Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở trong vườn Trúc, khu Ca-lan-đà, tại thành Vương xá.
Bấy giờ có một ngoại đạo xuất gia tên là Tiên-ni đến chỗ Phật, cung kính thăm hỏi, rồi ngồi qua một bên, bạch Phật:
“Ngày hôm qua, có các Sa-môn, Bà-la-môn, Giá-la-ca, cùng nhau tập trung tại giảng đường Hy hữu, khen ngợi như vầy: ‘Phú-lan-na Ca-diếp, là người lãnh đạo đồ chúng, có năm trăm đệ tử vây quanh trước sau. Trong số họ có người cực thông minh, có người đần độn, nhưng đến khi họ chết đi, không được xác nhận là họ sẽ tái sanh ở đâu. Lại có Mạc-ca-lê Cù-xá-lợi Tử là người lãnh đạo đồ chúng, có năm trăm đệ tử vây quanh trước sau. Trong số họ có người cực thông minh, có người đần độn, nhưng đến khi họ chết đi, không được xác nhận là họ sẽ tái sanh ở đâu. Cũng vậy, Tiên-xà-na Tỳ-la-chi Tử, A-kỳ-đa Xí-xá-khâm-bà-la, Ca-la-câu-đà Ca-chiên-diên, Ni-kiền-đà Nhã-đề Tử v.v… mỗi người đều có năm trăm đệ tử vây quanh trước sau, như đã nói trên.’
“Sa-môn Cù-đàm lúc bấy giờ cũng được thảo luận trong đó, rằng: ‘Sa-môn Cù-đàm là thủ lãnh của đại chúng. Trong số đệ tử của Ngài nếu có ai mạng chung thì liền được ghi nhận là sẽ sanh vào chỗ này, sẽ sanh vào nơi kia. ‘Trước đây tôi có sanh nghi, vì sao Sa-môn Cù-đàm đạt được pháp như vậy?’”
Phật bảo Tiên-ni:
“Ông chớ sanh nghi ngờ. Vì có mê lầm nên sanh ra nghi hoặc. Tiên-ni nên biết, có ba hạng tôn sư. Những gì là ba? Có một hạng tôn sư thấy đời hiện tại chân thật là ngã, rồi theo chỗ biết ấy mà thuyết, nhưng không thể biết những việc sau khi chết. Đó là hạng thầy thứ nhất xuất hiện ở thế gian. Lại nữa, này Tiên-ni có một hạng tôn sư, thấy đời hiện tại chân thật là ngã, sau khi chết cũng thấy là ngã, rồi theo chỗ biết ấy mà thuyết. Lại nữa, này Tiên-ni có một hạng tôn sư, không thấy đời hiện tại chân thật là ngã, sau khi mạng chung cũng lại không thấy chân thật là ngã.
“Này Tiên-ni, hạng tôn sư thứ nhất thấy đời hiện tại chân thật là ngã, rồi theo chỗ biết ấy mà thuyết, thì đó gọi là đoạn kiến. Hạng tôn sư thứ hai, thấy đời hiện tại và đời vị lai chân thật là ngã, rồi theo chỗ biết ấy mà thuyết, thì đó gọi là thường kiến. Hạng tôn sư thứ ba, không thấy đời hiện tại chân thật là ngã và sau khi chết cũng không thấy ngã, thì đó là Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác nói, hiện tại cắt đứt ái, ly dục, diệt tận, chứng Niết-bàn.”
Tiên-ni bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, tôi nghe những gì Đức Thế Tôn nói càng thêm nghi ngờ.”
Phật bảo Tiên-ni:
“Càng nghi ngờ thêm là đúng. Vì sao? Vì đây chính là chỗ sâu xa khó thấy khó biết, cần phải quán chiếu sâu xa, vi diệu mới thấu đáo được, chỉ có bậc thông tuệ mới hiểu rõ, còn loại chúng sanh thường tình thì chưa có khả năng biết được. Vì sao? Vì chúng sanh lâu đời có những kiến giải dị biệt, nhẫn thọ dị biệt, sự mong cầu dị biệt, những ước muốn dị biệt.”
Tiên-ni bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, con đối với Thế Tôn có lòng tin thuần tịnh, xin Đức Thế Tôn vì con mà nói pháp, để ngay nơi chỗ ngồi này tuệ nhãn của con được thanh tịnh.”
Phật bảo Tiên-ni:
“Nay Ta sẽ tùy thuộc vào chỗ ưa thích của ông mà nói.”
Phật bảo Tiên-ni:
“Sắc là thường, hay là vô thường?”
Đáp:
“Là vô thường.”
Đức Thế Tôn lại hỏi:
“Này Tiên-ni, vô thường là khổ chăng?”
Đáp:
“Là khổ.”
Đức Thế Tôn lại hỏi Tiên-ni:
“Nếu vô thường, khổ là pháp biến dịch, vậy đa văn Thánh đệ tử ở trong đó có thấy ngã, khác ngã, hay ở trong nhau không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
“Đối với thọ, tưởng, hành, thức lại cũng như vậy.”
Lại hỏi:
“Thế nào, Tiên-ni, sắc có phải là Như Lai không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
“Thọ, tưởng, hành, thức có phải là Như Lai không?”
“Bạch Thế Tôn, không.”
Lại hỏi Tiên-ni:
“Ngoài sắc có Như Lai không? Ngoài thọ, tưởng, hành, thức có Như Lai không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
Lại hỏi Tiên-ni:
“Trong sắc có Như Lai không? Trong thọ, tưởng, hành, thức có Như Lai không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
Lại hỏi Tiên-ni:
“Trong Như Lai có sắc không? Và trong Như Lai có thọ, tưởng, hành, thức không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
Lại hỏi Tiên-ni:
“Phi sắc, phi thọ, tưởng, hành, thức có Như Lai không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
Phật bảo Tiên-ni:
“Các đệ tử của Ta nghe những gì Ta đã nói mà không hiểu nghĩa lý để khởi vô gián đẳng đối với mạn. Vì phi vô gián đẳng nên mạn không bị đoạn trừ. Vì không dứt trừ được mạn, nên khi bỏ ấm này thì ấm khác tiếp nối sinh. Do vậy, này Tiên-ni, Ta ký thuyết cho các đệ tử, sau khi thân hoại mạng chung sẽ sanh vào chỗ này hay chỗ kia. Vì sao? Vì mạn còn sót lại.
“Này Tiên-ni, các đệ tử của Ta đối với những gì Ta đã nói, có khả năng hiểu rõ, thì đối với các mạn mà đạt được vô gián đẳng. Nhờ đạt được vô gián đẳng nên các mạn dứt trừ; vì các mạn được dứt trừ nên sau khi thân hoại mạng chung sẽ không còn có tương tục. Này Tiên-ni, những người đệ tử này, Ta không bảo là khi bỏ ấm này rồi, họ sẽ sinh vào chỗ này hay chỗ kia. Vì sao? Vì không có nhân duyên để có thể ký thuyết. Nếu muốn Ta ký thuyết, Ta sẽ ký thuyết rằng, họ đã đoạn trừ các ái dục, vĩnh viễn xa lìa kết sử hữu, chánh ý giải thoát, tận cùng mé khổ. Từ xưa tới nay và ngay trong hiện tại, Ta thường nói, mạn quá, mạn tập, mạn sanh, mạn khởi; nếu đối với mạn mà thường xuyên quán sát thì các khổ sẽ không sanh.”
Khi Phật nói pháp này, Tiên-ni Sa-môn ngoại đạo xa lìa trần cấu, được mắt pháp trong sạch. Bấy giờ, Tiên-ni thấy pháp, đắc pháp, đoạn trừ các nghi hoặc, không do người khác mà biết, không do người khác để được độ thoát. Ở trong Chánh pháp, tâm đạt được vô sở úy. Ông từ chỗ ngồi đứng dậy, chắp tay bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, con có được phép ở trong Chánh pháp xuất gia tu phạm hạnh không?”
Phật bảo Tiên-ni:
“Ông có thể xuất gia, thọ giới Cụ túc, được làm Tỳ-kheo ở trong Chánh pháp.”
Sau khi Tiên-ni đã được phép xuất gia rồi, một mình ở nơi vắng vẻ tu tập không buông lung, tự suy nghĩ về lý do nào mà người có dòng họ quý cạo bỏ râu tóc, chánh tín xuất gia học đạo, sống không gia đình, tu hành phạm hạnh, thấy pháp, tự biết đã chứng đắc: ‘Ta, sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã lập, những gì cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.’ Đã đạt được quả A-la-hán.
Sau khi đã nghe những gì Đức Phật đã nói, hoan hỷ phụng hành.
如是我聞：
一時，佛住王舍城迦蘭陀竹T 0031c16園。
爾時，有外道出家名仙尼，來詣佛所，恭T 0031c17敬問訊，於一面坐。白佛言：「世尊！先一日T 0031c18時，若沙門、若婆羅門、若遮羅迦、若出家，集於T 0031c19希有講堂。如是義稱，富蘭那迦葉為大眾T 0031c20主，五百弟子前後圍遶。其中有極聰慧者、T 0031c21有鈍根者，及其命終，悉不記說其所往生T 0031c22處。復有末迦梨瞿舍利子為大眾主，五T 0031c23百弟子前後圍遶。其諸弟子有聰慧者、T 0031c24有鈍根者，及其命終，悉不記說所往生處。T 0031c25如是先闍那毘羅胝子、阿耆多翅舍欽婆羅、T 0031c26迦羅拘陀迦栴延、尼揵陀若提子等，各與T 0031c27五百弟子前後圍遶，亦如前者。沙門瞿曇T 0031c28爾時亦在彼論中言。沙門瞿曇為大眾主，T 0031c29其諸弟子，有命終者。即記說言：『某生彼T 0032a01處、某生此處。』我先生疑：『云何沙門瞿曇T 0032a02得如此法？』」
佛告仙尼：「汝莫生疑。以有惑T 0032a03故，彼則生疑。仙尼！當知有三種師。何等T 0032a04為三？有一師，見現在世真實是我，如所T 0032a05知說，而無能知命終後事，是名第一師出T 0032a06於世間。復次，仙尼！有一師，見現在世真實T 0032a07是我，命終之後亦見是我，如所知說。復次，T 0032a08先尼！有一師，不見現在世真實是我，亦T 0032a09復不見命終之後真實是我。
「仙尼！其第一師T 0032a10見現在世真實是我，如所知說者，名曰斷T 0032a11見。彼第二師見今世後世真實是我，如所T 0032a12知說者，則是常見。彼第三師不見現在世T 0032a13真實是我，命終之後，亦不見我，是則如來、T 0032a14應、等正覺說，現法愛斷、離欲、滅盡、涅槃。」
仙T 0032a15尼白佛言：「世尊！我聞世尊所說，遂更增T 0032a16疑。」
佛告仙尼：「正應增疑。所以者何？此甚深T 0032a17處，難見、難知，應須甚深照微妙至到，聰慧T 0032a18所了，凡眾生類，未能辯知。所以者何？眾T 0032a19生長夜異見、異忍、異求、異欲故。」
仙尼白佛T 0032a20言：「世尊！我於世尊所，心得淨信，唯願世T 0032a21尊為我說法，令我即於此座，慧眼清淨。」
佛T 0032a22告仙尼：「今當為汝隨所樂說。」
佛告仙尼：「色T 0032a23是常耶？為無常耶？」
答言：「無常。」
世尊復問：「仙T 0032a24尼！若無常者，是苦耶？」
答言：「是苦。」
世尊復問T 0032a25仙尼：「若無常、苦，是變易法，多聞聖弟子寧於T 0032a26中見我、異我、相在不？」
答言：「不也，世尊！」
「受、想、T 0032a27行、識亦復如是。」復問：「云何？仙尼！色是如T 0032a28來耶？」
答言：「不也，世尊！」
「受、想、行、識是如來T 0032a29耶？」
答言：「不也，世尊！」
復問：「仙尼！異色有T 0032b01如來耶？異受、想、行、識有如來耶？」
答言：「不T 0032b02也，世尊！」
復問：「仙尼！色中有如來耶？受、想、T 0032b03行、識中有如來耶？」
答言：「不也，世尊！」
復問：「仙T 0032b04尼！如來中有色耶？如來中有受、想、行、識耶？」
T 0032b05答言：「不也，世尊！」
復問：「仙尼！非色，非受、想、行、T 0032b06識有如來耶？」
答言：「不也，世尊！」
佛告仙尼：T 0032b07「我諸弟子聞我所說，不悉解義而起慢無T 0032b08間等；非無間等故，慢則不斷；慢不斷故，T 0032b09捨此陰已，與陰相續生。是故，仙尼！我則記T 0032b10說，是諸弟子身壞命終，生彼彼處。所以T 0032b11者何？以彼有餘慢故。
「仙尼！我諸弟子於T 0032b12我所說，能解義者，彼於諸慢得無間等，T 0032b13得無間等故，諸慢則斷，諸慢斷故，身壞命終，T 0032b14更不相續。仙尼！如是弟子我不說彼捨此T 0032b15陰已，生彼彼處。所以者何？無因緣可記說T 0032b16故。欲令我記說者，當記說：『彼斷諸愛欲，T 0032b17永離有結，正意解脫，究竟苦邊。』我從昔來T 0032b18及今現在常說慢過、慢集、慢生、慢起，若於慢T 0032b19無間等觀，眾苦不生。」
佛說此法時，仙尼出T 0032b20家遠塵離垢，得法眼淨。
爾時，仙尼出家見T 0032b21法、得法，斷諸疑惑，不由他知，不由他T 0032b22度，於正法中，心得無畏。從座起，合掌白佛T 0032b23言：「世尊！我得於正法中出家修梵行不？」
佛T 0032b24告仙尼：「汝於正法得出家、受具足戒、得T 0032b25比丘分。」
爾時，仙尼得出家已，獨一靜處T 0032b26修不放逸，住如是思惟：「所以族姓子剃T 0032b27除鬚髮，正信非家，出家學道，修行梵行，見T 0032b28法自知得證：『我生已盡，梵行已立，所作已T 0032b29作，自知不受後有。』」得阿羅漢。
聞佛所說，T 0032c01歡喜奉行。
T 0032c02 T 0031c15This have I heard. At one time the Buddha was staying at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels’ Feeding Place.
At that time a heterodox wanderer called Seniya approached the Buddha, paid respect, exchanged greetings, sat at one side, and said to the Buddha: “Blessed One, on a former day recluses, brahmins, itinerants (caraka ), and wanderers (paribbājaka ) gathered in a hall in the hope of some discussion on what is meaningful and praiseworthy in this way:
“‘Pūraṇa Kassapa is the leader of a great congregation, being surrounded on all sides by five hundred disciples. There are among them some who are very wise and some who have dull faculties. When they pass away, he does not declare of any of them the place where they have been reborn.
T 0031c25“There is also Makkhali Gosālaputta, who is the leader of a great congregation , being surrounded on all sides by five hundred disciples. Some of his disciples are wise and some have dull faculties. When they pass away, he does not declare of any of them the place where they have been reborn.’
”In the same way Sañjaya Belaṭṭhiputta, Ajita Kesakambalī, Pakudha Kaccāyana, and Nigaṇṭha Nātaputta, each of them is surrounded on all sides by five hundred disciples … as above.
“The recluse Gotama was then also mentioned in that discussion: ‘The recluse Gotama is the leader of a great congregation … when his disciples pass away, he does declare that certain have been reborn in that place, certain have been reborn in this place.’ Formerly the doubt had arisen in me: ‘How come the recluse Gotama has reached a condition like this?’”
The Buddha said to Seniya: “Do not give rise to doubt! Because of uncertainty, one gives rise to doubt. Seniya, you should know that there are three kinds of teacher. What are the three?
“There is a teacher who has the view that [only] in the present world there truly is a self, and he speaks according to his understanding, yet he is not able to know matters of the afterlife. This is called the first [kind of] teacher that appears in the world.
T 0032a08“Again, Seniya, there is a teacher who has the view that in the present world there truly is a self, and he also has the view that in the afterlife there [truly] is a self, and he speaks according to his understanding.
“Again, Seniya, there is a teacher who does not have the view that in the present world there truly is a self, and he also does not have the view that in the afterlife there truly is a self.
“Seniya, the first teacher who has the view that in the present world there truly is a self and who speaks according to his understanding, he is reckoned as having the view of annihilation.
“The second teacher who has the view that in the present world and in the future world there truly is a self, and who speaks according to his understanding, he has the view of eternalism.
“The third teacher who does not have the view that in the present world there truly is a self, and who also does not have the view that in the afterlife there [truly] is a self ― this is the Tathāgata, the arahant, the fully awakened one, who in the present has abandoned craving, become separated from desire, has made them cease, and has attained Nirvāṇa.”
T 0032a15Seniya said to the Buddha: “Blessed One, having heard what the Blessed One said had the effect of further increasing my doubt.”
The Buddha said to Seniya: “It is right that your doubt should increase. Why is that? This is a very profound matter, which is difficult to see and difficult to understand. The very profound has to be illuminated in its subtle aspects until it is comprehended by the wise. Living beings of the common type are not able to distinguish and understand it. Why is that? It is because living beings have for a long time had a different view, a different acceptance, a different quest, and a different aspiration.”
Seniya said to the Buddha: “Blessed One, [so that] my mind gains pure faith in the Blessed One, may the Blessed One teach me the Dharma so that in this very seat my wisdom eye will be purified.”
The Buddha said to Seniya: “I shall teach you now according to your liking.”
The Buddha said to Seniya: “Is bodily form permanent or is it impermanent?”
[Seniya] replied: “It is impermanent.”
The Blessed One asked again: “Seniya, what is impermanent, is it dukkha?”
[Seniya] replied: “It is dukkha.”
The Blessed One asked Seniya again: “What is impermanent, dukkha, of a nature to change, would a noble disciple herein [regard] it as the self, as distinct from the self [in the sense of being owned by it], as existing [within the self, or the self] as existing [within it]?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
Feeling … perception … formations … consciousness is also like this.
[The Buddha] asked again: “How is it, Seniya, is bodily form the Tathāgata?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
[The Buddha asked again]: “Is feeling … perception … formations … consciousness the Tathāgata?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
[The Buddha] asked again: “Seniya, is the Tathāgata distinct from bodily form? Is the Tathāgata distinct from feeling … perception … formations … consciousness?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
T 0032b05[The Buddha] asked again: “Seniya, is the Tathāgata in bodily form? Is the Tathāgata in feeling … perception … formations … consciousness?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
[The Buddha] asked again: “Seniya, is bodily form in the Tathāgata? Is feeling … perception … formations … consciousness in the Tathāgata?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
[The Buddha] asked again: “Seniya, is the Tathāgata without bodily form … feeling … perception … formations … consciousness?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
The Buddha said to Seniya: “[Although] all my disciples hear what I teach, [some] do not completely understand its significance and do not give rise to right comprehension of conceit. Because of not rightly comprehending it, they do not abandon conceit. Because they have not abandoned conceit, on having given up these aggregates [at death] they take part in the succession of aggregates and are reborn. For this reason, Seniya, I declare that these disciples, when their body breaks up at the end of life, have been reborn in this or that place. Why is that? It is because they have a remainder of conceit.
“Seniya, [some] disciples of mine are able to understand the significance of what I teach. They gain right comprehension of all conceit. Because of gaining right comprehension of it, they abandon all conceit. Because they have abandoned all conceit, when the body breaks up at the end of life there is no succession [of the aggregates for them]. Seniya, I do not declare that such disciples, on having given up these aggregates [at death], are reborn in this or that place. Why is that? It is because there is no condition whereby this could be declared.
“Wishing me to make some declaration, I would declare: ‘They have abandoned all craving and desire, are forever apart from the bondage of existence, and their mind is rightly liberated with the complete ending of dukkha.’
“From former times until the present, I constantly teach the danger in conceit, in the accumulation of conceit, in the arising of conceit, and in the rising up of conceit. If conceit is contemplated with right comprehension, the manifold dukkha does not arise.”
When the Buddha spoke this teaching, the wanderer Seniya attained the pure eye of Dharma that is remote from [mental] stains and free from [mental] dust.
At that time the wanderer Seniya saw the Dharma and attained the Dharma, abandoning all doubt and uncertainty, not needing to rely on others to understand, not needing to rely on others to cross over, and his mind had attained fearlessness in the right Dharma.
He rose from his seat and with his palms held together [in respect] towards the Buddha he said: “Blessed One, can I gain the going forth in this right Dharma to cultivate the holy life?”
The Buddha said to Seniya: “You can gain the going forth in this right Dharma, the receiving of full ordination, and the becoming of a member of the monastic [community].”
T 0032c02At that time Seniya, having gained the going forth, alone in a quiet place practised dwelling without negligence, reflecting in this way on that for the sake of which a clansman’s son shaves off beard and hair to go forth out of right faith into homelessness to train in the path and cultivate the practice of the holy life, personally knowing here and now and realizing directly that ‘birth for me has been eradicated, the holy life has been established, what had to be done has been done, I myself know that there will be no receiving of any further existence.’ He became an arahant.
Hearing what the Buddha had said, he was delighted and received it respectfully.
Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở trong vườn Trúc, khu Ca-lan-đà, tại thành Vương xá.
Bấy giờ có một ngoại đạo xuất gia tên là Tiên-ni đến chỗ Phật, cung kính thăm hỏi, rồi ngồi qua một bên, bạch Phật:
“Ngày hôm qua, có các Sa-môn, Bà-la-môn, Giá-la-ca, cùng nhau tập trung tại giảng đường Hy hữu, khen ngợi như vầy: ‘Phú-lan-na Ca-diếp, là người lãnh đạo đồ chúng, có năm trăm đệ tử vây quanh trước sau. Trong số họ có người cực thông minh, có người đần độn, nhưng đến khi họ chết đi, không được xác nhận là họ sẽ tái sanh ở đâu. Lại có Mạc-ca-lê Cù-xá-lợi Tử là người lãnh đạo đồ chúng, có năm trăm đệ tử vây quanh trước sau. Trong số họ có người cực thông minh, có người đần độn, nhưng đến khi họ chết đi, không được xác nhận là họ sẽ tái sanh ở đâu. Cũng vậy, Tiên-xà-na Tỳ-la-chi Tử, A-kỳ-đa Xí-xá-khâm-bà-la, Ca-la-câu-đà Ca-chiên-diên, Ni-kiền-đà Nhã-đề Tử v.v… mỗi người đều có năm trăm đệ tử vây quanh trước sau, như đã nói trên.’
“Sa-môn Cù-đàm lúc bấy giờ cũng được thảo luận trong đó, rằng: ‘Sa-môn Cù-đàm là thủ lãnh của đại chúng. Trong số đệ tử của Ngài nếu có ai mạng chung thì liền được ghi nhận là sẽ sanh vào chỗ này, sẽ sanh vào nơi kia. ‘Trước đây tôi có sanh nghi, vì sao Sa-môn Cù-đàm đạt được pháp như vậy?’”
Phật bảo Tiên-ni:
“Ông chớ sanh nghi ngờ. Vì có mê lầm nên sanh ra nghi hoặc. Tiên-ni nên biết, có ba hạng tôn sư. Những gì là ba? Có một hạng tôn sư thấy đời hiện tại chân thật là ngã, rồi theo chỗ biết ấy mà thuyết, nhưng không thể biết những việc sau khi chết. Đó là hạng thầy thứ nhất xuất hiện ở thế gian. Lại nữa, này Tiên-ni có một hạng tôn sư, thấy đời hiện tại chân thật là ngã, sau khi chết cũng thấy là ngã, rồi theo chỗ biết ấy mà thuyết. Lại nữa, này Tiên-ni có một hạng tôn sư, không thấy đời hiện tại chân thật là ngã, sau khi mạng chung cũng lại không thấy chân thật là ngã.
“Này Tiên-ni, hạng tôn sư thứ nhất thấy đời hiện tại chân thật là ngã, rồi theo chỗ biết ấy mà thuyết, thì đó gọi là đoạn kiến. Hạng tôn sư thứ hai, thấy đời hiện tại và đời vị lai chân thật là ngã, rồi theo chỗ biết ấy mà thuyết, thì đó gọi là thường kiến. Hạng tôn sư thứ ba, không thấy đời hiện tại chân thật là ngã và sau khi chết cũng không thấy ngã, thì đó là Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác nói, hiện tại cắt đứt ái, ly dục, diệt tận, chứng Niết-bàn.”
Tiên-ni bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, tôi nghe những gì Đức Thế Tôn nói càng thêm nghi ngờ.”
Phật bảo Tiên-ni:
“Càng nghi ngờ thêm là đúng. Vì sao? Vì đây chính là chỗ sâu xa khó thấy khó biết, cần phải quán chiếu sâu xa, vi diệu mới thấu đáo được, chỉ có bậc thông tuệ mới hiểu rõ, còn loại chúng sanh thường tình thì chưa có khả năng biết được. Vì sao? Vì chúng sanh lâu đời có những kiến giải dị biệt, nhẫn thọ dị biệt, sự mong cầu dị biệt, những ước muốn dị biệt.”
Tiên-ni bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, con đối với Thế Tôn có lòng tin thuần tịnh, xin Đức Thế Tôn vì con mà nói pháp, để ngay nơi chỗ ngồi này tuệ nhãn của con được thanh tịnh.”
Phật bảo Tiên-ni:
“Nay Ta sẽ tùy thuộc vào chỗ ưa thích của ông mà nói.”
Phật bảo Tiên-ni:
“Sắc là thường, hay là vô thường?”
Đáp:
“Là vô thường.”
Đức Thế Tôn lại hỏi:
“Này Tiên-ni, vô thường là khổ chăng?”
Đáp:
“Là khổ.”
Đức Thế Tôn lại hỏi Tiên-ni:
“Nếu vô thường, khổ là pháp biến dịch, vậy đa văn Thánh đệ tử ở trong đó có thấy ngã, khác ngã, hay ở trong nhau không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
“Đối với thọ, tưởng, hành, thức lại cũng như vậy.”
Lại hỏi:
“Thế nào, Tiên-ni, sắc có phải là Như Lai không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
“Thọ, tưởng, hành, thức có phải là Như Lai không?”
“Bạch Thế Tôn, không.”
Lại hỏi Tiên-ni:
“Ngoài sắc có Như Lai không? Ngoài thọ, tưởng, hành, thức có Như Lai không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
Lại hỏi Tiên-ni:
“Trong sắc có Như Lai không? Trong thọ, tưởng, hành, thức có Như Lai không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
Lại hỏi Tiên-ni:
“Trong Như Lai có sắc không? Và trong Như Lai có thọ, tưởng, hành, thức không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
Lại hỏi Tiên-ni:
“Phi sắc, phi thọ, tưởng, hành, thức có Như Lai không?”
Đáp:
“Bạch Thế Tôn, không.”
Phật bảo Tiên-ni:
“Các đệ tử của Ta nghe những gì Ta đã nói mà không hiểu nghĩa lý để khởi vô gián đẳng đối với mạn. Vì phi vô gián đẳng nên mạn không bị đoạn trừ. Vì không dứt trừ được mạn, nên khi bỏ ấm này thì ấm khác tiếp nối sinh. Do vậy, này Tiên-ni, Ta ký thuyết cho các đệ tử, sau khi thân hoại mạng chung sẽ sanh vào chỗ này hay chỗ kia. Vì sao? Vì mạn còn sót lại.
“Này Tiên-ni, các đệ tử của Ta đối với những gì Ta đã nói, có khả năng hiểu rõ, thì đối với các mạn mà đạt được vô gián đẳng. Nhờ đạt được vô gián đẳng nên các mạn dứt trừ; vì các mạn được dứt trừ nên sau khi thân hoại mạng chung sẽ không còn có tương tục. Này Tiên-ni, những người đệ tử này, Ta không bảo là khi bỏ ấm này rồi, họ sẽ sinh vào chỗ này hay chỗ kia. Vì sao? Vì không có nhân duyên để có thể ký thuyết. Nếu muốn Ta ký thuyết, Ta sẽ ký thuyết rằng, họ đã đoạn trừ các ái dục, vĩnh viễn xa lìa kết sử hữu, chánh ý giải thoát, tận cùng mé khổ. Từ xưa tới nay và ngay trong hiện tại, Ta thường nói, mạn quá, mạn tập, mạn sanh, mạn khởi; nếu đối với mạn mà thường xuyên quán sát thì các khổ sẽ không sanh.”
Khi Phật nói pháp này, Tiên-ni Sa-môn ngoại đạo xa lìa trần cấu, được mắt pháp trong sạch. Bấy giờ, Tiên-ni thấy pháp, đắc pháp, đoạn trừ các nghi hoặc, không do người khác mà biết, không do người khác để được độ thoát. Ở trong Chánh pháp, tâm đạt được vô sở úy. Ông từ chỗ ngồi đứng dậy, chắp tay bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, con có được phép ở trong Chánh pháp xuất gia tu phạm hạnh không?”
Phật bảo Tiên-ni:
“Ông có thể xuất gia, thọ giới Cụ túc, được làm Tỳ-kheo ở trong Chánh pháp.”
Sau khi Tiên-ni đã được phép xuất gia rồi, một mình ở nơi vắng vẻ tu tập không buông lung, tự suy nghĩ về lý do nào mà người có dòng họ quý cạo bỏ râu tóc, chánh tín xuất gia học đạo, sống không gia đình, tu hành phạm hạnh, thấy pháp, tự biết đã chứng đắc: ‘Ta, sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã lập, những gì cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.’ Đã đạt được quả A-la-hán.
Sau khi đã nghe những gì Đức Phật đã nói, hoan hỷ phụng hành.
T 0031c15This have I heard. At one time the Buddha was staying at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels’ Feeding Place.
At that time a heterodox wanderer called Seniya approached the Buddha, paid respect, exchanged greetings, sat at one side, and said to the Buddha: “Blessed One, on a former day recluses, brahmins, itinerants (caraka ), and wanderers (paribbājaka ) gathered in a hall in the hope of some discussion on what is meaningful and praiseworthy in this way:
“‘Pūraṇa Kassapa is the leader of a great congregation, being surrounded on all sides by five hundred disciples. There are among them some who are very wise and some who have dull faculties. When they pass away, he does not declare of any of them the place where they have been reborn.
T 0031c25“There is also Makkhali Gosālaputta, who is the leader of a great congregation , being surrounded on all sides by five hundred disciples. Some of his disciples are wise and some have dull faculties. When they pass away, he does not declare of any of them the place where they have been reborn.’
”In the same way Sañjaya Belaṭṭhiputta, Ajita Kesakambalī, Pakudha Kaccāyana, and Nigaṇṭha Nātaputta, each of them is surrounded on all sides by five hundred disciples … as above.
“The recluse Gotama was then also mentioned in that discussion: ‘The recluse Gotama is the leader of a great congregation … when his disciples pass away, he does declare that certain have been reborn in that place, certain have been reborn in this place.’ Formerly the doubt had arisen in me: ‘How come the recluse Gotama has reached a condition like this?’”
The Buddha said to Seniya: “Do not give rise to doubt! Because of uncertainty, one gives rise to doubt. Seniya, you should know that there are three kinds of teacher. What are the three?
“There is a teacher who has the view that [only] in the present world there truly is a self, and he speaks according to his understanding, yet he is not able to know matters of the afterlife. This is called the first [kind of] teacher that appears in the world.
T 0032a08“Again, Seniya, there is a teacher who has the view that in the present world there truly is a self, and he also has the view that in the afterlife there [truly] is a self, and he speaks according to his understanding.
“Again, Seniya, there is a teacher who does not have the view that in the present world there truly is a self, and he also does not have the view that in the afterlife there truly is a self.
“Seniya, the first teacher who has the view that in the present world there truly is a self and who speaks according to his understanding, he is reckoned as having the view of annihilation.
“The second teacher who has the view that in the present world and in the future world there truly is a self, and who speaks according to his understanding, he has the view of eternalism.
“The third teacher who does not have the view that in the present world there truly is a self, and who also does not have the view that in the afterlife there [truly] is a self ― this is the Tathāgata, the arahant, the fully awakened one, who in the present has abandoned craving, become separated from desire, has made them cease, and has attained Nirvāṇa.”
T 0032a15Seniya said to the Buddha: “Blessed One, having heard what the Blessed One said had the effect of further increasing my doubt.”
The Buddha said to Seniya: “It is right that your doubt should increase. Why is that? This is a very profound matter, which is difficult to see and difficult to understand. The very profound has to be illuminated in its subtle aspects until it is comprehended by the wise. Living beings of the common type are not able to distinguish and understand it. Why is that? It is because living beings have for a long time had a different view, a different acceptance, a different quest, and a different aspiration.”
Seniya said to the Buddha: “Blessed One, [so that] my mind gains pure faith in the Blessed One, may the Blessed One teach me the Dharma so that in this very seat my wisdom eye will be purified.”
The Buddha said to Seniya: “I shall teach you now according to your liking.”
The Buddha said to Seniya: “Is bodily form permanent or is it impermanent?”
[Seniya] replied: “It is impermanent.”
The Blessed One asked again: “Seniya, what is impermanent, is it dukkha?”
[Seniya] replied: “It is dukkha.”
The Blessed One asked Seniya again: “What is impermanent, dukkha, of a nature to change, would a noble disciple herein [regard] it as the self, as distinct from the self [in the sense of being owned by it], as existing [within the self, or the self] as existing [within it]?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
Feeling … perception … formations … consciousness is also like this.
[The Buddha] asked again: “How is it, Seniya, is bodily form the Tathāgata?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
[The Buddha asked again]: “Is feeling … perception … formations … consciousness the Tathāgata?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
[The Buddha] asked again: “Seniya, is the Tathāgata distinct from bodily form? Is the Tathāgata distinct from feeling … perception … formations … consciousness?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
T 0032b05[The Buddha] asked again: “Seniya, is the Tathāgata in bodily form? Is the Tathāgata in feeling … perception … formations … consciousness?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
[The Buddha] asked again: “Seniya, is bodily form in the Tathāgata? Is feeling … perception … formations … consciousness in the Tathāgata?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
[The Buddha] asked again: “Seniya, is the Tathāgata without bodily form … feeling … perception … formations … consciousness?”
[Seniya] replied: “No, Blessed One.”
The Buddha said to Seniya: “[Although] all my disciples hear what I teach, [some] do not completely understand its significance and do not give rise to right comprehension of conceit. Because of not rightly comprehending it, they do not abandon conceit. Because they have not abandoned conceit, on having given up these aggregates [at death] they take part in the succession of aggregates and are reborn. For this reason, Seniya, I declare that these disciples, when their body breaks up at the end of life, have been reborn in this or that place. Why is that? It is because they have a remainder of conceit.
“Seniya, [some] disciples of mine are able to understand the significance of what I teach. They gain right comprehension of all conceit. Because of gaining right comprehension of it, they abandon all conceit. Because they have abandoned all conceit, when the body breaks up at the end of life there is no succession [of the aggregates for them]. Seniya, I do not declare that such disciples, on having given up these aggregates [at death], are reborn in this or that place. Why is that? It is because there is no condition whereby this could be declared.
“Wishing me to make some declaration, I would declare: ‘They have abandoned all craving and desire, are forever apart from the bondage of existence, and their mind is rightly liberated with the complete ending of dukkha.’
“From former times until the present, I constantly teach the danger in conceit, in the accumulation of conceit, in the arising of conceit, and in the rising up of conceit. If conceit is contemplated with right comprehension, the manifold dukkha does not arise.”
When the Buddha spoke this teaching, the wanderer Seniya attained the pure eye of Dharma that is remote from [mental] stains and free from [mental] dust.
At that time the wanderer Seniya saw the Dharma and attained the Dharma, abandoning all doubt and uncertainty, not needing to rely on others to understand, not needing to rely on others to cross over, and his mind had attained fearlessness in the right Dharma.
He rose from his seat and with his palms held together [in respect] towards the Buddha he said: “Blessed One, can I gain the going forth in this right Dharma to cultivate the holy life?”
The Buddha said to Seniya: “You can gain the going forth in this right Dharma, the receiving of full ordination, and the becoming of a member of the monastic [community].”
T 0032c02At that time Seniya, having gained the going forth, alone in a quiet place practised dwelling without negligence, reflecting in this way on that for the sake of which a clansman’s son shaves off beard and hair to go forth out of right faith into homelessness to train in the path and cultivate the practice of the holy life, personally knowing here and now and realizing directly that ‘birth for me has been eradicated, the holy life has been established, what had to be done has been done, I myself know that there will be no receiving of any further existence.’ He became an arahant.
Hearing what the Buddha had said, he was delighted and received it respectfully.