho giường bất động.”

Các Mạt-la nói:

“Hay lắm! Xin theo ý Chư Thiên!”

Chúng Mạt-la bảo nhau:

“Chúng ta hãy vào thành trước, đi đến các ngõ đường, dọn bằng phẳng các con đường, quét tước, đốt hương, rồi trở lại đây để cúng dường Kim thân trong bảy ngày.”

Rồi các Mạt-la cùng vào thành, đi đến các ngõ đường, dọn bằng phẳng các con đường, quét tước, đốt hương, xong rồi ra khỏi thành, trở lại rừng Song thọ, dùng hương hoa, kỹ nhạc để cúng dường Kim thân. Sau bảy ngày, vào lúc trời chiều, họ thỉnh Kim thân Phật đặt lên một cái giường, khiến các thanh niên Mạt-la nâng bốn góc khiêng đi thong thả giữa đám đông người hộ tống, có tràng phan, hương hoa, âm nhạc cúng dường. Từ không trung các vị trời Đao-lị dùng hoa văn-đà-la, hoa ưu-đàm-bát-la, hoa ba-đầu-ma, hoa câu-vật-đầu, hoa phân-đà-lị, và bột hương chiên-đàn nhà trời rải trên kim thân và tràn ngập các ngã đường, Chư Thiên tấu nhạc, quỷ thần ca ngâm.

Khi ấy các người Mạt-la nói với nhau:

“Hãy bỏ qua nhạc loài người. Xin tấu nhạc trời để cúng dường xá-lợi.”

Rồi các người Mạt-la khiêng giường tiến tới dần, vào cửa thành phía Đông, đến mỗi ngã đường thì dừng lại để cho dân chúng đốt hương, tán hoa, trỗi nhạc cúng dường. Lúc ấy có nàng Lộ-di dòng Mạt-la vốn dốc lòng tin Phật, cầm một đóa hoa vàng lớn như bánh xe cúng dường kim thân. Khi ấy một bà lão cất tiếng tán thán rằng: “Các Mạt-la này may được phúc lợi lớn. Như Lai cuối cùng diệt độ tại đây. Khắp nước nhân dân hớn hở cúng dường”.

Họ cúng dường xong, đưa Kim thân ra thành cửa bắc, qua sông Ni-liên-thuyền đến chùa Thiên quan, đặt giường xuống đất rồi thưa với A-nan:

“Chúng tôi bây giờ nên cúng dường cách nào nữa?”

A-nan bảo:

“Tôi trực tiếp nghe từ Phật, lãnh thọ lời Phật dạy rằng: muốn tẩn táng xá-lợi hãy làm như pháp tẩn táng Chuyển Luân Thánh vương.”

Hỏi: “Phép táng Chuyển Luân Thánh vương là thế nào?”

Đáp: “Về phép táng Chuyển Luân Thánh vương, trước hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể, rồi lấy vải bông mới quấn thân thể, rồi lấy năm trăm tấm vải lần lượt quấn vào, đặt thân vào kim quan. Sau khi đã tẩm dầu mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ hai lớn bằng sắt, bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương chiên-đàn. Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên mà hỏa thiêu. Thiêu xong lượm lấy xá-lợi, dựng tháp treo phan thờ tại ngã tư đường để dân chúng đi ngang trông thấy tháp của pháp vương mà tưởng nhớ lại chánh hóa của vua đã làm lợi ích cho nhiều người. A-nan, ngươi muốn táng Ta, trước hết lấy nước thơm tắm rửa thân thể, rồi lấy vải bông mới quấn thân thể, rồi lấy năm trăm tấm vải lần lượt quấn vào, đặt thân vào kim quan. Sau khi đã tẩm dầu mè, lại đặt kim quan trong một cái quách thứ hai lớn bằng sắt, bên ngoài là lớp quách bằng gỗ hương chiên-đàn. Chất các thứ vải dày, hương thơm lên trên mà hỏa thiêu. Thiêu xong lượm lấy xá-lợi, dựng tháp treo phan thờ tại ngã tư đường để dân chúng đi ngang trông thấy tháp của Phật mà tưởng nhớ lại Đạo hóa của Pháp vương Như Lai, sống thì được phước lợi, chết thì sanh thiên. Trừ người đã đắc đạo”.

Chúng Mạt-la bảo nhau:

“Chúng ta về thành sắm sửa các đồ tẩn táng, các thứ hương hoa, bông gòn, quan quách, dầu thơm và vải lụa trắng.”

Những người Mạt-la vào thành sắm sửa các thứ xong, trở lại chùa Thiên quan, dùng nước hương tắm rửa thân Phật, rồi lấy vải bông mới bọc quanh, tiếp quấn năm trăm lớp vải trắng, rồi đặt vào trong kim quan đã tẩm dầu thơm, lại đặt kim quan vào một cái quách lớn bằng sắt, rồi một cái quách gỗ chiên-đàn bọc ngoài. Xong, lấy củi thơm chất đầy lên trên.

Tiếp đó, vị Đại thần dòng Mạt-la tên Lộ-di, cầm cây đuốc lớn châm lửa vào giàn hỏa, song lửa không cháy. Các người Mạt-la trưởng lão cũng cầm lửa châm theo, song lửa vẫn không cháy. Trưởng lão A-na-luật bảo chúng Mạt-la:

“Thôi các Ngài, chẳng phải sức các ngài đốt được đâu! Lửa không cháy là vì ý Chư Thiên vậy.”

Chúng Mạt-la hỏi:

“Tại sao Chư Thiên lại khiến cho lửa không cháy?”

A-na-luật đáp:

“Chư Thiên nhân thấy Đại Ca-diếp đang dẫn năm trăm đệ tử từ nước Ba-bà đi về cho kịp được thấy Phật khi chưa hỏa thiêu. Hiện Tôn giả đang ở nửa đường. Chư Thiên biết ý nên khiến cho lửa không cháy.”

Chúng Mạt-la nói: “Xin để toại ý ấy”.

Lúc bấy giờ, Đại Ca-diếp dắt năm trăm đệ tử, từ nước Ba-bà đi về, vừa ngang giữa đường, gặp một người Ni-kiền Tử trong tay cầm một đóa hoa văn-đà-la. Đại Ca-diếp đến gần hỏi:

“Này bạn! Bạn từ đâu lại?”

Ni-kiền Tử đáp: “Tôi từ thành Câu-thi lại”.

Ca-diếp lại hỏi: “Bạn có biết Thầy của tôi không?”

“Có biết.”

Lại hỏi: “Thầy tôi hiện nay thế nào?”

Đáp: “Đã diệt độ cách đây bảy ngày. Tôi từ đó lại, nên lượm được đóa thiên hoa này”.

Ca-diếp nghe xong lòng rất buồn bã. Năm trăm Tỳ-kheo nghe Phật diệt độ, đều buồn khóc, quay cuồng kêu than không tự kềm chế nổi rằng: “Như Lai diệt độ làm sao vội quá! Thế Tôn diệt độ sao vội quá! Đại pháp chìm lặn làm sao nhanh quá! Con mắt của thế gian đã diệt, chúng sanh mãi mãi suy đọa!” Ví như cây lớn bị trốc gốc, cành nhánh gãy đổ. Lại như rắn bị chặt đuôi, quay cuồng lăn lóc, không biết trườn đi đâu. Nhưng trong chúng ấy có một Tỳ-kheo tên Bạt-nan-đà dòng họ Thích, ngăn các Tỳ-kheo rằng:

“Các ngươi chớ lo buồn. Thế Tôn diệt độ thì chúng ta được tự do. Ông già ấy trước đây thường hay bảo chúng ta nên làm thế này, không nên làm thế này. Nhưng từ nay về sau thì tùy ý chúng ta làm.”

Ca-diếp nghe rồi, lòng càng buồn, mới bảo các Tỳ-kheo sửa soạn y bát đi nhanh đến Song thọ trước khi chưa hỏa thiêu, để có thể trông thấy Phật. Các Tỳ-kheo nghe Đại Ca-diếp nói xong đều đứng dậy tùy tùng Ca-diếp đến thành Câu-thi, qua sông Ni-liên-thuyền đến chùa Thiên quan, rồi đến chỗ A-nan. Hỏi han xong, đứng sang một bên, nói với A-nan:

“Chúng tôi muốn được thấy Phật một lần chót khi chưa hỏa thiêu, có thể được không?”

A-nan đáp:

“Tuy chưa hỏa thiêu, nhưng khó mà thấy được, vì thân Phật đã được tắm nước hương, quấn một lớp kiếp-ba ngoài bọc năm trăm lớp vải trắng, đặt trong một kim quan. Kim quan lại đặt trong một cái quách bằng sắt, ngoài hết có bọc một cái quách bằng gỗ chiên-đàn, nên khó thấy được.”

Ca-diếp năn nỉ xin tới ba lần, A-nan vẫn trả lời như cũ, là khó mà thấy Phật được nữa! Ngài Đại Ca-diếp mới hướng mặt về hỏa đàn để chiêm bái, thì ngay khi ấy bỗng nhiên từ trong ba lớp quan quách, Phật đưa hai bàn chân ra ngoài. Chân có màu sắc khác lạ. Ca-diếp thấy vậy, ngạc nhiên hỏi A-nan:

“Thân Phật kim sắc, sao bây giờ lại có đổi khác?”

A-nan đáp: “Trước đây có một bà già, tiếc thương Đức Như Lai, tiến tới lấy tay vỗ vào chân Phật, để rơi nước mắt trên chân Ngài, cho nên có màu sắc đổi khác như thế”. Nghe xong, Ca-diếp lại không vui, liền hướng tới hỏa đàn đảnh lễ Kim thân Phật. Bốn bộ chúng và Chư Thiên trên không trung cũng đồng thời tác lễ. Chân Phật bỗng không hiện nữa. Ngài Đại Ca-diếp vừa đi quanh hỏa đàn ba vòng vừa tán dương rằng:

Con nay cúi đầu lễ
Đức Đạo sư Vô thượng,
Thánh trí không nghĩ lường,
Thánh trí cao tột bực.
Đại Sa-môn Tối cao,
Tối thượng,i không tỳ uế,
Đức Mâu-ni tuyệ ái,
Đấng Đại Tiên tối tôn.
Con nay cúi đầu lễ
Đấng Đại Hùng bậc nhất,
Khổ hạnh chẳng ai bằng,
Dạy người dứt nhiễm trước.
Kính lễ Vô Thượng Tôn
Không nhiễm ô trần cấu;
Tham, sân, si dứt sạch;
Vui sống đời Không tịch.
Kính lễ đấng Thập Lực,
Không hai, không thể sánh.
Đấng Thiện Thế tối thượng,
Chí Tôn giữa trời người.
Kính lễ An Ổn Ttrí,
Ngộ tứ đế, tịch tĩnh,
Vô thượng trên Sa-môn,
Khiến bỏ tà về chánh.
Kính lễ Đạo trạm nhiên,
Nơi Thế Tôn tịch diệt.
Không nóng bức, tỳ uế,
Thân tâm thường vắng lặng.
Kính lễ đấng Vô Cấu,
Trừ sạch các uế trược,
Tuệ nhãn không hạn lượng,
Cõi bất tử danh xưng.
Kính lễ đấng Vô đẳng,
Hy hữu, khó nghĩ nghì,
Tiếng nói như sư tử,
Trong rừng, không khiếp sợ.
Hàng ma, vượt bốn tộc;
Cho nên con kính lễ.

Đại Ca-diếp oai đức lớn lao, đầy đủ bốn biện tài, vừa đọc xong bài kệ trên, thì hỏa đàn không đốt mà tự nhiên bừng cháy. Chúng Mạt-la bảo nhau:

“Ngọn lửa cháy mạnh quá khó ngăn, e cháy tiêu hết xá-lợi ! Hãy tỳm đâu lấy nước dập tắt.”

Lúc đó có vị Thần cây song thọ đang đứng bên giàn hỏa, vốn dốc lòng tin Phật, dùng thần lực làm tắt ngọn lửa. Chúng Mạt-la lại bảo nhau: “Mười hai do-tuần chung quanh thành Câu-thi này, có bao nhiêu hoa thơm hái hết, đem về dâng cúng xá-lợi”.

Rồi họ đi ra hai bên thành tỳm các thứ hoa thơm đem về cúng dường xá-lợi.

Lúc đó dân Mạt-la nước Ba-bà nghe Phật diệt độ tại Song thọ, tự nghĩ: “Ta nên đến đó cầu lấy phần xá-lợi về dựng tháp cúng dường tại trong nước”. Các người Mạt-la nước Ba-bà liền hạ lệnh đem bốn thứ binh là tượng binh, mã binh, xa binh, bộ binh, đi đến thành Câu-thi và cử sứ giả nói:

“Chúng tôi nghe đức Phật đã diệt độ tại đây. Phật cũng là Thầy chúng tôi. Vì lòng kính mộ Ngài, chúng tôi đến xin phần xá-lợi về nước dựng tháp cúng dường.”

Vua Câu-thi đáp:

“Thật vậy, đúng như ngài nói. Nhưng vì đức Thế Tôn đã giáng lâm và diệt độ tại đây. Nhân dân trong nước tôi tự lo cúng dường. Phiền các ngài từ xa đến cầu xá-lợi. Nhưng điều đó hẳn là không được!”

Đồng thời dân Bạt-ly nước Giá-la-phả, dân Câu-lị nước La-ma-già, dân chúng dòng Bà-la-môn nước Tỳ-lưu-đề, dân chúng dòng họ Thích nước Ca-duy-la-vệ, dân chúng dòng Lệ-xa nước Tỳ-xá-li, và vua A-xà-thế nước Ma-kiệt, nghe đức Như Lai diệt độ tại cây Song thọ ở thành Câu-thi, đều tự nghĩ: “Ta nay nên đến đó chia phần xá-lợi”.

A-xà-thế và các vua kia mới hạ lệnh trong nước đem bốn thứ binh mã tiến qua sông Hằng. Vua A-xà-thế sai Bà-la-môn Hương Tánh:

“Ngươi nhân danh ta vào thành Câu-thi hỏi thăm vua Mạt-la, đời sống thường nhật có thoải mái chăng, lui tới có khỏe mạnh chăng, và nói ta với quí quốc xưa nay vốn tôn kính nhau, láng giềng hòa nghĩa, chưa có xảy ra điều chi tranh tụng. Nay ta nghe Như Lai diệt độ tại quý quốc. Đối với đức Thế Tôn, lòng ta thật hết sức tôn kính, nên chẳng quản xa xôi, đến thỉnh phần di cốt, đem về nước dựng tháp cúng dường. Nếu nhận lời, ta sẽ chia bớt tài bảo trong nước ta cho.”

Bà-la-môn Hương Tánh vâng lệnh, đến thành Câu-thi nói với các người Mạt-la:

“Đại vương nước Ma-kiệt có lời thăm hỏi vô vàn. Các ngài đi đứng có nhẹ nhàng không? Bước đi có khoẻ mạnh không? Và nhắn rằng: ‘Ta với quí quốc xưa nay vốn tôn kính nhau, láng giềng hòa nghĩa, chưa có xảy ra điều chi tranh tụng. Nay ta nghe Như Lai diệt độ tại quý quốc. Đối với đức Thế Tôn, lòng ta thật hết sức tôn kính, nên chẳng quản xa xôi, đến thỉnh phần di cốt, đem về nước dựng tháp cúng dường. Nếu nhận lời, ta sẽ chia bớt tài bảo trong nước ta cho’.”

Các người Mạt-la trả lời:

“Quả như vậy! Quả như lời ông nói. Nhưng vì đức Thế Tôn đã giáng lâm và diệt độ tại đây, thì nhân dân trong nước tôi tự lo cúng dường. Phiền các ngài từ xa đến cầu xin xá-lợi. Nhưng điều đó hẳn không thể được.”

Các quốc vương liền triệu tập quần thần lập nghị, tụng cáo rằng:

Chúng ta hòa nghị,
Xa đến cúi đầu,
Khiêm tốn yêu cầu.
Như không chấp nhận,
Bốn binh đã sẵn.
Không tiếc thân mạng.
Dùng nghĩa không được;
Tất phải dùng lực.

Vua Câu-thi cũng triệu tập quần thần lập nghị trả lời:

Các người xa nhọc,
Khuất nhục cầu xin
Như Lai di thể.
Nhưng không cho được.
Kia muốn dùng binh,
Ta đây cũng sẵn.
Chống trả đến cùng,
Chưa từng biết sợ.

Bấy giờ, Bà-la-môn Hương Tánh đứng ra hiểu dụ mọi người:

“Chư Hiền, các ngài lãnh thụ giáo huấn của Phật đã lâu, miệng tụng pháp ngôn, tâm phục theo giáo hóa nhân ái, thường mong cho chúng sanh thảy được an lành, nay há lẽ vì dành xá-lợi của Phật mà trở nên tàn hại nhau sao? Di thể Như Lai, nếu muốn có lợi ích rộng rãi, thì xá-lợi hiện tại nên chia ra nhiều phần.”

Chúng đều khen phải. Họ lại bàn nghị nên nhờ ai đủ sức chia giúp. Mọi người đều nói Bà-la-môn Hương Tánh là người nhân và trí đều có đủ, có thể chia được. Các quốc vương bèn sai Hương Tánh:

“Ngươi hãy vì chúng ta mà chia xá-lợi làm tám phần bằng nhau.”

Được lệnh của các quốc vương, Hương Tánh đến ngay chỗ xá-lợi, cúi đầu đảnh lễ, xong từ từ trước hết nhặt lấy răng trên của Phật để riêng một nơi. Rồi bảo sứ giả mang cái răng trên của Phật đến chỗ vua A-xà-thế rằng:

“Ngươi nhân danh ta tâu lên Vua rằng: ‘Đại vương, đời sống thường nhật có thoải mái chăng? Bước đi có khỏe không? Xá-lợi chưa đến, chắc Đại vương trông lắm? Nay tôi giao sứ giả mang răng trên của Như Lai để kịp cúng dường, cho thỏa lòng Đại vương trông ngóng. Sáng mai, lúc sao Mai mọc, xá-lợi chia xong, tôi sẽ đích thân dâng đến’.”

Khi ấy, sứ giả vâng lời, đi đến chỗ vua A-xà-thế, tâu rằng:

“Bà-la-môn Hương Tánh kính lời thăm hỏi vô vàn: ‘Đại vương, đời sống thường nhật có thoải mái không? Bước đi có khỏe không. Xá-lợi chưa đến, chắc Đại vương trông lắm? Nay tôi giao sứ giả mang răng trên của Như Lai để kịp cúng dường, cho thỏa lòng Đại vương trông ngóng. Sáng mai, lúc sao Mai mọc, xá-lợi chia xong, tôi sẽ đích thân dâng đến’.”

Tiếp đó Hương Tánh lấy một bình dung lượng chừng một thạch, rồi chia đều xá-lợi ra làm tám phần, xong, ông nói với mọi người:

“Các ngài bàn bạc cho tôi xin cái bình đó để dựng tháp thờ tại nhà riêng.”

Mọi người đều nói:

“Trí tuệ thay. Như thế là thích hợp.”

Và họ đồng ý cho.

Lúc đó, có người thôn Tất-bát cũng đến xin phần tro còn lại để dựng tháp cúng dường. Mọi người cũng bằng lòng.

Sau khi người nước Câu-thi được xá-lợi liền dựng tháp cúng dường. Các nước Ba-bà, Giá-la, La-ma-già, Tỳ-lưu-đề, Ca-duy-la-vệ, Tỳ-xá-li, Ma-kiệt sau khi được xá-lợi đều đem về nước dựng tháp cúng dường. Bà-la-môn Hương Tánh đem cái bình dùng chia xá-lợi về nhà dựng tháp cúng dường. Dân chúng thôn Tất-bát đem phần tro còn lại về dựng tháp cúng dường.

Như vậy, xá-lợi Phật được chia thờ ở tám tháp, tháp thứ chín là cái bình, tháp thứ mười là tháp tro và tháp thứ mười một là tháp tóc, thờ tóc Phật khi còn tại thế.

Phật sanh giờ nào? Thành đạo giờ nào? Diệt độ thời nào?

Sanh khi sao Phất mọc. Xuất gia khi sao Phất mọc. Thành đạo khi sao Phất mọc. Diệt độ khi sao Phất mọc.

Lưỡng Túc Tôn sanh khi nào?
Xuất gia tu khổ khi nào?
Đắc Đạo tối thượng khi nào?
Nhập Niết-bàn thành thế nào?
Mồng tám: Như Lai sanh.
Mồng tám: Phật xuất gia.
Mồng tám: thành Bồ đề.
Mồng tám: vào diệt độ.
Sao Phất mọc, Thế Tôn sanh.
Sao Phất mọc, Phật xuất gia.
Sao Phất mọc, thành Chánh giác.
Sao Phất mọc, nhập Niết-bàn.
Mồng tám, sanh Lưỡng túc tôn.
Mồng tám, vào rừng tu khổ.
Mồng tám, thành Đạo tối thượng.
Mồng tám, vào thành Niết-bàn.
Tháng hai, Như Lai sanh.
Tháng hai, Phật xuất gia.
Tháng hai, thành Bồ-đề.
Tháng hai, vào diệt độ.
Tháng hai, sanh Lưỡng Túc Tôn.
Tháng hai, vào rừng tu khổ.
Tháng hai thành Đạo tối thượng.
Tháng hai, vào thành Niết-bàn.
Sa-la hoa nở rộ,
Đủ màu ánh chói nhau,
Tại Bản sanh xứ ấy,
Như Lai nhập Niết-bàn.
Đức Đại từ Niết-bàn,
Nhiều người xưng tán lễ.
Vượt qua các sợ hãi
Quyết định nhập Niết-bàn.

SC 1Thus I have heard: One time, the Buddha was staying on Mount Gṛdhrakūṭa at Rājagṛha. He was accompanied by a large group of 1,250 monks.

Varṣākāra’s Visit

SC 2It was then that the king of Magadha, Ajātaśatru, wanted to attack Vṛji. The King thought to himself, “Although their people may be brave and fierce, it won’t be enough to stop me from seizing that country.”

SC 3King Ajātaśatru then summoned his priestly great minister Varṣākāra and told him, “Go to the Bhagavān on Mount Gṛdhrakūṭa and bow at the Bhagavān’s feet in my name. Ask about the Bhagavān’s health: ‘Are you getting around easily? Have your travels been difficult?’ Then also say to the Bhagavān, ‘The people of Vṛji are independent and brave, and the population is fierce. They won’t submit to me, so I want to attack them. What instruction might the Bhagavān have?’ If he has some instruction, then remember it well. Don’t forget any of it. Report to me the Tathāgata’s words just as you heard them, for they are never false.’”

SC 4The minister Varṣākāra accepted the King’s instructions and rode a precious chariot to Mount Gṛdhrakūṭa. Reaching a place to stop, he dismounted and proceeded on foot until he reached the Bhagavān. When they were done exchanging greetings, he sat to one side. He said to the Bhagavān, “The king of Magadha, Ajātaśatru, bows his head at the Buddha’s feet and respectfully and politely asks, ‘Are you getting around easily? Have your travels been difficult?’ He also says to the Bhagavān, ‘The people of Vṛji are independent and brave, and the population is fierce. They won’t submit to me, so I want to attack them. What instruction might the Bhagavān have?’”

SC 5At the time, Ānanda was standing behind the Bhagavān fanning him. The Buddha asked Ānanda, “Have you heard that the people of Vṛji frequently hold meetings and discussions on what’s proper?”

He replied, “I’ve heard that.”

SC 6The Buddha said to Ānanda, “If they do that, then the elders and the youth will be in accord, and that’ll make them flourish. Their country will be safe for a long time. They’ll be impossible to conquer.

SC 7“Ānanda, have you heard that the people of Vṛji are in accord with the nobility and ministers? Do those in high and low stations respect each other?”

He replied, “I’ve heard that.”

SC 8“Ānanda, if they do that, then the elders and the youth will be in accord, and that’ll make them flourish. Their country will be safe for a long time. They’ll be impossible to conquer.

SC 9“Ānanda, have you heard that the people of Vṛji are respectful of the law, clear about what to avoid, and don’t violate the rules of propriety?”

He replied, “I’ve heard that.”

SC 10“Ānanda, if they do that, then the elders and the youth will be in accord, and that’ll make them flourish. Their country will be safe for a long time. They’ll be impossible to conquer.

SC 11“Ānanda, have you heard that the people of Vṛji are dutiful to their parents and respectfully follow their teachers and elders?”

He replied, “I’ve heard that.”

SC 12“Ānanda, if they do that, then the elders and the youth will be in accord, and that’ll make them flourish. Their country will be safe for a long time. They’ll be impossible to conquer.

SC 13“Ānanda, have you heard that the people of Vṛji venerate their ancestral shrines and pay their respects to the spirits?”

He replied, “I’ve heard that.”

SC 14“Ānanda, if they do that, then the elders and the youth will be in accord, and that’ll make them flourish. Their country will be safe for a long time. They’ll be impossible to conquer.

SC 15“Ānanda, have you heard that the people of Vṛji are honest, pure, and undefiled inside their households, and their words are never perverse even when joking?”

He replied, “I’ve heard that.”

SC 16“Ānanda, if they do that, then the elders and the youth will be in accord, and that’ll make them flourish. Their country will be safe for a long time. They’ll be impossible to conquer.

SC 17“Ānanda, have you heard that the people of Vṛji traditionally serve ascetics, respect those who observe the precepts, look up to them, protect them, and support them so that they are never negligent?”

He replied, “I’ve heard that.”

SC 18“Ānanda, if they do that, then the elders and the youth will be in accord, and that’ll make them flourish. Their country will be safe for a long time. They’ll be impossible to conquer.”

SC 19Varṣākāra then said to the Buddha, “If the people of that country were to practice just one of those principles, they couldn’t be schemed against. How would it be if they have all seven? I’d like to take my leave now; I have many duties of state.”

The Buddha said, “It’s up to you to decide when to go.”

SC 20Varṣākāra then rose from his seat, circled the Buddha three times, saluted him, and departed.

How to Ensure the Teaching’s Growth

SC 21Not long after he left, the Buddha told Ānanda, “Go and tell all the monks here in Rājagṛha to assemble at the meeting hall.”

SC 22Ānanda replied, “Very well,” then he went to the city of Rājagṛha and called all the monks to assemble in the meeting hall. He then [returned and] said to the Bhagavān, “The monks have assembled. It’s up to the sage to decide when to go.”

SC 23The Bhagavān then rose from his seat and went to the Dharma meeting hall. He prepared a seat there and sat down. He then addressed the monks, “I will give a discourse on seven principles of not declining. Listen closely! Listen closely, and consider it well.”

The monks said to the Buddha, “Very well, Bhagavān! We’d be glad to hear it.”

SC 24The Buddha told the monks, “These are seven principles of not declining: First, if we frequently hold meetings and discuss the proper meaning, elders and juniors will be in accord, and the teaching will be indestructible.

SC 25“Second, if those in high and low positions are in harmony, respectful, and don’t contradict each other, elders and juniors will be in accord, and the teaching will be indestructible.

SC 26“Third, if we uphold the law, are clear about what to avoid, and don’t violate the rules, elders and juniors will be in accord, and the teaching will be indestructible.

SC 27“Fourth, if a monk has the ability to protect the community, has many associates, and pays his respects as he should, elders and juniors will be in accord, and the teaching will be indestructible.

SC 28“Fifth, if we are careful with our minds and dutiful to our leaders, elders and juniors will be in accord, and the teaching will be indestructible.

SC 29“Sixth, if we purely cultivate the religious life and avoid situations of desire, elders and juniors will be in accord, and the teaching will be indestructible.

SC 30“Seventh, if we put others first and ourselves after them and don’t covet fame or profit, elders and juniors will be in accord, and the teaching will be indestructible.”

SC 31The Buddha told the monks, “There’s another seven things that will make the teaching grow and not diminish. [What are the seven?] First, if we enjoy few duties and don’t like doing many things, the teaching will grow and not diminish. Second, if we enjoy silence and don’t like much talk … Third, if we’re seldom sleepy and don’t have any gloominess … Fourth, if we don’t keep company or talk about pointless things … Fifth, if we don’t praise ourselves for virtues we don’t have … Sixth, if we don’t associate with bad people or make them our companions … Seventh, if we’re happy living alone in quiet places in mountains and forests… Thus, monks, the teaching then will grow and not diminish.”

SC 32The Buddha told the monks, “There’s another seven principles that will make the teaching grow and not diminish. What are the seven? First, have faith in the Tathāgata, Arhat, and Perfectly Awakened One who’s been given the ten epithets. Second, be conscientious and ashamed of one’s failings. Third, be modest and embarrassed by bad behavior. Fourth, be well-versed in and remember what’s good in the beginning, middle, and end, that’s profound in content and expression, that’s pure and undefiled, and that perfects the religious life. Fifth, diligently practice asceticism, cease doing what’s bad, cultivate what’s good, and don’t abandon that effort. Sixth, remember and don’t forget what’s been learned in the past. Seventh, cultivate wisdom, recognize the law of birth and cessation, head for the noble goal, and end the source of suffering. Thus, the teaching will grow and not diminish with these seven principles.”

SC 33The Buddha told the monks, “There’s another seven principles that will make the teaching grow and not diminish. What are the seven? First, respect the Buddha. Second, respect the Dharma. Third, respect the Saṅgha. Fourth, respect the precepts. Fifth, respect samādhi. Sixth, be in respectful accord with your father and mother. Seventh, respect carefulness. Thus, the teaching will grow and not diminish with these seven principles.”

SC 34The Buddha told the monks, “There’s another seven principles that will make the teaching grow and not diminish. What are the seven? First, observe the impurities of the body. Second, observe the impurities of food. Third, don’t be happy with the world. Fourth, always be mindful of the idea of death. Fifth, [be mindful of] the idea that what arises is impermanent. Sixth, [be mindful of] the idea that impermanence is painful. Seventh, [be mindful of] the idea that what’s painful is not self. Thus, the teaching will grow and not diminish with these seven principles.”

SC 35The Buddha told the monks, “There’s another seven principles that will make the teaching grow and not diminish. What are the seven? First, cultivate the awakening factor of mindfulness in quietude, without desire, and escape to the unconditioned. Second, cultivate the awakening factor of [discriminating] the teaching … Third, cultivate the awakening factor of effort … Fourth, cultivate the awakening factor of joy … Fifth, cultivate the awakening factor of mildness … Sixth, cultivate the awakening factor of samādhi … Seventh, cultivate the awakening factor of equanimity. Thus, the teaching will grow and not diminish with these seven principles.

SC 36The Buddha told the monks, “There’s six principles of not declining that will make the teaching grow and not diminish. What are the six? First, always be kind with physical actions and don’t harm sentient beings. Second, be benevolent when expressing oneself and don’t use harsh words. Third, have mindful and kind thoughts and don’t harbor harmful ones. Fourth, get support in pure ways and share it with the community equitably. Fifth, observe the noble precepts without missing any of them and don’t have defilements, and one’s samādhi will sure be undisturbed. Sixth, see the noble path as the way to reach the end of suffering. Thus, the teaching will grow and not diminish with these six principles.”

SC 37The Buddha told the monks, “There’s another six principles of not declining that will make the teaching grow and not diminish. [What are the six?] First, remember the Buddha. Second, remember the Dharma. Third, remember the Saṅgha. Fourth, remember the precepts. Fifth, remember generosity. Sixth, remember the gods. Cultivating these six recollections, the teaching will grow and not diminish.”

At the Bamboo Park

SC 38After staying in Rājagṛha for as long as was fitting, the Bhagavān told Ānanda, “All of you, get ready. I’m going to visit the Bamboo Park.”

SC 39Ānanda replied, “Very well,” prepared his robe and bowl, and followed the Bhagavān with the large assembly. They took the road from Magadha and arrived at the Bamboo Park next.

SC 40He went up into the hall there and sat down with the monks, giving them a discourse on the precepts, samādhi, and wisdom: “Cultivating precepts and obtaining samādhi wins a great reward. Cultivating samādhi and obtaining wisdom wins a great reward. Cultivating wisdom and purifying the mind wins complete liberation. With the end of the three contaminants, which are the contaminants of desire, existence, and ignorance, the knowledge of liberation arises after one is liberated: ‘My births and deaths have been ended, the religious life has been established, and the task has been accomplished. I won’t be subject to a later existence.’”

At Pāṭaliputra

SC 41After staying at the Bamboo Park for as long as was fitting, the Bhagavān told Ānanda, “All of you, get ready. I’m going to visit Pāṭaliputra.”

SC 42Ānanda replied, “Very well,” prepared his robe and bowl, and followed the Bhagavān with the large assembly. They took the road from Magadha and arrived at the city Pāṭaliputra next. They sat down under the pāṭali trees there.

SC 43The faithful laymen there noticed the Buddha and the large assembly approach from afar and sit under the pāṭali trees when they arrived. The laymen came out of the city and spotted the Bhagavān there under the trees. He looked handsome and upright with peaceful and settled faculties. He was the most well-behaved [person they’d seen]. Like a great nāga in clear water without any dirt and was adorned with the thirty-two signs and eighty excellent features. They rejoiced upon seeing him and made their way to the Buddha. They bowed their heads at his feet and withdrew to sit to one side.

SC 44The Bhagavān then gradually taught them the Dharma, teaching, instructing, profiting, and delighting them. Those pure laymen who listened to the Buddha teach the Dharma said, “I would like to take refuge in the Buddha, Dharma, and noble Saṅgha. Please let the Bhagavān have compassion and permit us to become upāsakas. From now on, we won’t kill, steal, engage in sex, lie, or drink alcohol. We’ll uphold the precepts and won’t forget them. We’d also like to provide support tomorrow. Please let the Bhagavān and his large assembly have compassion and allow us to take care of you.”

SC 45The Bhagavān then silently gave his consent. Seeing the Buddha remain silent, those laymen rose from their seats, circled the Buddha three times, bowed, and returned home. They quickly set up a large residence hall for the Tathāgata and arranged the dwelling places, sweeping, washing, burning incense, and preparing precious seats. Having arranged and provided this, they returned and said to the Bhagavān, “We’ve prepared everything. It’s up to the noble ones to decide when to go.”

SC 46The Bhagavān then rose from his seat, put on his robe, picked up his bowl, and went to that meeting hall with the large assembly. They washed their hands and feet, then they went into the building and sat down. The monks sat to the right, and the laymen sat to the left.

SC 47The Bhagavān then addressed the laymen, “Ordinary people who break the precepts will decline in five ways. What are the five? First, they won’t get the wealth that they want. Second, what they’ve managed to acquire will decline daily. Third, the community where they go to live won’t respect them. Fourth, a bad reputation and insults about them will be heard everywhere. Fifth, they’ll go to Hell when their bodies break up and their lives end.”

SC 48He also told the pure laymen, “Ordinary people who observe the precepts have five virtues. What are the five? First, they easily acquire the things they seek as they wish. Second, their property increases and doesn’t diminish. Third, people respect and like them wherever they go. Fourth, a good reputation and compliments about them are heard everywhere. Fifth, they’ll be born up in heaven when their bodies break up and their lives end.”

SC 49Halfway through the night, he told the laymen that it would a good time for them return home. The laymen accepted the Buddha’s instruction, circling him three times and bowing at his feet before leaving.

SC 50When the night ended and the first light of dawn appeared, the Bhagavān went to a quiet place. With his clear and penetrating heavenly eye, he saw great heavenly spirits taking up individual residences on earth, and he saw middling and lesser spirits were taking up their residences, too. The Bhagavān returned to the meeting hall, prepared a seat, and sat down. Though he knew the answer, he asked Ānanda, “Who is building this city, Pāṭaliputra?”

SC 51Ānanda said to the Buddha, “The minister Varṣākāra is building it as a defense against the Vṛji.”

SC 52The Buddha told Ānanda, “The builders of this city have correctly ascertained what the gods want. When the night ended and the first light of dawn appeared, I went to a quiet place. With the heavenly eye, I saw great heavenly spirits taking individual residences on earth, and I saw that middling spirits and lesser spirits were taking up their residences, too. Ānanda, you should know that the people who live where the great heavenly spirits take up residence on earth will be happy and prosperous. Middling people will live where the middling spirits take up residence, and lesser people will live where the lesser spirits take up residence. They each will live according to whether their virtues are many or few.

SC 53“Ānanda, noble people live here, and merchants gather here. The country’s laws are true, and there isn’t any fraud. This city is the greatest, while others in the region are in decline and can’t destroy it. If it were to be destroyed in the future, it would require three conditions: First is a great flood. Second is a great fire. Third, it would take both civilized and barbaric men to destroy this city.”

SC 54The laymen of Pāṭaliputra had prepared offerings during the night. They then went to the Buddha and said, “Meals are fully prepared. It’s up to the sage to decide when to go.” The laymen then served the meals with their own hands, and they cleaned up when the meals were finished. Afterward, they brought out small seats and sat in front of the Buddha.

SC 55The Bhagavān then instructed them. “Today, you have venerable sages living here. Many people observe precepts and purely cultivate the religious life. They delight good spirits who then chant prayers for them. They know to respect what’s respectable and serve who should be served. They’re liberal in generosity and affectionate to all. Their compassionate hearts are commended by the gods. They are always with good people and don’t associate with evil.”

SC 56After he gave this teaching, the Bhagavān rose from his seat and was seen off by the laymen. Surrounded by the large assembly, he returned to the grove. As the minister Varṣākāra followed behind the Buddha, he thought, “Now, the gate through which the ascetic Gautama leaves the city shall be named Gautama’s Gate. When we see where he crosses the river, it’ll also be named Gautama’s Ford.”

SC 57The Bhagavān then left the city of Pāṭaliputra and continued to the river’s bank. A large crowd of people was on the shore, and some were being ferried across. Some rode on boats and some on rafts to cross the river. In the time it takes a strong man to flex his arm, the Bhagavān and his large assembly instantly crossed to the other side.

SC 58After contemplating the meaning of this, the Bhagavān spoke in verse:

“The Buddha is the ocean’s ship captain;
The Dharma is the bridge that crosses the river.
Guiding a great vehicle to carry them,
All the gods and people cross over.

Indeed, by untying his own bonds
He crossed to the shore and became a sage.
He helped all of his disciples
Who’re freed from bondage and will attain nirvāṇa.”

At Kuṭigrāmaka

SC 59The Bhagavān then toured Vṛji until he reached Kuṭigrāmaka. There, he addressed the monks while they were in a grove: “There are four profound principles: First is the noble precepts. Second is the noble samādhi. Third is the noble wisdom. Fourth is the noble liberation. These principles are sublime and difficult to understand. Because you and I didn’t comprehend them, we’ve been in birth and death for a long time, cycling around endlessly.”

SC 60After contemplating the meaning of this, the Bhagavān spoke in verse:

“Higher precepts, samādhi, wisdom, and liberation
Were discernible only to the Buddha.
Free of suffering, he teaches others
To end the habits of birth and death.”

At Nādikā

SC 61After he had stayed in Kuṭigrāmaka for as long as was fitting, the Bhagavān told Ānanda, “Let’s visit Nādikā.” Ānanda accepted his instruction, put on his robe, took his bowl, and followed the Bhagavān with the large assembly. They took the road from Vṛji to Nādikā and stopped at Kuñjikāvasatha when they arrived.

SC 62Ānanda then was in a quiet place and silently thought to himself, “Here in Nādikā, there are twelve laymen named Karkaṭaka, Kaḍaṅgara, Nikaṭa, Kātyarṣabha, Cāru, Upacāru, Bhadra, Subhadra, *Darśana, *Sudarśana, Yaśas, and Yaśottara. Where will these men be born now that their lives have ended? There’s another fifty people and another 500 people. Where will they be born now that their lives have ended?”

SC 63After thinking this, he emerged from his quiet place and went to the Buddha. Bowing his head at the Buddha’s feet, he sat to one side. He said, “Bhagavān, I was in a quiet place and silently thought to myself, ‘There are twelve laymen here in Nādikā, Karkaṭaka and others, whose lives have ended. There’s another fifty people whose lives have ended, and another 500 people whose lives have ended. Where were they be born?’ Please explain this.”

SC 64The Buddha told Ānanda, “Those twelve people, Karkaṭaka and the others, had cut the five lower bonds and were born in heaven when their lives ended. From there, they were completely extinguished and did not return to this world. Those fifty people whose lives have ended had eliminated the three bonds of lust, anger, and delusion. They became once-returners who’ll return to this world and then end the source of suffering. Those 500 people whose lives have ended had eliminated the three bonds and become stream-enterers. They didn’t fall to bad destinies and will surely achieve awakening. They’ll be reborn seven times and reach the end of suffering.

SC 65“Ānanda, that someone born has died is the normal course of life. What’s strange about it? If you come and ask me about each person who dies, wouldn’t it be troublesome?”

SC 66Ānanda replied, “I trust it would be, Bhagavān. It would really be troublesome.”

SC 67The Buddha told Ānanda, “Now, I’ll teach the Dharma mirror to you, which lets a noble disciple know about where they’ll be born. ‘The three bad destinies have ended, I’ve attained stream-entry, and I’ll surely reach the end of suffering in no more than seven births.’ They can tell other people about such matters.

SC 68“Ānanda, ‘Dharma mirror’ means a noble disciple attains unwavering faith. They rejoice and believe in the Buddha, Tathāgata, Arhat, and Completely Awakened One who’s been given the ten epithets.

SC 69“They rejoice and believe in the Dharma as genuine, sublime, freely taught at any time, showing the path to Nirvāṇa, and practiced by the wise.

SC 70“They rejoice and believe in the Saṅgha as good together, in harmony, having genuine practices, having no deceptions, accomplishing the path’s reward, whose low and high stations are in accord, and the perfection of the Dharma body. They head for stream-entry and become stream-enterers. They head for once-returning and become once-returners. They head for non-returning and become non-returners. They head for becoming an arhat and become arhats. These four pairs are the eight kinds of people called the Tathāgata’s noble Saṅgha. They are the most respectable fields of merit in the world.

SC 71“He also believes in the noble precepts as pure, undefiled, and without defect or contamination. They are practiced by intelligent people and obtain samādhi.

SC 72“Ānanda, this is the Dharma mirror. It lets noble disciples know about where they’ll be born: ‘The three bad destinies have ended, I’ve attained stream-entry, and I’ll surely reach the end of suffering in no more than seven births.’ They can tell other people about such matters.”

At Vaiśālī

SC 73After the Bhagavān had stayed for as long as was fitting, he told Ānanda, “Let’s visit Vaiśālī.” Ānanda accepted his instruction, put on his robe, took his bowl, and followed the Bhagavān with the large assembly. They took the road from Vṛji to Vaiśālī and sad down under a tree.

SC 74There was a prostitute named Āmrapālī. Hearing that the Buddha had led his disciples to Vaiśālī and was sitting under a tree, she prepared horses and a precious chariot to go honor and give offerings to him. Before arriving, she saw from afar the Bhagavān’s handsome appearance, distinguished faculties, signs, and excellencies. He looked like the moon among stars. She rejoiced when she saw him. Dismounting from her chariot, she made her way to the Buddha, bowed her head at his feet, and withdrew to sit to one side.

SC 75The Bhagavān then gradually taught her the Dharma, teaching, instructing, profiting, and delighting her. After listening to the Buddha’s teaching, she rejoiced and said, “From this day forward, I take refuge in the three worthy things. Please permit me to become a laywoman in the correct teaching. For the rest of my life, I won’t kill, steal, commit sexual misconduct, speak falsely, or drink alcohol.”

SC 76She also said to the Buddha, “Please let the Bhagavān and his disciples clearly accept my invitation to stop at my grove this evening.”

SC 77The Bhagavān silently accepted her request. Seeing that he had, she rose from her seat, bowed her head at his feet, circled the Buddha, and returned home.

SC 78Not long after she left, the Buddha told Ānanda, “Let’s all go visit her park.”

SC 79Ānanda replied, “Very well.” The Buddha then rose from his seat, gathered his robes and bowl, and went to her park with the assembly of 1,250 disciples.

SC 80There was a group of Licchavi men who heard that the Buddha was going to stay at Āmrapālī’s Park. They had five-colored precious chariots and horses. Some rode on blue chariots with blue horses, and their clothes, parasols, banners, and retainers were all blue. The same was true for the other four colors, too.

SC 81500 of these Licchavis dressed in entirely in the same color decided to visit the Buddha. Āmrapālī was returning home after speaking with him and encountered those Licchavi chariots on the road. They were traveling very fast and collided with each other. Their banners and parasols were knocked down, but she didn’t move out of their path. The Licchavis yelled at her, “Who do you think you are, not making way for us? You’ve run into our chariots and knocked down our banners and parasols!”

SC 82She replied, “Gentlemen, I’ve invited the Buddha for a meal tomorrow, and now I’m going home to prepare it, so I was going fast. There wasn’t enough room to avoid you.”

SC 83The Licchavis said to her, “Perhaps you could set aside your invitation and let us go first? We’ll give you a 100,000 gold!”

SC 84She quickly replied, “My invitation has already been settled; I can’t give it to you.”

SC 85The Licchavis again said to her, “We’ll give you 16 times 100,000 gold. Surely, it can be arranged for us to go first?”

SC 86She still didn’t agree. “My invitation has already been settled. I can’t do that!”

SC 87The Licchavis again said to her, “We’ll give you the middle part of the country! Couldn’t you let us go first?”

SC 88She also replied, “Even if it were all the wealth in the country, I still wouldn’t give it to you. Why is that? The Buddha is staying in my park, and he’s already accepted my invitation. The matter is settled, and I’d never give it to someone else.”

SC 89The Licchavis each clapped their hands and sighed, “Now, my first bit of good fortune is lost because of this woman!” They went on ahead, then, to visit her park.

SC 90The Bhagavān saw those 500 Licchavi chariots from afar, their horses were so numerous, filling the road as they approached. He told the monks, “If you want to know how dignified-looking and decorated the Trāyastriṃśa gods are when they entertain themselves in their scenic parks, it’s no different than this.

SC 91“You monks, you should collect your thoughts and behave in a dignified manner. How does a monk collect his thoughts? Here, a monk observes body internally to be body. Diligent and unflagging, he’s mindful and doesn’t forget it, setting aside worldly greed and sorrow. He observes body externally to be body. Diligent and unflagging, he’s mindful and doesn’t forget it, setting aside worldly greed and sorrow. He observes body internally and externally to be body. Diligent and unflagging, he’s mindful and doesn’t forget it, setting aside worldly greed and sorrow. He also observes feelings, mind, and principles in the same way.

SC 92“How does a monk behave in a dignified manner? Here, a monk knows to walk when he should walk and to stop when he should stop. He looks left and right before bending and stretching, looking down and up, or gathering his robes and bowl. When he eats, drinks, and takes medicine, he doesn’t forget what’s appropriate. He skillfully prepares when relieving himself, taking away screens, while walking, standing, sitting, and lying down, and while awake, asleep, speaking, and being quiet. He collects his thoughts and isn’t disturbed. This is a monk who behaves in a dignified manner.”

SC 93Those 500 Licchavis arrived at Āmrapālī’s Park to visit the Buddha and then dismounted and proceeded on foot. They bowed their heads at his feet and withdrew to sit to one side. The Tathāgata glowed with a singular light there on his seat, outshining the great assemblies like the autumn moon. He was also like the sun shining with a singular brilliance when the sky and earth are clear, bright, and pure, and there isn’t any dust to obscure it.

SC 94At that point, the Buddha glowed with a singular light in the middle of the assembly with the 500 Licchavis sitting around him.

SC 95There was an ascetic named Paiṅgika who rose from his seat, bared his right shoulder, and knelt on his right knee. He saluted the Buddha with his palms together and praised him in verse:

“The kings of Magadha and Aṅga
Are delighted to obtain good profits.
They wear jeweled armor,
And the Bhagavān arose in their land.

His majesty moves three thousand [worlds],
His name plain as the Himalayas!
He’s like a blooming lotus flower
With perfume most sublime.

Looking at the Buddha’s glow now,
It’s like the sun at daybreak.
He’s like the moon roaming the sky
Without any clouds to obscure it.
The Bhagavān is likewise:
His light shines on the world.

Observing the Tathāgata’s wisdom
Is like seeing with a torch in the dark.
He gives sentient beings the clear vision
To settle their doubts and confusion.”

SC 96After they heard these verses, the 500 Licchavis again told Paiṅgika, “You can say that again!”

SC 97Paiṅgika then repeated what he said three times. After listening to him repeat these verses, they each gave their precious clothing to Paiṅgika, and he then offered their clothing to the Tathāgata. The Buddha accepted it out of compassion for them.

SC 98The Bhagavān then told the Licchavis of Vaiśālī, “The world has five treasures that are hard to find. What are the five? First, the arising of a Tathāgata, a Realized One, in the world is hard to find. Second, a person who can be taught the correct teaching by a Tathāgata is hard to find. Third, a person who’ll believe the Tathāgata’s teaching is hard to find. Fourth, a person who can accomplish the Tathāgata’s teaching is hard to find. Fifth, a person who’s saved from disaster, recognizes the danger, and returns [the favor] is hard to find. These are five treasures that are hard to find.”

SC 99When they heard the Buddha teach, instruct, profit, and delight them, those 500 Licchavis said to the Buddha, “Please let the Bhagavān and his disciples accept our invitation!”

SC 100The Buddha told the Licchavis, “Now that you have invited me, I’ll let you give me your offerings after I’m finished with Āmrapālī’s prior invitation.”

SC 101When they heard that Āmrapālī had invited the Buddha first, those 500 Licchavis snapped their fingers and said, “We wanted to give offerings to the Tathāgata, but this woman beat us to it!” They rose from their seats, bowed their heads to the Buddha, circled him three times, and returned to their homes.

SC 102That night, Āmrapālī prepared a variety of offerings. When morning arrived, the Bhagavān went to the place of her invitation surrounded by 1,250 monks who had adjusted their robes and carried their bowls. They prepared seats and sat down.

SC 103Lady Āmrapālī then brought out fine dishes and offered them to the Buddha and the Saṅgha. When they were done with the meal, she took their bowls and cleared the table. She held a gold jar for them to wash up. When they were done, she went before the Buddha and said, “This city of Vaiśālī has scenic parks, but my park is the best of them. Now, I donate this park to the Tathāgata. Please let him accept this out of compassion for me.”

SC 104The Buddha told her, “You may donate this park to the Buddha and the Saṅgha of the four directions. Why is that? The Tathāgata possesses these six things: parks, groves, quarters, buildings, robe, and bowl. Even Māra, Śakra, Brahmā, and other gods of great miraculous power are incapable of accepting these offerings.”

SC 105She accepted his instruction and donated the park to the Buddha and the Saṅgha of the four directions. The Buddha accepted it out of compassion for her.

SC 106He then spoke in verse:

“Building shrines and monasteries,
And fruitful parks give refreshment.
Bridges and boats to ferry people,
And open land are gifts of water and grass.

Raised halls, too, are gifts
With merits that increase day and night.
A disciplined and pure person
Surely will arrive in a good region.”

SC 107Āmrapālī fetched a small seat and sat in front of the Buddha. He gradually taught her the Dharma, teaching, instructing, profiting, and delighting her. He discussed generosity, precepts, how to be born in heaven, the great danger of desire that’s polluting and impure, and the obstacle of the higher contaminants. [He praised] escaping it as the [most subtle, pure, and] supreme thing.

SC 108The Bhagavān then knew that her mind was softened, joyous, shaded, light, and easily educated. As was the way of Buddhas, he then taught her the noble truth of suffering, suffering’s formation, suffering’s cessation, and the truth of suffering’s escape.

SC 109Āmrapālī’s belief was purified. Like a white cloth that readily accepts a dye, she became removed from dust and free of defilement right there on her seat, and the Dharma eye arose in her. She saw the Dharma, got the Dharma, and was certainly in the proper standpoint. She wouldn’t fall to unpleasant destinies and had achieved fearlessness. She said to the Buddha, “Now, I take refuge in the Buddha, take refuge in the Dharma, and take refuge in the Saṅgha.” She repeated this three times.

SC 110“Please, Tathāgata, permit me to become a laywoman in the correct teaching. From now on, I won’t kill, steal, commit sexual misconduct, lie, or drink alcohol.”

SC 111She then received the five precepts from the Buddha, discarded her previous lifestyle, and eliminated her defilements. She rose from her seat, bowed to the Buddha, and departed.

At Veṇugrāmaka

SC 112The Bhagavān then stayed in Vaiśālī for as long as was appropriate. Then he told Ānanda, “All of you, get ready. I’m going to Veṇugrāmaka.”

SC 113Ānanda replied, “Very well,” prepared his robe and bowl, and followed the Bhagavān with the large assembly. They took the road from Vṛji to Veṇugrāmaka.

SC 114There was then a priest named Viśvadāya who heard that the Buddha and the great assembly was visiting Veṇugrāmaka. He thought to himself, “This ascetic Gautama’s reputation for virtue has gotten around. It’s heard in all directions that he’s been given the ten epithets. He’s self-realized among the gods such as Śakra and Brahmā, or Māra, spirits, ascetics, and priests. He teaches the Dharma to others that’s genuine in the beginning, middle, and end. It’s meaning and content is profound, and it perfects the religious life. It would be fitting to meet such a true man as this!”

SC 115That priest then left Veṇugrāmaka and visited the Bhagavān. After they exchanged greetings, he sat to one side. The Bhagavān gradually taught him Dharma, teaching, instructing, profiting, and delighting him. After listening to him, the priest rejoiced and invited the Bhagavān and the great assembly for a meal at his home the next day. The Buddha silently accepted his invitation. Recognizing that he had agreed, the priest rose from his seat, circled the Buddha, and returned home. That night, the priest prepared offerings of food and drink. It was up to noble one to decide when to go the next morning.

SC 116The Bhagavān put on his robe and took his bowl to the priest’s home while surrounded by the great assembly. There, they prepared their seats and sat down. The priest then provided a variety of sweet dishes as offerings to the Buddha and Saṅgha. When they were done eating, he took their bowls. When they were finished washing up, the priest got a small seat and sat in front of the Buddha.

SC 117The Bhagavān then spoke in verse for the priest:

“Whether it’s food and drink
Or clothes and sleeping arrangements;
A gift to those observing precepts
Will win a great reward.

It’ll be a true companion,
Following a person from beginning to end.
It’ll arrive at their destination
Like a shadow follows one’s body.

Therefore, plant what’s good
And you’ll reap its bounty in a later life.
With the foundation of their merits,
Sentient beings will find peace.

With merit as their heavenly protection,
They won’t run into disaster.
Their births won’t be difficult,
And they’ll ascend to heaven when they die.”

SC 118The Bhagavān then taught the subtle Dharma for the priest. After he was taught, instructed, profited, and delighted by it, he rose from his seat and departed.

SC 119During that time that there was a crop failure and famine in the region, which made soliciting alms difficult. The Buddha told Ānanda, “Order all the monks present in this country to assemble in the meeting hall.”

SC 120Ānanda replied, “Very well.” Having received his instruction, he announced to those near and far to assemble at the meeting hall.

SC 121Once the great assembly in that country had gathered, Ānanda told the Buddha, “The great assembly has gathered. It’s up to the noble one to decide when to go.”

SC 122The Bhagavān then rose from his seat and went to the meeting hall. He prepared a seat and sat down. He then told the monks, “There’s a famine in this region that’s making it difficult to solicit alms. It would be best for all of you to split into groups and visit people you know in Vaiśālī and Vṛji where there’s no shortage of food. I will stay here in this safe abode with Ānanda. Why is that? It’s dangerous when there’s such shortages.” The monks accepted his instruction and did so. The Buddha and Ānanda stayed there by themselves.

SC 123After the summer retreat, the Buddha became sick, and his whole body ached. The Buddha thought to himself, “Now, I’ve become sick, and my whole body is in pain, but none of my disciples are present. It wouldn’t be appropriate for me to obtain nirvāṇa. I must make effort to extend my life with my own power for now.”

SC 124The Bhagavān then emerged from his quiet abode and sat in an open place. When Ānanda saw him, he hurried over and said, “Now that I see the sage’s face, his sickness has made it worse!”

SC 125Ānanda also said, “When the Bhagavān was sick, I felt trepidation, and the bond of sorrow depressed me. I didn’t know which way I was going. But I’m still breathing. I think to myself, ‘The Tathāgata isn’t completely extinguished yet. the world’s eye hasn’t ceased yet. The great teaching hasn’t declined yet.’ Does he not have instructions for the assembled monks now?”

SC 126The Buddha told Ānanda, “Does the Saṅgha need something from me? If there were someone who said, ‘I maintain the Saṅgha’ or ‘I collect the Saṅgha,’ this person would have some instructions for the assembly. The Tathāgata doesn’t say, ‘I maintain the Saṅgha’ or ‘I collect the Saṅgha.’ Why must he have some instructions for the Saṅgha?

SC 127“Ānanda, the Dharma that I’ve taught is complete inside and out, but I’ve never claimed to have mastered its view. I’m elderly, fully eighty years old now. Like an old chariot that can still reach a destination with skill and maintenance, my body is likewise. With skill, I have the power to extend my life for a while longer, but it takes strength and effort to tolerate these pains. It’s when I’m not mindful of any conceptions and enter the samādhi without conception that my body is peaceful and without any distress.

SC 128“Therefore, Ānanda, you must light yourself and light the Dharma. Don’t light something else. You must be your own refuge and take refuge in the Dharma. Don’t take refuge in something else. How does one light themselves, light the Dharma, and not light something else? How does one take refuge in themselves, take refuge in the Dharma, and not take refuge in something else?

SC 129“Ānanda, a monk observes body internally [to be body.] Diligent and unflagging, he’s mindful and doesn’t forget it, setting aside worldly greed and sorrow. He observes body externally … observes body internally and externally … Diligent and unflagging, he’s mindful and doesn’t forget it, setting aside worldly greed and sorrow. He also observes feelings, mind, and principles in the same way. That’s how, Ānanda, one lights themselves, lights the Dharma, and doesn’t light something else. One must take refuge in themselves, take refuge in the Dharma, and not take refuge in something else.”

SC 130The Buddha told Ānanda, “After my extinguishment, some will be capable of practicing this teaching. They will truly be my disciples and the best students.”

At Cāpāla Shrine

SC 131The Buddha told Ānanda, “Let’s go to Cāpāla Shrine.”

“Very well.”

SC 132The Tathāgata then rose, put on his robe, took his bowl, and went to a tree there. He told Ānanda, “Prepare a seat. My back pain is troubling me. I want to stop here.”

“Very well.” Ānanda quickly prepared his seat.

SC 133After the Tathāgata was seated, Ānanda prepared a small seat and sat in front of the Buddha. The Buddha told Ānanda, “There’s the cultivation of four miraculous abilities. Someone who often cultivates and trains in them, who’s always mindful and doesn’t forget them, can live for an eon or more if they so desire. Ānanda, the Buddha has often cultivated these four miraculous abilities, being mindful and not forgetting them. The Tathāgata can remain for an eon or more if he so desires to eliminate the darkness of the world, for the gain of many, and to give peace to gods and humans.”

SC 134Ānanda was silent and didn’t reply. The Buddha repeated this three times, but Ānanda was silent. Under the influence of Māra, Ānanda had become drowsy and wasn’t alert. Three times the Buddha gave this clear hint, but he didn’t realize his request.

SC 135The Buddha told Ānanda, “I’ll let you to decide when to go.”

Understanding what the Buddha meant, Ānanda rose from his seat, bowed to the Buddha, and departed. He wasn’t far away when the Buddha quieted his mind and contemplated there under the tree.

SC 136It wasn’t long before Māra the Wicked One came to the Buddha and said, “The Buddha’s heart desires nothing. He can parinirvāṇa. Now would be a good time. He ought to be extinguished soon.”

SC 137The Buddha told the Wicked One, “Stop! Stop! I’ll decide when it’s time. For now, the Tathāgata hasn’t decided on nirvāṇa yet. My monks need to be assembled who can discipline themselves, overcome agitation without fear, and arrive at the place of safety. They need to obtain their own reward, be teachers for other people, disseminate the sutra teachings, and make their words and meanings plain. They need to defeat whatever other teachings there may be with the correct Dharma. They’ll need to realize these miracles for themselves. Such disciples haven’t assembled yet. There also need to be nuns, laymen, and laywomen who are all like this, and they haven’t been assembled yet, either. What’s essential now is to broadly lecture about the awakened heart in the religious life and let gods and humans all see these miracles.”

SC 138Māra the Wicked One again said to the Buddha, “Once, the Buddha was sitting under the goatherd’s nyagrodha tree on the bank of the Nairañjanā River in Uruvilvā when he first achieved the perfect awakening. I went to the Bhagavān then and asked the Tathāgata to parinirvāṇa. I said, ‘Now would be a good time! You ought to be extinguished soon!’

SC 139“The Tathāgata replied to me, ‘Stop, Wicked One! Stop! I’ll decide when it’s time. For now, the Tathāgata hasn’t decided on nirvāṇa because I need to gather my disciples … let gods and humans see these miracles. Then, I’ll choose extinguishment.’ Now, the Buddha has gathered his disciples … let gods and humans see these miracles. Now would be a good time. Why not extinguish yourself?”

SC 140The Buddha said, “Stop, Wicked One! Stop! The Buddha will decide when it’s time. He won’t remain for very long. In three months’ time, I will choose extinguishment in my homeland of Kuśinagara between a pair of trees in a sal grove.”

SC 141Māra then thought, “The Buddha doesn’t speak falsely. He surely will be extinguished now!” He rejoiced and celebrated, then he instantly disappeared.

SC 142Not long after Māra had departed, the Buddha entered a samādhi of settled mind at the Cāpāla Shrine in which he discarded his remaining life. There was a great earthquake at that moment, and there was no one in the whole country who wasn’t startled and frightened by it, who didn’t get goosebumps. The Buddha then emitted a great radiance. There was nowhere that it didn’t illuminate. Even the darkest places were made bright, and the beings there saw each other.

SC 143The Bhagavān then spoke in verse:

“The two formations, being and non-being,
I reject those conditioned states now.
Focused in samādhi and settled,
I’m like a bird emerging from its egg.”

SC 144It was difficult for the venerable Ānanda to think, he was so startled and had goosebumps. He hurried to the Buddha, bowed his head at his feet, and withdrew to stand to one side. He said to the Buddha, “How strange, Bhagavān! What was the reason for that earthquake?”

SC 145The Buddha told Ānanda, “An earthquake usually has eight causes. What are the eight? The earth rests on water. Where the water stops, there’s air. Where the air stops, there’s space. Sometimes a great gale rises by itself in that empty space, which create a large wave in the water. That large wave of water then makes the whole earth quake. That’s one cause.

SC 146“Furthermore, Ānanda, sometimes a monk, nun, great spirit, sage, or exalted god achieves awakening. They observe how much water there is and how little earth there is. Wanting to test their power, they make the whole earth quake. This is the second cause.

SC 147“Furthermore, Ānanda, when a bodhisattva’s spirit first descends from the Tuṣita Heaven to his mother’s womb while focused and undisturbed, there’s a great earthquake. This is the third cause.

SC 148“Furthermore, Ānanda, when a bodhisattva first emerges from his mother’s womb, he’s born from her side while focused and undisturbed, and the whole earth quakes. This is the fourth cause.

SC 149“Furthermore, Ānanda, at the moment a bodhisattva first achieves the unsurpassed and perfect awakening, there’s a great earthquake. This is the fifth cause.

SC 150“Furthermore, Ānanda, when a buddha first achieves awakening and turns the unsurpassed Dharma wheel, which can’t be turned by [gods such as Śakra, Brahmā,] or Māra, demons and spirits, ascetics and priests, or worldly people and gods, then the whole earth quakes. This is the sixth cause.

SC 151“Furthermore, Ānanda, when a Buddha’s teaching is nearing it’s end and he discards his life force while focused and undisturbed, the whole earth quakes. This is the seventh cause.

SC 152“Furthermore, Ānanda, when the Tathāgata parinirvāṇa-s in the realm of nirvāṇa without remainder, there’s a great earthquake. This is the eighth cause. These are the eight reasons that lead to an earthquake.”

SC 153The Bhagavān then spoke in verse:

“The unsurpassed sage of bipeds,
He’s a great ascetic who lights up the world.
Ānanda asked the teacher of gods,
‘What’s the reason for this earthquake?’

The Tathāgata explained it in a kind voice
That sounded like a kalaviṅka.
‘I’ll tell you all, so listen:
There are these causes of earthquakes.

The earth depends on water, which remains.
Water depends on air, which abides.
If a wind rises in that space,
Then the earth is shaken greatly.

Sometimes, a monk or nun
Wants to test their miraculous power.
The mountains, oceans, grasses, and trees,
The whole earth is shaken.

Śakra, Brahmā, and the venerable gods
Sometimes want to shake the earth.
Demons and spirits of mountains and oceans
Also make the earth quake.

When bodhisattvas and sages of bipeds,
Replete with a hundred signs of merit,
First enter their mother’s womb,
Then the earth is shaken greatly.

They dwell in the womb for ten months
Like nāgas lying on a mat.
When they first emerge from her right side,
Then the earth is shaken greatly.

When the Buddha was a young man
He eliminated the conditions that fettered him,
Achieved awakening supreme and measureless,
Then the earth was shaken greatly.

Become a sage, he turned the Dharma wheel
There in the deer preserve.
When he defeated Māra with awakening’s strength,
Then the earth was shaken greatly.

The god Māra came to press his request,
Urging the Buddha to parinirvāṇa.
When the Buddha discarded his life force,
Then the earth was shaken greatly.

The human worthy, the great teacher,
The miraculous sage ended later existences.
He was hard to move but chose to go out,
And the earth was shaken greatly.

The pure eye explained these reasons,
These eight situations that cause earthquakes.
When there’s this, there’s also that;
These are the occasions of earthquakes.”

SC 154The Buddha told Ānanda, “The world has eight assemblies. What are the eight? First is the warrior assembly. Second is the priestly assembly. Third is the householder assembly. Fourth is the ascetic assembly. Fifth is the assembly of the four god kings. Sixth is the assembly of the Trāyastriṃśa gods. Seventh is the Māra assembly. Eighth is the assembly of Brahma gods.

SC 155“I remember this about myself: Once, I was reborn with an assembly of warriors, sitting, rising, and speaking with them. I can’t say how many times. With effort and the power of samādhi, I was able to appear among them. They had excellent forms, and my form was better than theirs. They had wonderful voices, and my voice was better than theirs. They would concede to me and withdraw, but I didn’t concede to them. What they could explain, I could explain, too. I could also explain what they couldn’t.

SC 156“Ānanda, I broadly taught the Dharma, teaching, instructing, profiting, and delighting them, and then I would disappear from that place. They didn’t know whether I was a god or a human. So it was up to the assembly of Brahma gods. I couldn’t count how many times I went there. I broadly taught them the Dharma, but they didn’t know what I was.”

SC 157Ānanda said to the Buddha, “That’s amazing, Bhagavān! It’s unprecedented to be able to achieve something like that.”

SC 158The Buddha said, “This is something that’s sublime and extraordinary, Ānanda! It’s amazing, incredible, and unprecedented. There’s only the Tathāgata who could achieve this.”

SC 159He also told Ānanda, “The Tathāgata is able to know the arising, duration, and cessation of feelings, the arising, duration, and cessation of conceptions, and the arising, duration, and cessation of contemplations. This is how the Tathāgata is something amazing, incredible, and unprecedented. You should remember this.”

At Fragrance Shrine

SC 160The Bhagavān told Ānanda, “Let’s go to Fragrance Shrine.” … They prepared seats to sit under a tree there.

SC 161The Buddha told Ānanda, “Here at Fragrance Shrine, monks are present left and right. Order all of them to gather in the meeting hall.”

SC 162Ānanda accepted this instruction and made the announcement for everyone to gather. Ānanda then said to the Buddha, “The great assembly has gathered. It’s up to the noble one to decide when to go.”

SC 163The Bhagavān then went to the meeting hall, prepared a seat, and sat down. He told the monks, “All of you should know this teaching that I’ve realized for myself and which achieved the supreme and perfect awakening. It’s this: The four abodes of mindfulness, four mental disciplines, four miraculous abilities, four dhyānas, five faculties, five powers, seven factors of awakening, and the noble eightfold path.”

SC 164“All of you must to be in harmony and respectful in this teaching. Don’t create conflicts; accept the same teacher like water and milk in the same pot. You ought to diligently accept and train in my teaching. Light each other, and entertain each other.

SC 165“Monks, you should know this teaching that I’ve realized and widely demonstrate it to others. It’s the sūtras, songs, assurances, verses, inspirations, past events, past births, histories, extensive sūtras, unprecedented things, parables, and explanations. All of you must well remember them, weigh and discern them, and cultivate the practice as they dictate. Why is that? Not long from now, the Tathāgata will parinirvāṇa in three months’ time.”

SC 166When the monks heard him say this, they were all bewildered, cut short, perplexed, and agitated. They fell to the ground, all of them crying loudly. “How could it be so soon? The Buddha has chosen to be extinguished! How could it be so painful? The world will go blind! We’ll be left here in decline for a long time!” Some of the monks cried and beat their breasts, some twisted and turned as they wailed. They couldn’t control themselves. They were like a cut snake that twists, turns, and writhes urgently, not knowing where to go.

SC 167The Buddha told the monks, “All of you, stop! Don’t feel grief and sorrow. Among the people and things in heaven and earth, there’s nothing born that doesn’t die. The desire for this conditioned life to stop changing is impossible. I’ve taught you in the past that love and affection is impermanent, too. Things that come together also fall apart. Your body is not your own, and life doesn’t last long.”

SC 168The Bhagavān then spoke in verse:

“Now, I am free,
I’ve arrived at the place of safety.
I brought together a great assembly
And taught them this meaning.

I’ve become elderly,
With nothing much left of my life.
I’ve accomplished the task,
So now I discard my life.

Mindful and without carelessness,
A monk perfects the precepts.
Collecting himself, his mind is settled,
And he guards his thoughts.

In this teaching of mine,
A person isn’t careless.
They can destroy the root of suffering
And end birth, old age, and death.”

SC 169He also told the monks, “Why have I admonished you in this way? The god Māra the Wicked One made this request of me: ‘The Buddha’s heart desires nothing. He can parinirvāṇa. Now would be a good time. He ought to be extinguished soon.”

SC 170“I said, ‘Stop, Wicked one! Stop! The Buddha will decide when it’s time … My monks need to be assembled … let gods and men all see these miracles.’

SC 171“Māra the Wicked One again said, ‘Once, the Buddha was sitting under the goatherd’s nyagrodha tree on the bank of the Nairañjanā River in Uruvilvā when he first achieved the perfect awakening. I went to the Bhagavān then and asked the Tathāgata to parinirvāṇa. I said, “Now would be a good time! You ought to be extinguished soon!”

SC 172“‘The Tathāgata replied to me, “Stop, Wicked One! Stop! I’ll decide when it’s time. For now, the Tathāgata hasn’t decided on nirvāṇa because I need to gather my disciples … let gods and humans see these miracles. Then, I’ll choose extinguishment.” Now, the Buddha has gathered his disciples … let gods and humans see these miracles. Now would be a good time. Why not extinguish yourself?’

SC 173“I said, ‘Stop, Wicked One! Stop! The Buddha will decide when it’s time. He won’t remain for very long. In three months’ time, I will choose extinguishment …’

SC 174“Māra then thought, ‘The Buddha doesn’t speak falsely. He surely will be extinguished now!’ He rejoiced and celebrated, then he instantly disappeared.

SC 175“Not long after Māra had departed, I entered a samādhi of settled mind at the Cāpāla Shrine in which I discarded my remaining life. There was a great earthquake at that moment that startled and frightened both gods and humans, giving them goosebumps. The Buddha then emitted a great radiance. There was nowhere that it didn’t illuminate. Even the darkest places were made bright, and the beings there saw each other.

SC 176“I then spoke in verse:

“‘Being and non-being, those two formations,
I reject those conditioned states now.
Focused in samādhi and settled,
I’m like a bird emerging from its egg.’”

SC 177The venerable Ānanda then rose from his seat, bared his right shoulder, knelt on his right knee, and saluted the Buddha with his palms together. He said, “Please, let the Bhagavān stay for an eon! Choose not to be extinguished out of compassion for sentient beings and the benefit of gods and humans!”

SC 178The Bhagavān remained silent and didn’t respond. Ānanda repeated this request three times, and then the Buddha told him, “Don’t you believe in the Tathāgata’s path of perfect awakening?”

He replied, “Indeed, I really do believe it!”

SC 179The Buddha said, “If you believe it, why have you harassed me three times? You personally heard and received this from the Buddha: ‘There’s the cultivation of four miraculous abilities. Often cultivating and training in them, always mindful and not forgetting them, one can live for an eon or more if they so desire. The Buddha has often cultivated these four miraculous abilities, and he was mindful and didn’t forget them. The Tathāgata can remain for an eon or more if he so desires to eliminate the darkness of the world, for the gain of many, and to give peace to gods and humans.’

SC 180“Why didn’t you make this solemn request for me not to be extinguished at that time? You didn’t just hear this once. You heard it three times, but you didn’t urge me to remain for an eon or more to eliminate the darkness of the world, for the gain of many, and give peace to gods and humans.

SC 181“It’s only now that you speak. Are you an idiot? I gave an obvious hint three times, and three times you were silent. Why didn’t you say at the time, ‘May the Tathāgata remain for an eon or more to eliminate the darkness of the world and benefit many!’?

SC 182“Just stop, Ānanda. I’ve discarded my life force. I’ve thrown it away and rejected it. It’s impossible for a Tathāgata to go back on his word. Suppose a wealthy nobleman spits food on the ground. Would he pick it up and put it back in his mouth?”

“No.”

SC 183“The Tathāgata is likewise. He has discarded and rejected his life force. How could he put his words back into his mouth?”

At Āmragrāmaka

SC 184The Buddha told Ānanda, “Let’s go to Āmragrāmaka.” Ānanda prepared his robe and bowl and followed the Bhagavān with the great assembly. They took the road from Vṛji to Āmragrāmaka and stayed in a mountain forest there.

SC 185The Bhagavān then taught the great assembly about precepts, samādhi, and wisdom. “Cultivating precepts and obtaining samādhi wins a great reward. Cultivating samādhi and obtaining wisdom wins a great reward. Cultivating wisdom and purifying the mind wins complete liberation. With the end of the three contaminants, which are the contaminants of desire, existence, and ignorance, the knowledge of liberation arises after one is liberated: ‘My births and deaths have been ended, the religious life has been established, and the task has been accomplished. I won’t be subject to a later existence.’”

At Bhoga

SC 186After he had stayed at the town of Āmragrāmaka for as long as was appropriate, the Buddha told Ānanda, “All of you, get ready. I will be going to Jambugrāmaka, Gaṇḍagrāmaka, Hastigrāmaka (?), and then to the city Bhoga.”

SC 187Ānanda replied, “Very well,” prepared his robe and bowl, and followed the Bhagavān with the great assembly. They took the road from Vṛji and made their way to that other city, stopping in the rosewood grove to the north of Bhoga.

SC 188The Buddha told the monks, “I will give you a discourse on the four great ways of teaching. Listen closely! Listen closely, and consider it well!”

The monks said, “Very well, Bhagavān. We’d be glad to hear it.”

SC 189“What are the four? Suppose a monk makes this statement: ‘Gentlemen, I personally heard and received this teaching from the Buddha in that town, city, or country.’ Those who hear his claim shouldn’t disbelieve or criticize it. They must judge from the sutras whether it’s true or false. Rely on the Vinaya and the Dharma to investigate whether it’s fundamental or superficial.

SC 190“If what he said isn’t in the sutras, the Vinaya, or the Dharma, they should say this to him: ‘The Buddha didn’t say this, so you must be mistaken. Why is that so? We rely on the sutras, the Vinaya, and the Dharma. What you said earlier contradicts the Dharma. Sir, you shouldn’t remember it or teach it to others. You should discard it.’

SC 191“If what he said is based on the sutras, the Vinaya, and the Dharma, they should say to him, ‘What you say is really what the Buddha taught. Why is that so? We rely on the sutras, the Vinaya, and the Dharma. What you said earlier matches the Dharma. Sir, you should remember it and teach it widely to others. Take care not to discard it.’ This is the first great way of teaching.

SC 192“Furthermore, suppose a monk makes this statement: ‘I personally heard and received this Dharma, Vinaya, and teaching from a unified Saṅgha or well-versed elder in that town, city, or country.’ Those who hear his claim shouldn’t disbelieve or criticize it. They must judge from the sutras whether it’s true or false. Rely on the Vinaya and the Dharma to investigate whether it’s fundamental or superficial.

SC 193“If what he said isn’t in the sutras, the Vinaya, or the Dharma, they should say this to him: ‘The Buddha didn’t say this, so that Saṅgha you’ve been listening to must be mistaken. Why is that so? We rely on the sutras, the Vinaya, and the Dharma. What you said earlier contradicts the Dharma. Sir, you shouldn’t remember it or teach it to others. You should discard it.’

SC 194“If what he said is based on the sutras, the Vinaya, and the Dharma, they should say to him, ‘What you say is really what the Buddha taught. Why is that so? We rely on the sutras, the Vinaya, and the Dharma. What you said earlier matches the Dharma. Sir, you should remember it and teach it widely to others. Take care not to discard it.’ This is the second great way of teaching.

SC 195“Furthermore, suppose a monk makes this statement: ‘I personally heard and received this Dharma, Vinaya, and teaching from a group of monks who maintain the Dharma, Vinaya, and observances in that town, city, or country.’ Those who hear his claim shouldn’t disbelieve or criticize it. They must judge from the sutras whether it’s true or false. Rely on the Vinaya and the Dharma to investigate whether it’s fundamental or superficial.

SC 196“If what he said isn’t in the sutras, the Vinaya, or the Dharma, they should say this to him: ‘The Buddha didn’t say this, so that group of monks you’ve been listening to must be mistaken. Why is that so? We rely on the sutras, the Vinaya, and the Dharma. What you said earlier contradicts the Dharma. Sir, you shouldn’t remember it or teach it to others. You should discard it.’

SC 197“If what he said is based on the sutras, the Vinaya, and the Dharma, they should say to him, ‘What you say is really what the Buddha taught. Why is that so? We rely on the sutras, the Vinaya, and the Dharma. What you said earlier matches the Dharma. Sir, you should remember it and teach it widely to others. Take care not to discard it.’ This is the third great way of teaching.

SC 198“Furthermore, suppose a monk makes this statement: ‘I personally heard and received this Dharma, Vinaya, and teaching from a monk who maintains the Dharma, Vinaya, and observances in that town, city, or country.’ Those who hear his claim shouldn’t disbelieve or criticize it. They must judge from the sutras whether it’s true or false. Rely on the Vinaya and the Dharma to investigate whether it’s fundamental or superficial.

SC 199“If what he said isn’t in the sutras, the Vinaya, or the Dharma, they should say this to him: ‘The Buddha didn’t say this, so that monk you’ve been listening to must be mistaken. Why is that so? We rely on the sutras, the Vinaya, and the Dharma. What you said earlier contradicts the Dharma. Sir, you shouldn’t remember it or teach it to others. You should discard it.’

SC 200“If what he said is based on the sutras, the Vinaya, and the Dharma, they should say to him, ‘What you say is really what the Buddha taught. Why is that so? We rely on the sutras, the Vinaya, and the Dharma. What you said earlier matches the Dharma. Sir, you should remember it and teach it widely to others. Take care not to discard it.’ This is the fourth great way of teaching.”

At Pāpā

SC 201The Bhagavān stayed in Bhoga for as long as was appropriate, then he told Venerable Ānanda, “Let’s go to the city of Pāpā.”

SC 202Ānanda replied, “Very well,” prepared his robe and bowl, and followed the Bhagavān with the great assembly. They took the road from Malla to the city of Pāpā and stopped in Cunda’s Park.

SC 203There was a smith there named Cunda. Hearing that the Buddha had arrived in the city from Malla, he got dressed up and went to the Bhagavān. He bowed his head at the Buddha’s feet and sat to one side.

SC 204The Bhagavān gradually taught and properly edified Cunda, teaching, instructing, profiting, and delighting him. Hearing the Buddha teach Dharma, Cunda believed it and rejoiced. He then invited the Bhagavān to his home for a meal the next day.

SC 205When the Buddha silently accepted his invitation, Cunda knew that he had agreed. He rose from his seat, bowed to the Buddha, and returned home. He immediately prepared meals to offer them during the night. When the next morning came, it was up to the noble one to decide when to go.

SC 206The Bhagavān then put on his robes, took his bowl, and went to Cunda’s home while surrounded by the great assembly. Once there, they prepared seats and sat down. Cunda immediately offered them the meals that he had prepared to the Buddha and Saṅgha. He had specially cooked sandalwood tree ears, making them the most exquisite in the world, and offered the dish only to the Bhagavān.

SC 207The Buddha told Cunda, “Don’t serve these ears to the monks.” Cunda accept this instruction and didn’t dare serve any of it to them. There was then an elderly monk in the assembly who had left home during his sunset years. He took the remainder of that dish from where he sat.

SC 208Seeing that the assembly had finished eating, Cunda took their bowls and washed them. When this was done, he went before the Buddha and asked a question in verse:

“I would venture to ask the great sage,
The perfectly awakened sage of bipeds,
The skilled trainer, and supreme tamer:
How many ascetics are there in the world?”

SC 209The Bhagavān answered him in verse:

“To answer your question,
There are four kinds of ascetic in all.
Each has different inclinations;
You should know and discern them.

The first practices the most supreme path.
The second skillfully teaches the path’s meaning.
The third gets their livelihood from the path.
The fourth is defiled while on the path.

What’s considered the most supreme path,
Skillfully teaching the path’s meaning,
Getting livelihood from the path,
Or being defiled while on the path?

To cross over the thorns of love,
Enter Nirvāṇa without doubt,
And leap over the road of gods and humans,
I say this path is the most supreme.

Understanding well the supreme meaning,
Teaching the path that lacks defilement,
And kindly settling myriad doubts,
This is skillfully teaching the path.

Skillfully elaborating Dharma passages,
Basing one’s life on the path,
And seeing the immaculate state from afar,
This is called getting livelihood from the path.

Being perverted inside one’s heart,
Looking pure and clean on the outside,
And being fraudulent and dishonest,
This is being defiled while on the path.

How can one be both good and bad,
Mixing the pure with the impure?
They appear attractive on the outside
Like copper rubbed with gold.

Ordinary people who meet them
Call them noble and wise disciples.
Not all the rest are like that,
So they don’t lose their faith.

A person with a large assembly,
Who’s turbid inside and clear outside,
Keeps their perversions private,
But they’re self-indulgent at heart.

Don’t look at outward appearance,
And give your esteem automatically.
Some keep their perversions private,
But they’re self-indulgent at heart.”

SC 210Cunda then got a small seat and sat in front of the Buddha, and the Buddha gradually taught him the Dharma. After teaching, instructing, profiting, and delighting him, the Buddha returned to the park with the great assembly surrounding him.

SC 211The Buddha stopped under a tree on the road and told Ānanda, “Could you prepare a seat? My back is aching.”

SC 212Ānanda replied, “Very well,” and he prepared a seat right away so that the Bhagavān could take a break. Ānanda also prepared a small seat for himself and sat in front of the Buddha.

SC 213The Buddha asked Ānanda, “Did Cunda have any regrets or resentments about what happened? If he did, what was the reason for it?”

SC 214Ānanda said to the Buddha, “Cunda provided alms that didn’t bring any benefit. Why is that? The Buddha had the final meal before obtaining Nirvāṇa at his home.”

SC 215The Buddha told Ānanda, “Don’t say that. Don’t say that. Cunda will get a great reward in the present. He’ll have a long life both in appearance and strength, and he’ll get a good reputation from it. He’ll create many treasures, and he’ll be born in heaven when he dies. He’ll naturally get what he desires. Why is that? The two virtues of providing a meal to a Buddha when he’s just achieved awakening and when he’s about to be extinguished are perfectly and completely without difference. Now, you can go and tell Cunda, ‘I personally heard and received this from the Buddha: ‘The meal that Cunda provided will bring a great reward in the present. It will obtain a great result.’”

SC 216Ānanda got the point of Buddha’s instruction and went to Cunda. He told him, “I personally heard and received this from the Buddha: ‘The meal that Cunda provided will bring a great reward in the present. It will obtain a great result. Why is that? The two virtues of providing a meal to a Buddha when he’s just achieved awakening and when he’s about to be extinguished are perfectly and completely without difference.’”

After the meal at Cunda’s home,
Such words were heard for the first time.
The Tathāgata’s discomfort was severe,
His life and practice coming to an end.

Although he only ate sandalwood ears,
His discomfort still increased.
He embraced it on the road
And made his way to Kuśinagara.

SC 217The Bhagavān then rose from his seat, walked for a while on the road, and then went to a tree again. He said to Ānanda, “This backache is excruciating. Could you prepare a seat for me?”

SC 218Ānanda replied, “Very well,” and he immediately prepared a seat for the Tathāgata to rest. Ānanda then bowed at the Buddha’s feet and sat to one side.

SC 219There was an arhat disciple named Pukkaśa who was headed to Kuśinagara from Pāpā. He saw the Buddha under a tree on the road. He looked handsome and upright with peaceful and settled faculties. He was the most well-behaved [person he’d seen], and his tranquility was supreme. He was like a great nāga in clear water without any dirt [and adorned with the thirty-two signs and eighty excellent features.] He rejoiced upon seeing him, and a good thought arose in him.

SC 220When he reached the Buddha, he bowed his head at his feet and withdrew to sit to one side. He then said to the Buddha, “Bhagavān, it’s extraordinary for someone who’s left home to reside in a pure state and love being in a quiet place. Just now, there were 500 carts passing by, but you didn’t hear or see them. There was a time when my teacher was sitting quietly under a tree between Kuśinagara and Pāvā. When 500 carts and chariots passed by him, he didn’t hear the noise and ruckus that they made. Someone came and asked my teacher, ‘Didn’t you see that group of carts pass by?’

“He replied, ‘I didn’t.’

SC 221“They then asked, ‘Did you hear them?’

“He replied, ‘I didn’t.’

SC 222“They again asked, ‘Were you here or somewhere else?’

“He replied, ‘I was here.’

SC 223“They asked, ‘Were you awake?’

“He replied, ‘I was awake.’

SC 224“They asked, ‘Were you awake or asleep?’

“He replied, ‘I wasn’t asleep.’

SC 225“That person thought, ‘That’s amazing! This homeless man was so focused that he didn’t notice or hear the noise and ruckus those carts made!’

SC 226“Then that person said to my teacher, ‘The noise of those 500 carts and chariots shook the ground as they passed by on the road, yet you still didn’t hear them. How could you have heard any other sound?’ He then bowed to my teacher, rejoiced, and departed.”

SC 227The Buddha told Pukkaśa, “Now, I will ask you a question. Answer it how you think. Is it harder for someone to be awake when a group of carts shake the ground and not hear it or to be awake and not hear thunder shake heaven and earth?”

SC 228Pukkaśa said to the Buddha, “How could the noise a hundred thousand carts be equal to a thunderclap? It wouldn’t be as hard to not hear the noise of the carts, but it’d be a difficult thing to be awake when thunder shakes heaven and earth and not hear it!”

SC 229The Buddha told Pukkaśa, “I once traveled to the village Ādumā (?) and stayed in a thatched hut. There was an unusually intense downpour with lightning and thunder. Four oxen and two brothers tilling their field were killed. A crowd of people had gathered together when I came out of my grass hut to pace back and forth. Someone from the crowd came over to me, bowed their head at my feet, and followed along as I walked. Knowing the answer, I asked, ‘Why has this large crowd gathered?’

SC 230“That person then asked, ‘Where was the Buddha when it happened? Was he awake or asleep?’

SC 231“I answered, ‘I was here, and I wasn’t asleep at the time.’

SC 232“That person praised it as a rare thing to hear of a samādhi like the Buddha’s. The lightning and thunder was a loud noise in heaven and earth, but I was the only awake person who didn’t hear it in my peaceful samādhi.

SC 233“Then he said to the Buddha, ‘There was an unusually intense downpour with lightning and thunder. Four oxen and two brothers tilling their field were killed. That’s what they are doing here.’ Glad and joyful to obtain the Dharma, that person bowed to the Buddha and departed.”

SC 234That Pukkaśa was at the time wearing two sheets of yellow cloth worth a hundred thousand [coins]. He rose from his seat, saluted the Buddha with his palms together, and said to the Buddha, “Now, I offer these sheets of cloth to the Bhagavān. Please accept it.”

SC 235The Buddha told Pukkaśa, “Give one to me and one to Ānanda.”

Pukkaśa got the point of the Buddha’s instruction and offered one sheet to the Tathāgata and gave one to Ānanda. The Buddha accepted them out of compassion for him.

SC 236After bowing at the Buddha’s feet, Pukkaśa then sat down to one side. The Buddha then gradually taught him Dharma, teaching, instructing, profiting, and delighting him. He discussed generosity, precepts, how to be born in heaven, the great danger of desire that’s polluting and impure, and the obstacle of the higher contaminants. [He praised] escaping it as [the most subtle, pure, and] supreme thing.

SC 237The Buddha knew Pukkaśa’s mind was joyous and softened, didn’t have hindrances or entanglements, and easily educated. As buddhas always do, the Buddha then taught Pukkaśa the noble truth of suffering … suffering’s formation … suffering’s cessation, and the noble truth of suffering’s escape.

SC 238Pukkaśa’s belief was purified. Like a white cloth that readily accepts a dye, he became removed from dust and free of defilement right there on his seat, and the Dharma eye arose in him. He saw the Dharma, got the Dharma, and was certain of the proper abode. He wouldn’t fall to unpleasant destinies, and he achieved fearlessness. He said to the Buddha, “Now, I take refuge in the Buddha, take refuge in the Dharma, and take refuge in the Saṅgha. Please, Tathāgata, permit me to become a layman in the correct teaching. From now on, I won’t kill, steal, commit sexual [misconduct], lie, or drink alcohol for the rest of my life. Please, Bhagavān, permit me to become a layman in the correct teaching!”

SC 239He also said to the Buddha, “Bhagavān, if you happen to visit Pāpā during your teaching tours, please consider visiting our poor district. Why is that? All the households there will have meals, sleeping arrangements, clothing, and medicines to offer the Bhagavān. After he accepts these offerings, those families will find peace.”

The Buddha said, “That sounds good!”

SC 240After the Bhagavān had taught Pukkaśa the Dharma, teaching, instructing, profiting, and delighting him, he rose from his seat, bowed his head at the Buddha’s feet, rejoiced, and departed.

SC 241Not long after he had left, Ānanda offered his sheet of yellow cloth to the Tathāgata, and the Tathāgata accepted it and put it on out of compassion for him.

SC 242The Bhagavān’s countenance was relaxed. His majestic glow was brilliant, his faculties were pure, and his face was happy. Seeing this, Ānanda thought to himself, “I’ve been his attendant for twenty-five years, but I’ve never seen the luster of the Buddha’s face be as bright as it is now!”

SC 243He rose from his seat, knelt on his right knee, saluted with his palms together, and said to the Buddha, “I’ve been his attendant for twenty-five years, but I’ve never seen the luster of the Buddha’s face as bright as it is now! It’s unclear to me why that is. I’d like to hear his thoughts.”

SC 244The Buddha told Ānanda, “There are two circumstances for the Tathāgata’s luster to be more exceptional than usual. First is when the Buddha first attains the path and achieves the unsurpassed and perfect awakening. Second is when a Buddha wants to be extinguished soon and discards his life force for parinirvāṇa. Ānanda, a Tathāgata’s luster is exceptional because of these two circumstances.”

SC 245The Bhagavān then spoke in verse:

“His golden robe shined with happiness,
Fine, soft, immaculate, and pure.
Pukkaśa offered to the Bhagavān
Light like his snow white eyebrow tuft.”

SC 246The Buddha ordered Ānanda, “I’m thirsty; I’d like something to drink. Go and fetch some water.”

Ānanda said, “500 carts recently forded the river upstream. The water is still muddy. We could bathe in it but not drink from it.”

SC 247The Buddha ordered him three times, “Ānanda, go and fetch some water.”

Ānanda said, “It’s not far to go to Kukustā River. It’s clear and cool to drink, and we could bathe in it.”

SC 248There was then a yakṣa spirit residing in the Himalayas that believed in the Buddha’s path. It filled a bowl with water of eight kinds of purity and offered it to the Bhagavān. The Buddha immediately accepted it out of compassion for it. He then spoke in verse:

“With his eightfold voice, the Buddha
Ordered Ānanda to fetch water:
‘I’m thirsty. I want a drink now.
After I drink, let’s go to Kuśinagara.’

With a gentle and peaceful voice,
His words made many hearts glad.
Serving the Buddha right and left,
He quickly said to the Buddha:

‘Earlier, 500 carts
Forded to the other side of the river.
They muddied the river’s waters;
I fear it’s not suitable to drink.

The Kukustā River is not far away;
Its water is delicious and refreshing.
If we go there, we could get a drink
And we could bathe ourselves, too.’

A yakṣa spirit in the Himalayas
Offered water to the Tathāgata.
His majestic strength restored,
He paced like a lion in the assembly.

The river was home to a spirit nāga;
It clarified the water of its muddiness.
His noble appearance like the Himalayas,
The Buddha calmly crossed the Kukustā.”

At Kukustā River

SC 249The Bhagavān then went to Kukustā River. After drinking, he bathed and then departed with the assembly. They stopped to rest under a tree on the road, and he told Cunda, “Take an outer robe, fold it four times, and lay it out. My back is hurting, and I want to rest for a while.”

SC 250Cunda accepted this instruction. He laid out the robe, and the Buddha sat on it. Cunda then bowed to him and sat to one side. He said to the Buddha, “I want to parinirvāṇa! I want to parinirvāṇa!”

SC 251The Buddha told him, “It’s up to you to decide when it’s time.” Cunda thereupon parinirvāṇa-ed right there in front of the Buddha.

SC 252The Buddha then spoke in verse:

“The Buddha headed for Kukustā River,
Cool, refreshing, and without muddiness.
The sage among humans entered the water,
Bathed, and crossed to the other side.

The founder of the great assembly
Gave his instruction to Cunda:
‘My body is wore out now.
Quickly, lay out a bed for me.’

Cunda accepted it at once,
Folding a robe and laying it out.
The Tathāgata then rested there
With Cunda sitting in front of him.

He said to the Bhagavān,
‘I want to obtain extinguishment.
That place without love or hate,
That’s where I will arrive now.’

That sea of measureless virtue,
The Supreme One told him,
‘You have accomplished the task;
It’s up to you to decide when it’s time.’

After recognizing the Buddha’s assent,
Cunda then redoubled his efforts.
Volition ceased without remainder,
Like a lamp’s flame going out completely.”

SC 253Ānanda then rose from his seat and went before the Buddha. He said, “After a buddha is extinguished, how is he interred?”

The Buddha told Ānanda, “You, be quiet and think about your actions. The faithful laymen would be happy to do it.”

SC 254Ānanda repeated his inquiry three times: “After a buddha is extinguished, how is he interred?”

The Buddha said, “Someone wanting to know the way to inter a buddha should do it the way they would a noble wheel-turning king.”

SC 255Ānanda then asked, “What’s the way a noble wheel-turning king is interred?”

SC 256The Buddha told Ānanda, “This is the way a noble king is interred. First, his body is bathed in fragrant water. He’s wrapped all around with fresh cotton. Next, he’s wrapped in 500 layers of cloth. His body is placed in a gold coffin and sesame oil is poured onto it. The gold coffin is lifted and placed in a second larger iron coffin. Sandalwood incense is next layered outside of that coffin. Firewood of many fragrances is piled on top of fine robes, and then he is cremated. When it’s done, his remains are placed in a shrine built at a crossroads. It’s exterior is hung with silks, and people from the country travel to see the Dharma king’s shrine. They think longingly about the correct teaching that benefited many people.

SC 257“Ānanda, when you inter me, first bathe my body in fragrant water and then wrap it all around with fresh cotton. Wrap it in 500 layers of cloth, place my body inside a gold coffin, and pour sesame oil on it. Lift the gold coffin and place it in a second larger iron coffin. Next, layer sandalwood incense on the outside of that coffin. Pile firewood of many fragrances on top of fine robes, and then cremate me. When it’s done, place my remains in a shrine built at a crossroads. Hang its exterior with silks, and have people from the country travel to see the Buddha’s shrine. They’ll think longingly about the Tathāgata, the Dharma king, and his awakened teaching. While they’re alive, they will get merits and rewards, and they’ll be born up in heaven when they die.”

SC 258Thereupon, the Bhagavān restated this by speaking in verse:

“Ānanda rose from his seat
And said to the Bhagavān while kneeling:
‘After the Tathāgata’s extinguished,
What’s the way he should be interred?’

‘Ānanda, you stay quiet
And think about your actions.
The laypeople in this country
Will be happy to do it.’

After Ānanda asked this thrice,
The Buddha described interring a noble king.
‘When you inter the Tathāgata’s body,
Wrap it in cloth and put it in two coffins.

Build a shrine at a crossroads
For the benefit of sentient beings.
Those who come to venerate it
Will obtain measureless merit.”

SC 259The Buddha told Ānanda, “There are four kinds of people in the world who should be memorialized by building a shrine and providing incense, flowers, silk canopies, and music there. Who are the four? First, a tathāgata should have a shrine build for him. Second is a pratyeka buddha. Third is a disciple [of a buddha]. Fourth is a [noble] wheel-turning king. Ānanda, these four kinds of people should be memorialized by building a shrine and providing incense, flowers, silk canopies, and music.”

SC 260The Bhagavān then spoke in verse:

“A buddha’s shrine is first,
Then a pratyeka buddha’s, disciple’s,
And noble wheel-turning king’s,
Who ruled over the four regions.

These four deserve memorials
As the Tathāgata has described,
At a buddha’s, pratyeka buddha’s, disciple’s,
And a noble wheel-turning king’s shrine.”

Between a Pair of Trees in Malla

SC 261The Bhagavān then told Ānanda, “Let’s go to Kuśinagara [and stop] between a pair of trees in Malla.”

SC 262Ānanda replied, “Very well.” The Buddha was surrounded by the great assembly as he walked on the road.

SC 263There was an ascetic from Kuśinagara headed to Pāvā who saw the Bhagavān on the road from afar. He looked handsome and upright with peaceful and settled faculties. The ascetic rejoiced upon seeing him, and a good thought arose in him. He went before the Buddha, exchanged greetings with him, and stood to one side. He said to the Buddha, “The village where I live is not far to go. Please stop there, Gautama. After having a meal in the morning, you could continue on to your destination.”

SC 264The Buddha told the ascetic, “Stop! Stop! You’ve already made an offering to me.”

The ascetic persisted in inviting him three times, and the Buddha’s answer was the same as the first time. He then told the ascetic, “Ānanda will be here later; you can tell him about your wishes then.”

SC 265After hearing the Buddha’s instruction, the ascetic went to Ānanda. After exchanging greetings, he stood to one side. He said, “The village where I live is not far to go. I’d like Gautama to consider stopping there. After having a meal in the morning, he could continue on to his destination.”

Ānanda replied, “Stop, stop! Ascetic, you’ve already given offerings to him.”

SC 266The ascetic still persisted with his invitation three times. Ānanda replied, “The weather is too hot right now, and your village is too far to go. The Bhagavān is exhausted and not strong enough.”

SC 267After contemplating the meaning of this, the Bhagavān spoke in verse:

“The pure eye made progress on the road;
Exhausted, he stopped between a pair of trees.
An ascetic saw the Buddha from a distance,
Hurried over to him, and bowed his head.

‘My village is nearby now,
Have pity and stay there for a night.
I’ll provide alms in the morning;
Afterward, you can continue to that city.’

‘Ascetic, my body is wore out.
It’s too far to go, beyond what I can do.
The attendant is sitting over there;
You can tell him about your wishes.’

Getting the Buddha’s point,
He went to Ānanda:
‘Please go to my village.
You can depart after the morning meal.’

Ānanda said, ‘Stop, stop!
It’s too hot, he can’t go so far.’
Three invitations weren’t accepted,
He was dejected and unhappy.

Oh, how this conditioned state
flows, changes, and isn’t constant!
Here, between a pair of trees,
My uncontaminated body will pass away.

Buddhas, pratyeka buddhas, and disciples
All return to that same cessation.
They have no choice but be impermanent;
They’re like mountain forests on fire.”

SC 268The Bhagavān arrived in his homeland on the way to Kuśinagara and was between a pair of trees in Malla. He told Ānanda, “Prepare a bed here between this pair of trees. Arrange it so my head is to the north and I’m facing the west. Why is that? My Dharma will spread and remain for a long time in the north.”

SC 269Ānanda replied, “Very well!” He prepared the bed so the Buddha’s head was to the north.

SC 270The Bhagavān folded his outer robe four times and laid down on his right side like a lion king, placing one foot on the other.

SC 271A yakṣa spirit was present between those two trees who believed in the Buddha. It scattered out-of-season flowers on the ground. The Bhagavān told Ānanda, “The spirit of these two trees has offered these out-of-season flowers to me. These are not offerings to the Tathāgata.”

SC 272Ānanda said, “What would be called an offering to the Tathāgata?”

The Buddha said to Ānanda, “When someone can accept the teaching and practice the teaching, I call that an offering to the Tathāgata.”

SC 273After contemplating this meaning, the Buddha spoke in verse:

“The Buddha was between a pair of trees;
Lying there, his heart was undisturbed.
A tree spirit with a heart that was pure
Scattered flowers on the Buddha.

Ānanda said to the Buddha,
‘What would be called an offering?’
‘Accepting and practice the teaching;
The flower of awakening is an offering.’

Purple gold flowers like cartwheels
Had never been scattered on the Buddha.
Selfless aggregates, elements, and senses,
That’s what’s called the supreme offering.”

SC 274Upamāna was in front of the Buddha fanning him at the time. The Buddha said, “You can retire; don’t stand in front of me.”

SC 275Ānanda then thought to himself, “This Upamāna has always served the Buddha right and left, providing what he needs. He would venerate the Tathāgata and gaze at him without tire. Now, he’s looking after his needs for the final time, but he’s ordered to retire. What was the cause of this?”

SC 276Ānanda then adjusted his robe and went before the Buddha. He said, “This Upamāna has always served the Buddha right and left, providing what he needs. He would venerate the Tathāgata and gaze on him without tire. Now, he’s looking after the Buddha’s needs for the final time, but he was ordered to retire. What was the cause of this?”

SC 277The Buddha told Ānanda, “For as far as twelve yojanas outside Kuśinagara, there are great spirits and gods that live here; there’s no space empty of them. Those great spirits were criticizing this monk who was standing in front of the Buddha. ‘Now, finally the Buddha is about to be extinguished, and we spirits have come to present offerings, but this monk is outshining us with his great majesty and glowing light. He’s preventing us from approaching, venerating, and making offerings to the Buddha!’ Ānanda, this is the reason I ordered him to retire.”

SC 278Ānanda said to the Buddha, “This venerable monk has accumulated what virtue and cultivated when actions that he has such majesty today?”

SC 279The Buddha told Ānanda, “Long ago, ninety-one eons in the past, there was a Buddha named Vipaśyin. At the time, this monk carried a grass torch with a joyous heart to illuminate his shrine. He has this glowing majesty today that penetrates the twenty-eight heavens above because of this history. The glow of these gods and spirits doesn’t compare to his.”

The Story of Mahāsudarśana

SC 280Ānanda then rose from his seat, bared his right shoulder, and saluted with his palms together. He said to the Buddha, “Don’t be extinguished in this inferior, little city, in this barbaric land. Why is that? There are other great countries such as Campā, Vaiśālī, Rājagṛha, Vṛji, Śrāvastī, Kapilavastu, and Bārāṇasī. There are many people among their populations who confidently believe the Buddha’s teaching. After the Buddha’s extinguishment, they surely will pay respects and give offerings to his remains.”

SC 281The Buddha said, “Stop! Stop! Don’t make such observations. No one takes this land to be barbaric. Why is that? In the past, this country had a king named Mahāsudarśana.

SC 282“At that time, the city here was called Kuśavātī. That great king’s capital city was 480 yojanas long and 280 yojanas wide. Grain was bountiful there, and its people were prosperous. The city had seven walls, and it was surrounded by seven balustrades that were carved, engraved, and hung with precious bells here and there. The city’s foundation was twenty-four feet deep, and it was 160 feet tall. Its lookout towers rose 160 feet above the city, and there were pillars that were twenty-four feet around. Where the city wall was gold, the gates were silver. The silver city walls had gold gates, the beryl city walls had crystal gates, and the crystal city walls had beryl gates.

SC 283“The perimeter of the city was also decorated with the four treasures. The balustrades alternated between the four treasures, too. There were gold towers with silver bells and silver towers with gold bells. It had a sevenfold treasure moat with lotus flowers growing in it, such as utpala flowers, padma flowers, kumuda flowers, and puṇḍarīka flowers. Its bottom was strewn with gold sand. Tāla trees grew on both sides of the road. Some had golden trunks with silver leaves, flowers, and fruit. Others had silver trunks with gold leaves, flowers, and fruit, crystal trunks with beryl leaves, flowers, and fruit, and beryl trunks with crystal leaves, flowers, and fruit.

SC 284“There were many bathing pools between the tāla trees that were clear, flowing, deep, clean, and unpolluted. They had stairs along their sides with bricks made of the four treasures. The gold stairs had silver steps, the silver stairs had gold steps, the beryl stairs had crystal steps, and the crystal stairs had beryl steps. Balustrades also encircled them in connected circles a distance away [from the pools].

SC 285“Tāla trees grew everywhere in the city. Those with gold trunks had silver leaves, flowers, and fruit. Those with silver trunks had gold leaves, flowers, and fruit. Those with crystal trunks and beryl leaves, flowers, and fruit. Those with beryl trunks had crystal leaves, flowers, and fruit. There were also pools made of the four treasures between the trees where the four kinds of flowers grew. The streets were orderly, arranged in grids of five [buildings to a side]. The breeze blew the myriad flowers and scattered them along the roadsides. Light winds blew in all directions through the treasure trees, making gentle sounds like heavenly music. The people of that country, male and female, adults and children, walked among the trees to entertain themselves.

SC 286“Ten kinds of sound were constantly heard in that country: Conch sounds, drum sounds, small drum sounds, sounds of singing, sounds of dancing, sounds of flutes, sounds of elephants, sounds of horses, sounds of carts, and the sounds of eating, drinking, and making merry.

SC 287“King Mahāsudarśana had possession of the seven treasures then. The King had four virtues and ruled the four continents. What were the seven treasures? First is the golden wheel treasure. Second is the white elephant treasure. Third is the dark blue horse treasure. Fourth is the magic jewel treasure. Fifth is the beautiful woman treasure. Sixth is the householder treasure. Seventh is the army general treasure.

SC 288“How did that great king Mahāsudarśana achieve the golden wheel treasure? Every fifteenth-day full moon, the King bathed in fragrant water, went up into the high hall, and surrounded himself with maidens. The wheel then spontaneously appeared before him. It had a thousand spokes and possessed a glow. It was something made by a heavenly artisan, not something made in this world. It was made of pure gold, and it was about fourteen feet in diameter.

SC 289“King Mahāsudarśana thought to himself, ‘In the past, I’ve heard senior elders say this: “A warrior king from a water anointed tribe bathes in fragrant water on the fifteenth-day full moon, go up into the high hall, and surround themselves with maidens. The golden wheel then spontaneously appears before them. It has a thousand spokes and possesses a glow. It’s something made by a heavenly artisan, not something of this world. It’s made of pure gold, and it’s fourteen feet in diameter. He’s then called a noble wheel-turning king.” Now, this wheel has appeared! But is it that one? I had better test this wheel treasure.”’

SC 290“King Mahāsudarśana then summoned his four armies and faced the golden wheel treasure with his right shoulder bared. He knelt on his right knee, touched the golden wheel with his right hand, and said: ‘Head east. Turn according to the Dharma, and don’t go contrary to the eternal law.’ The wheel then turned east.

SC 291“The king then followed it, leading his four armies, and four spirits were ahead of the golden wheel, guiding it. The king stopped his horses where the wheel stopped to dwell. When the lesser kings in the east saw the great king arrive, they came to him with gold bowls holding silver grain and silver bowls holding gold grain. They presented them to their chief, saying, ‘Welcome, Great King! The lands in this eastern region are plentiful now, and the people are prosperous. Their culture is gentle, loving, and loyal. Please, Noble King, rule them properly! We’ll serve you, right and left, and accept what’s appropriate.’

SC 292“King Mahāsudarśana told the lesser kings, ‘Stop, gentlemen! Stop! You’ve given offerings to me, but I will simply rule with the correct Dharma. Don’t go out of your way to serve me, and let no one in the country act contrary to the Dharma. This is what I call my way of ruling.’

SC 293“When the lesser kings heard these instructions, they followed the Great King as he toured their countries. He went east until the ocean was in sight, and next traveled south, west, and north, going wherever the wheel went. The kings in those regions each presented their countries in the same way as the lesser kings in the east did.

SC 294“King Mahāsudarśana followed the golden wheel as it traveled around the four oceans, revealing the way and making the populace peaceful as he went. He then returned to Kuśavātī in his home country. When the golden wheel treasure hovered in the air while he was in his palace, King Mahāsudarśana celebrated. ‘This golden wheel treasure is a true sign to me that I really am a noble wheel-turning king.’ This was his accomplishment of the golden wheel treasure.

SC 295“How did the Great King Mahāsudarśana accomplish the white elephant treasure? The Great King Mahāsudarśana was sitting up in his proper Dharma hall in the morning, and the elephant treasure suddenly appeared before him. Its hair was all white, it stood flush in seven places, and it had the ability to fly. Its head was mottled, and its six tusks were delicate and filled with pure gold.

SC 296“When he saw this, the King thought, ‘This elephant treasure is excellent! If it’s well trained, I could ride it.’ He then tested its training, and it was capable of doing everything it should. The Great King Mahāsudarśana wanted to further test the elephant, so he mounted it and rode it out of the city in the morning. He traveled around the four oceans and returned after it was time to eat.

SC 297“King Mahāsudarśana celebrated. ‘This white elephant treasure is a true sign to me that I really am a noble wheel-turning king now!’ This was his accomplishment of the elephant treasure.

SC 298“How did the Great King Mahāsudarśana accomplish the horse treasure? King Mahāsudarśana was sitting up in his correct Dharma hall in the morning, and the horse treasure suddenly appeared before him. It was dark blue with a vermilion mane and tail. It’s head and neck were like an elephant’s, and it had the ability to fly.

SC 299“When he saw this, the King thought, ‘This horse is excellent! If it’s well trained, I could ride it.’ He then tested its training, and it was capable of doing everything it should. King Mahāsudarśana wanted to test this horse treasure himself, so he mounted it and rode it out of the city in the morning. He traveled around the four oceans and returned after it was time to eat.

SC 300“King Mahāsudarśana celebrated. ‘This dark blue horse treasure is a true sign to me that I really am a noble wheel-turning king now!’ This was his accomplishment of the blue horse treasure.

SC 301“How did the Great King Mahāsudarśana accomplish the magic jewel treasure? King Mahāsudarśana was sitting up in his correct Dharma hall in the morning, and the magic jewel treasure suddenly appeared before him. Its substance and color were transparent and without any flaw or defilement.

SC 302“When he saw this, the king thought, ‘This jewel is marvelous! If it glows, it could light the inside of the palace!’ King Mahāsudarśana then tested it by summoning his four armies and placing the jewel treasure atop a tall banner. He carried this banner out of the city during a dark night, and the jewel’s light illuminated the troops as though it was daytime. The troops marched in a circuit outside the city, and it’s illumination had range of a yojana. Inside the city, people could go about their business like they did during the day.

SC 303“King Mahāsudarśana celebrated. ‘This magic jewel is a true sign to me that I really am a noble wheel-turning king now!’ This was his accomplishment of the magic jewel treasure.

SC 304“How did that great king Mahāsudarśana accomplish the beautiful woman treasure? The beautiful woman treasure suddenly appeared before him. Her countenance was agreeable, and her appearance was handsome. She wasn’t too tall or short, too crude or fine, too white or black, or too sharp or gentle. In winter, her body was warm, and she was cool during summer. The hair pores of her whole body exuded the scent of sandalwood, and her breath had a fragrance like an utpala flower. Her words were gentle, stimulating, and calm. She was the first to rise and the last to sit. She didn’t do anything inappropriate. King Mahāsudarśana was pure and detached, so he didn’t think about her for a moment, much less be intimate with her.

SC 305“King Mahāsudarśana celebrated. ‘This beautiful woman treasure is a true sign to me that I really am a noble wheel-turning king now!’ This was his accomplishment of the beautiful woman treasure.

SC 306“How did that great king Mahāsudarśana accomplish the householder treasure? A householder man suddenly appeared with a natural storehouse of treasures and measureless wealth. The householder had an eye from past merit that clearly saw hidden treasures in the earth and whether they had owners or not. He saw and knew all this. When the treasure had an owner, he would protect it for them. When a treasure didn’t have an owner, he would collect it and provide it for the King’s use. The householder treasure went to the King and said, ‘Great King, you don’t need to worry about giving me a salary. I can take care of it myself.’

SC 307“King Mahāsudarśana wanted to test the householder treasure. He ordered a boat prepared to go sailing on a river, then he told the householder, ‘I need a treasure of gold. Quick, provide it to me.’

“The householder replied, ‘Wait just a moment, Great King, while I’ll go onto shore.’

SC 308“The King pressed him, ‘I need it immediately. Get it right now.’

“The householder treasure accepted the King’s command and knelt down on the boat. He put his right hand into the water, and a precious jar came out of the water after his hand. Like a caterpillar climbing a tree, that householder treasure was likewise. Putting his hand in the water, a treasure would climb his hand as he brought it out. Filling the boat up [with treasures] and then told the king, ‘How much treasure does the king need?’

SC 309“King Mahāsudarśana said to the householder, ‘Stop, stop! I didn’t need any treasure; it was just a way to test you. You’ve already given offerings to me.’

“Hearing what the king had said, that householder immediately threw the treasures back into the water.

SC 310“King Mahāsudarśana celebrated. ‘This householder treasure is a true sign to me that I really am a noble wheel-turning king now.’ This was his accomplishment of the householder treasure.

SC 311“How did Great King Mahāsudarśana accomplish the army general treasure? The army general treasure suddenly appeared. He was shrewd, courageous, and good at planning. He went to the King and said, ‘Great King, if there’s anyone to be made to submit, don’t worry about it. I can handle it for you.’

SC 312“Great King Mahāsudarśana wanted to test the army general treasure. He assembled the four armies and told the general, ‘Now, take charge of the army. Assemble those who haven’t yet assembled and disperse those who have assembled. Equip those who haven’t yet been equipped, and dismiss those who’ve been equipped. Let go those who haven’t yet been on leave, and have those who’ve been on leave remain.’

SC 313“Hearing what the King said, the army general treasure led the army. He assembled those who hadn’t yet assembled and dispersed those who had assembled. He equipped those who hadn’t yet been equipped, and dismissed those who’d been equipped. He let go those who hadn’t yet been on leave, and made those who had been on leave remain.

SC 314“King Mahāsudarśana celebrated. ‘This army general treasure is a true sign to me that I really am a noble wheel-turning king now.’ Ānanda, this was how the Noble Wheel-Turning King Mahāsudarśana accomplished the seven treasures.

SC 315“What were his four miraculous virtues? First was a long life that was incomparable and didn’t end early. Second was physical vigor that was incomparable and tireless. Third was a handsome appearance that was incomparable. Fourth was a treasury that was incomparable and overflowing. These were the seven treasures and four virtues accomplished by that noble wheel-turning king.

SC 316“Ānanda, after a long time, King Mahāsudarśana ordered his horses readied and went for a ride to visit a park. He told the driver, ‘Be a good driver, and go at leisurely pace. Why is that? I want to closely observe the country and see that people are happy and untroubled.’

SC 317“Once he had observed the country’s people from the side of the road, he then told his driver, ‘Continue at a leisurely pace. I want [them] to closely observe the Noble King’s majestic countenance.’

SC 318“Ānanda, King Mahāsudarśana kindly nurtured the people and cared for their needs like a father loving his children. The people were fond of the King like children looking up to their father. They all paid tribute to the King with precious things, hoping that he would accept their gifts.

“The king responded, ‘Stop, people! I have my own treasures. You can use these for yourselves.’

SC 319“At another time, the king had the thought, ‘Now, I’d better oversee the building of a palace.’

SC 320“When he made this decision, people came to King Mahāsudarśana, and they each said, ‘I would like to build a palace hall for the King!’

“The king replied, ‘Now, I’ve received your offerings, but I have treasure and materials enough to build it myself.’

SC 321“The people would then repeat their request, ‘I would like to contribute to building a palace hall for the King!’

“The king told the people, ‘You may do as you wish.’

SC 322“Accepting the King’s instruction, those people brought 84,000 carts laden with gold. They went to Kuśavātī and built a Dharma hall there. At the time, the wondrous craftsman god of the Trāyastriṃśa Heaven thought to himself, ‘I’m the only one capable of building a correct Dharma hall for King Mahāsudarśana.’

SC 323“Ānanda, that craftsman god built a Dharma hall that was sixty yojanas long and thirty yojanas wide. It was decorated with the four treasures and had a level foundation beneath it. Bricks made of the seven treasures were used to build its stairsteps. That Dharma hall had 84,000 pillars. The gold pillars had silver capitals. The silver pillars had golden capitals. There were also beryl and crystal pillars [with crystal and beryl] capitals. Four balustrades made of the four treasures encircled the hall. Four sets of stairs were also made of the four treasures.

SC 324“That Dharma hall had a tower above it made of 84,000 jewels. Where the tower was gold, it had silver doors and windows. Where it was silver, it had gold doors and windows. Where it was beryl or crystal, it had [crystal or beryl] doors and windows. The gold part of the tower had silver couches, and the silver part of the tower had gold couches. Fine and soft cloth made of gold spun into thread was spread over the seats. The beryl and crystal parts of the tower had [crystal and beryl] couches, too. The radiance of that hall dazzled people’s eyes. It was like the full radiance of the sun; no one could look at it.

SC 325“King Mahāsudarśana then thought, ‘Now, I could build many parks and ponds in the area to the left and right of this hall.’ He then built those parks and ponds in a radius of one yojana.

SC 326“He also had this thought, ‘I’ll build a Dharma lake in front of the Dharma hall.’ He immediately set aside land for it a yojana in length and width. That body of water was clear, pure, and unpolluted. It had stairs going down into it that were built with bricks made of the four treasures. A balustrade circled the lake on four sides that was made of the four treasures of gold, silver, crystal, and beryl. A variety of water-born flowers grew in the lake, such as utpala flowers, padma flowers, kumuda flowers, and puṇḍarīka flowers. They emitted a sublime fragrance that wafted in all four directions.

SC 327“That lake also had land-born flowers on its four shores, such as atimuktaka flowers, campaka flowers, pātala flowers, sumanā flowers, vārṣika flowers, and dhanuṣkarī flowers. Workers maintained the lake, and passersby swam and bathed in it. They would roam around in it, refreshing themselves as they liked. Those needing a drink were given drinks. Those needing food were given meals. Clothing, carts, horses, fragrant flowers, and treasures weren’t denied to the people who wanted them.

SC 328“Ānanda, King Mahāsudarśana had 84,000 elephants that were decorated with gold and silver and wore jewels, but the king of the elephants was the best. The King had 84,000 horses that were decorated with gold and silver and wore jewels, but the king of the horses was the best. The King had 84,000 chariots covered with lion skins and adorned with the four treasures. The chariot with golden wheels was the best. The King had 84,000 jewels, but the magical jewel was the best. The King had 84,000 beautiful women, but the beautiful woman treasure was the best. The King had 84,000 householders, but the householder treasure was the best. The King had 84,000 warriors, but the army general treasure was the best. The King had 84,000 cities, but the city of Kuśavātī was the best. The King had 84,000 halls, but the correct Dharma hall was the best. The King had 84,000 towers, but the great, correct tower was the best. The King had 84,000 couches made of gold, silver, and many treasures with fine and soft cushions and blankets spread over them. The King had 84,000 million clothes, and the kṣauma cloth, Kāśi cloth, and karpāsa cloth were the best. The King had 84,000 kinds of food that were prepared every day, and each meal tasted unique.

SC 329“Ānanda, King Mahāsudarśana rode the best elephant of his 84,000 elephants, leaving Kuśavātī at sunrise to travel the world and go around the four oceans. In an instant, he returned to the city to eat. Of his 84,000 horses, he rode his strong horse treasure, leaving [Kuśavātī] at sunrise to travel the world and go around the four oceans. In an instant, he returned to the city to eat. He rode the golden-wheeled chariot of his 84,000 chariots and harnessed the strong horse treasure to it. He left [Kuśavātī] at sunrise to travel the world and go around the four oceans. In an instant, he returned to the city to eat. Of his 84,000 jewels, he used his magical jewel treasure to illuminate the inside of his palace, making it as bright as day at night. Of his 84,000 beautiful women, the beautiful woman treasure well and nobly served him left and right. Of his 84,000 householders, the householder treasure was capable of providing his income. Of his 84,000 warriors, the army general treasure was capable of making enemies submit. Of his 84,000 cities, Kuśavātī was always his capitol. Of his 84,000 halls, the King always stayed in the correct Dharma hall. Of his 84,000 towers, the King always stayed in the great, correct tower. Of his 84,000 seats, the king always sat on a crystal seat in calm meditation. Of his 84,000 million clothes, he wore whatever fine treasure ornaments he wished with modesty and conscientiousness. Of his 84,000 kinds of food, the King always satisfied eating naturally cooked rice.

SC 330“When his 84,000 elephants came to the King, they trampled and crashed into untold numbers of sentient beings, injuring them. The king then thought, ‘These elephants frequently come and injure many people. From now on, I will permit one elephant to appear every hundred years.’ Thus, each elephant took turns appearing in subsequent centuries, and they started over when they had all appeared.”

SC 331The Buddha then told Ānanda, “The king then thought, ‘What virtues did I accumulate and what roots of goodness did I cultivate in the past to obtain these such glorious rewards in the present?’

SC 332“He then thought to himself, ‘There were three causes and conditions that brought about these fortunate rewards. What are the three? First was generosity, second was observing precepts, and third was meditation. It was because of these causes and conditions that I’ve obtained these great rewards in the present.’

SC 333“The king also thought, ‘Now that I’ve received these fortunate rewards among humans, I should go further by cultivating the deeds of heavenly fortune. It would be good to restrain myself, leave this hubbub, and live in a secluded place in order to revere the path.’

SC 334“The king then summoned his good and noble woman treasure and told her, ‘Now that I’ve received these fortunate rewards among humans, I should go further by cultivating the deeds of heavenly fortune. It would be good to restrain myself, leave this hubbub, and live in a secluded place in order to revere the path.’

SC 335“She replied, ‘Very good! I’ll do as the great king instructs.’ So, he ordered her to stop attending to him in public and private.

SC 336“The king then went up into the Dharma hall, entered his golden tower lookout, and sat on a silver bench. He contemplated greed and lust as being bad and not good. With perception and examination, this seclusion gave rise to joy and happiness, and he attained the first dhyāna.

SC 337“Perception and examination ceased, and he was joyous with an inner confidence. He gathered his mind and unified it. Without perception or examination, this samādhi gave rise to joy and happiness, and he attained the second dhyāna.

SC 338“He discarded joy and guarded against it. Focusing his mindfulness, he was undisturbed. He knew for himself the happiness that was sought by noble people. Guarded, mindful, and happily practicing, he attained the third dhyāna.

SC 339“To abandon pain and pleasure, he first eliminated sorrow and joy. Neither discomforted nor pleasured, his guarded mindfulness was purified, and he attained the fourth dhyāna.

SC 340“King Mahāsudarśana then rose from his silver bench, emerged from his golden lookout tower, and went to his great, correct tower. He sat on an beryl seat there and cultivated kindness. He pervaded one direction with it and then the other directions as well. Everywhere, throughout, peerless, and measureless, he eliminated various resentments. His heart having no ill will, he was quiescent, kind, and gentle and enjoyed himself. He did likewise with compassion, joy, and equanimity.

SC 341“His beautiful woman treasure thought to herself, ‘It’s been a long time since I saw his face, and I’ve been thinking of going to look after him. I’d better present myself to the Great King now.’

SC 342“The woman treasure nobly addressed his 84,000 maidens, ‘It would be good if each of you bathed in fragrant water and dress up in fine clothes. Why is that? It’s been a long time since we’ve seen the King’s face, so we ought to present ourselves to him.’ Hearing this, the women dressed up and put on ornaments after they bathed and were clean.

SC 343“The woman treasure also nobly told the army general treasure to assemble the four kinds of troops. ‘It’s been a long time since we’ve seen his face. We ought to present ourselves to the King.’

SC 344“The army general treasure then assembled the four armies and said to the woman treasure, ‘The four armies have assembled. Let us know when it’s time.’

SC 345“The woman treasure led the 84,000 maidens. With the four armies in the front and rear, they went to a golden tāla tree park. That great assembly shook the ground, and the sound reached the King. He was sitting next to a window and looked out when he heard them. The woman treasure came forward and stood at the door.

SC 346“Upon seeing her, the king immediately told her, ‘Stop, don’t go any further. I’ll come out to see you.’ King Mahāsudarśana rose from his crystal seat, emerged from his great, correct tower, came down from the correct Dharma hall, and accompanied the beautiful woman treasure to the tāla tree park. Once there, they prepared seats and sat down.

SC 347“King Mahāsudarśana’s countenance was more radiant than usual. His noble woman treasure thought, ‘Now, the great king’s appearance is better than usual. What does this portend?’

SC 348She then said to the Great King, ‘Your countenance is [better than] usual now. Is this a sign of some change? Are you going to discard your life? Now, the white elephant treasure is the best of the 84,000 elephants that are decorated with gold and silver and wear jewels. They are the King’s own possessions. Please stop and consider this for a moment. Enjoy being with them; don’t be so ready to discard your life and forsake the people.

SC 349“There’s also the powerful horse king who is the best of 84,000 horses … the wheel treasure that’s the best of 84,000 chariots …. the magic jewel treasure that’s the best of 84,000 jewels … the beautiful woman treasure who’s the best of 84,000 women … the householder treasure who’s the best of 84,000 householders … the army general treasure who’s the best of 84,000 warriors … Kuśavātī is the best of 84,000 cities … the correct Dharma hall is the best of 84,000 halls … the great, correct tower is the best of 84,000 towers … the treasure ornamented [seat] is the best of 84,000 seats … the softest [clothing] is the best of 84,000 garments … You have 84,000 kinds of food that have unique flavors. All these many treasures are the King’s possessions. Please stop and consider this for a moment. Enjoy being with them; don’t be so ready to discard your life and forsake the people.’

SC 350“King Mahāsudarśana answered the woman treasure, ‘Your service to me up until now has been kind and dutiful. Your words were never crude. Why is it now that you say this?’

“The woman treasure said to the King, ‘I don’t understand. Did I say something disagreeable?’

SC 351“The king told the woman treasure, ‘You speak of such things as elephants, horses, jewels, chariots, golden wheels, halls, towers, names of garments, and delicious food. These things are impermanent. They don’t last that long, but you exhort me to stay. How’s that agreeable?’

“The woman treasure said to the king, “I don’t understand. What words would be kind and agreeable?’

SC 352“The king told her, ‘Suppose you were to say: “Elephants, horses, jewels, chariots, golden wheels, halls, towers, names of garments, and delicious foods are all impermanent and not long-lasting. Please don’t be attached to them. It’s tiresome to the spirit. Why is that? There isn’t much left of the King’s life before he goes to the next life. What’s born has its death, and those who come together have their separation. How can something that’s born have an eternal life? It’s best to cut off affections and live wishing for awakening.” These words I would called agreeable.’

SC 353“Ānanda, when she heard the King’s instruction, the beautiful woman treasure cried and wept. Wiping her tears, she said, ‘Elephants, horses, jewels, chariots, golden wheels, halls, towers, names of garments, and delicious foods are all impermanent and not long-lasting. Please don’t be attached to them. It’s tiresome to the spirit. Why is that? There isn’t much left of the King’s life before he goes to the next life. What’s born has its death, and those who come together have their separation. How can something that’s born have an eternal life? It’s best to cut off affections and live wishing for awakening.’

SC 354“Ānanda, that beautiful woman treasure was touched by these words for a moment before King Mahāsudarśana suddenly died. Like a young man taking a bite of a delicious meal, [he passed away] without any pain or hardship. His spirit was born up in the seventh Brahma Heaven. Seven days after King Mahāsudarśana died, the wheel treasure and jewel treasure spontaneously disappeared, and the lives of the elephant treasure, horse treasure, beautiful woman treasure, householder treasure, and army general treasure ended on the same day. The city, lakes, Dharma hall, lookout tower, precious decorations, and tāla tree parks all became [ordinary] land and trees.”

SC 355The Buddha told Ānanda, “This conditioned state is impermanent and liable to change. It’s certain to erode away, but greed and desire are tireless. A man’s life is squandered on his attachments and affections, without any satisfaction. Satisfaction comes only by attaining noble wisdom and truly seeing this path.

SC 356“Ānanda, I recall myself being in this situation in the past. I became a noble wheel-turning king six times, and their bones were interred here when they died. Now, I’ve achieved the unsurpassed, perfect awakening. Once again, I’ve discarded my life, and my body will be interred here. But from this time on, my births and deaths are forever ended. There won’t be another place where my body will be interred. This one being the very last, I won’t be subject to another existence.”

The Buddha Announces His Parinirvāṇa

SC 357The Bhagavān remained in his homeland of Kuśinagara between a pair of trees in the sal forest. When his nirvāṇa was imminent, he told Ānanda, “Go to Kuśinagara and tell the Mallas, ‘Gentlemen, you should know that the Tathāgata will parinirvāṇa between a pair of trees in the sal forest in the middle of the night. You may go and ask question about what doubts you have and receive personal instruction from him. This is a good time to do it. Those who don’t go may regret it later.’

SC 358Accepting the Buddha’s instructions, Ānanda rose from his seat, bowed to the Buddha, and departed. Accompanied by another monk, they walked with tears streaming down their faces. When they entered Kuśinagara, they saw 500 Mallas who had gathered in one place for some minor reason.

SC 359Seeing Ānanda approach, the Mallas rose, bowed to him, and stood to one side. They said to Ānanda, “We don’t understand why venerables would come into the city at night. What are you doing here?”

SC 360With tears streaming, Ānanda said, “I wanted to benefit all of you, so I’ve come to tell you this, ‘You should know that the Tathāgata will parinirvāṇa in the middle of the night. You can go and ask about what doubts you have and receive personal instruction from him. This is a good time to do it. Those who don’t go may regret it later.’”

SC 361When the Mallas heard what he said, they lamented loudly. They twisted, turned, and fell to the ground. Some fainted and revived again, like a large tree with its root pulled up and limbs chopped off. They all shouted, “The Buddha has decided to be extinguished! How can it happen so soon? The Buddha has decided to be extinguished! How can it happen so fast? The multitude of beings will be in decline for a long time! The world will go blind!”

SC 362Ānanda then consoled the Mallas, “Stop, stop! Don’t lament! There’s nothing born in heaven and earth and that doesn’t die. The desire for this conditioned life to last forever is impossible. Doesn’t the Buddha say, ‘What comes together also falls apart, and what’s born surely comes to an end?’”

SC 363The Mallas said to each other, “Let’s go back home and bring our households and 500 bolts of white cloth to that pair of trees!”

SC 364After they had each returned home, they led their households carrying the white cloth to Kuśinagara. Arriving at that place between a pair of trees, they went to Ānanda. Ānanda saw them from afar and thought to himself, “That’s a lot of people. If they meet the Buddha individually, I’m afraid they wouldn’t all get a hearing before the Buddha’s extinguishment. Now, I’d better send them all at once to meet the Buddha early in the evening.”

SC 365He then led the 500 Mallas and their households to the Bhagavān. They bowed their heads at his feet and stood to one side. Ānanda then stood in front and introduced them to the Buddha: “So-and-so the Malla and his family has come to greet the Bhagavān and ask whether he’s doing well or not.”

SC 366The Buddha replied, “It’s good that all of you came. It will bring you long life without illness or pain.” Ānanda then brought the Mallas and their households forward to meet the Bhagavān.

SC 367The Mallas bowed their heads at his feet and sat to one side. The Bhagavān then taught them about impermanence, teaching, instructing, profiting, and delighting them. The Mallas listened to the Dharma and rejoiced. They then offered their 500 bolts of white cloth to the Bhagavān, and the Buddha accept them. The Mallas then rose from their seats, bowed to the Buddha, and departed.

The Liberation of Subhadra

SC 368There was a wanderer in Kuśinagara at the time named Subhadra. He was an 120-year-old elder with much wisdom. He heard that the ascetic Gautama was between a pair of trees that night and had decided to be extinguished. Subhadra thought, “I have some doubts about the Dharma that only Gautama could explain for me. Now would be the time to muster my strength and walk there.”

SC 369That evening, he left Kuśinagara and arrived at that place between a pair of trees and went over to Ānanda. After exchanging greetings, he stood to one side and said to Ānanda, “I heard that the ascetic Gautama has decided to be extinguished tonight, so I’ve come here to seek a meeting with him. I have some doubts about the Dharma that I hope a meeting with Gautama will resolve for me. Would he some time to see me?”

Ānanda replied, “Stop, Subhadra! Stop! The Buddha is physically ill and can’t be troubled.”

SC 370Subhadra repeated his request three times, “I’ve heard that a Tathāgata appears in the world only as often as an udumbara flower does. I have some doubts about the Dharma that I hope [meeting Gautama] will resolve for me. Would he have some time to see me?”

Ānanda answered him as he did the first time: “The Buddha is physically ill and can’t troubled.”