Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ, có Tỳ-kheo tên là Đê-xá, cùng với một số đông Tỳ-kheo khác tập hợp tại nhà ăn. Tỳ-kheo Đê-xá nói với các Tỳ-kheo:
“Thưa các Tôn giả, đối với pháp tôi không thể phân biệt. Tôi không thích tu phạm hạnh nữa, chỉ thích ngủ nghỉ nhiều và nghi hoặc đối với pháp.”
Bấy giờ trong chúng có một Tỳ-kheo đến chỗ Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, rồi ngồi qua một bên, bạch Phật:
“Thế Tôn, Tỳ-kheo Đê-xá, nhân lúc chúng tăng tập hợp tại nhà ăn, đã nói lên những lời như vầy: ‘Đối với pháp tôi không thể phân biệt. Tôi không thích tu phạm hạnh nữa, chỉ thích ngủ nghỉ nhiều và nghi hoặc đối với pháp.’”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Tỳ-kheo Đê-xá này là kẻ ngu si, không gìn giữ các căn, ăn uống không có chừng mực; đầu đêm, cuối đêm, tâm không tỉnh thức, giải đãi biếng nhác, không nỗ lực tinh tấn, không khéo quán sát tư duy pháp thiện. Tỳ-kheo này mà đối với phân biệt pháp, tâm thích tu phạm hạnh, xa lìa mọi sự ngủ nghỉ và ở trong chánh pháp mà xa lìa mọi sự nghi hoặc, thì việc này không thể xảy ra. Nếu Tỳ-kheo giữ gìn các căn, ăn uống chừng mực; đầu đêm, cuối đêm, tỉnh thức tinh tấn, quán sát pháp lành; với Tỳ-kheo ấy, sự yêu thích pháp phân biệt, ưa tu phạm hạnh, xa lìa mọi sự ngủ nghỉ, tâm không nghi ngờ pháp, điều này có thể xảy ra.”
Bấy giờ, Thế Tôn bảo một Tỳ-kheo:
“Ngươi hãy đến nói Tỳ-kheo Đê-xá rằng Đạo Sư cho gọi.”
Tỳ-kheo bạch Phật:
“Thế Tôn, xin vâng.”
Sau khi lễ dưới chân Phật, Tỳ-kheo kia đến chỗ Đê-xá bảo rằng:
“Trưởng lão Đê-xá, Đức Thế Tôn cho gọi ông.”
Đê-xá vâng lời, đi đến chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ dưới chân Phật, rồi ngồi qua một bên. Bấy giờ, Đức Thế Tôn nói với Tỳ-kheo Đê-xá:
“Này Đê-xá, có thật ngươi cùng với nhiều Tỳ-kheo tụ tập tại nhà ăn và tuyên bố những lời như vầy: ‘Thưa các trưởng lão, đối với pháp, tôi không thể phân biệt, tôi không thích tu phạm hạnh, mà chỉ thích ngủ nghỉ nhiều và đối với pháp còn nghi hoặc’?”
Đê-xá bạch Phật:
“Đúng như vậy, bạch Thế Tôn.”
Phật hỏi Đê-xá:
“Bây giờ Ta hỏi ngươi, hãy trả lời tùy ý.
“Ý ngươi nghĩ sao? Nếu đối với sắc mà không lìa tham, không lìa dục, không lìa ái, không lìa nhớ nghĩ, không lìa khát vọng và sắc này nếu biến đổi hoặc khác đi thì ngươi nghĩ thế nào, ngươi có sanh ra buồn lo, khổ não không?”
Đê-xá bạch Phật:
“Đúng vậy, bạch Thế Tôn. Nếu đối với sắc mà chẳng lìa tham, chẳng lìa dục, chẳng lìa ái, chẳng lìa nhớ nghĩ, chẳng lìa khát vọng và sắc này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì quả thật sẽ khởi lên buồn lo, khổ não. Thế Tôn, thật như vậy, không khác.”
Phật bảo Đê-xá:
“Lành thay! Lành thay! Đê-xá, cần phải thuyết pháp như vậy, về sự không ly tham dục.
“Này Đê-xá đối với thọ, tưởng, hành, thức mà chẳng lìa tham, chẳng lìa dục, chẳng lìa ái, chẳng lìa nhớ nghĩ, chẳng lìa khát vọng và khi thức này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì ý ngươi nghĩ sao, ngươi có sanh ra buồn lo, khổ não không?”
Đê-xá bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, đúng như vậy, đối với thức mà chẳng lìa tham, chẳng lìa dục, chẳng lìa nhớ nghĩ, chẳng lìa khát vọng và khi thức này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì thật sự sẽ khởi lên buồn lo và khổ não. Bạch Thế Tôn, thật như vậy, không khác.”
Phật bảo Đê-xá:
“Lành thay! Lành thay! Đê-xá, cần phải thuyết pháp như vậy, về sự không ly tham dục đối với thức.”
Phật nói với Đê-xá:
“Ý ngươi nghĩ sao? Nếu đối với sắc mà lìa tham, lìa dục, lìa ái, lìa nhớ nghĩ, lìa khát vọng và sắc này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì có sanh ra buồn lo, khổ não không?”
Đê-xá bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, không. Thật như vậy, không khác.”
“Ý ngươi nghĩ sao? đối với thọ, tưởng, hành, thức lìa tham, lìa dục, lìa ái, lìa nhớ nghĩ, lìa khát vọng và thức này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì có sanh ra buồn lo, khổ não không?”
Đê-xá bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, không. Thật như vậy, chẳng khác.”
Phật bảo Đê-xá:
“Lành thay! Lành thay! Đê-xá, bây giờ Ta sẽ nói thí dụ, người trí sẽ nhờ thí dụ mà hiểu được. Như hai người bạn cùng đi trên một con đường, một người biết rành đường, một người không rành đường. Người không biết nói với người biết như vầy: ‘Tôi muốn đến thành phố kia, thôn ấp kia, làng xóm kia, hãy chỉ đường cho tôi đến đó.’ Khi ấy, người rành đường liền chỉ đường cho người kia, nói rằng: ‘Anh đi theo con đường này và sẽ thấy hai con đường ở phía trước; bỏ bên trái đi theo lối phải tới trước, sẽ gặp hầm hố và dòng sông. Lại bỏ bên trái, theo lối phải, sẽ gặp một khu rừng. Lại bỏ bên trái, theo lối phải, cứ như vậy, từ từ tiến bước về phía trước thì sẽ đến thành kia.’”
Phật bảo Đê-xá:
“Thí dụ này như vầy: người không biết đường là ví cho kẻ phàm phu ngu si, còn người biết đường là ví cho Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Chánh Giác. Hai con đường trước là chỉ cho sự hồ nghi của chúng sanh. Con đường trái là chỉ cho ba pháp bất thiện: tham, nhuế và hại giác. Con đường bên phải là chỉ cho ba thiện giác: xuất yếu ly dục giác, bất sân giác, bất hại giác. Đi về đường bên trái là chỉ cho tà kiến, tà chí, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà phương tiện, tà niệm, tà định. Đi về đường bên phải là chỉ cho chánh kiến, chánh chí, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh phương tiện, chánh niệm, chánh định. Còn hầm hố và dòng nước là chỉ cho sân nhuế, buồn lo, che lấp. Rừng cây là chỉ cho năm công đức của dục. Thành kia là chỉ cho Niết-bàn.”
Phật bảo Đê-xá:
“Phật là vị Đạo Sư, vì các hàng Thanh văn mà những gì cần làm đã làm xong. Như nay, vì lòng thương xót nên đưa đến sự lợi ích, an vui; phận sự Ta đã làm xong. Hôm nay ngươi hãy làm những việc phải làm. Hãy đến dưới bóng cây, hoặc chỗ đất trống, hoặc trong hang núi, trải cỏ làm chỗ ngồi, khéo tư duy chánh niệm, tu tập không buông lung, chớ để tâm hối hận về sau này. Nay Ta dạy ngươi như vậy.”
Bấy giờ, Đê-xá nghe những gì Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.
如是我聞：
一時，佛住舍衛國祇樹給T 0071a05孤獨園。
爾時，有比丘名曰低舍，與眾多比T 0071a06丘集於食堂，語諸比丘言：「諸尊，我不分別T 0071a07於法，不樂修梵行，多樂睡眠，疑惑於法。」
爾T 0071a08時，眾中有一比丘，往詣佛所，禮佛足，却住T 0071a09一面，白佛言：「世尊！低舍比丘以眾多比T 0071a10丘集於食堂，作如是說，唱言：『我不能分T 0071a11別於法，不樂修梵行，多樂睡眠，疑惑於T 0071a12法。』」
佛告比丘：「是低舍比丘是愚癡人，不守T 0071a13根門，飲食不知量，初夜、後夜，心不覺悟，T 0071a14懈怠嬾惰，不勤精進，不善觀察思惟善法；T 0071a15彼於分別法，心樂修梵行，離諸睡眠，於T 0071a16正法中離諸疑惑，無有是處。若當比丘守T 0071a17護根門，飲食知量，初夜、後夜，覺悟精進，T 0071a18觀察善法，樂分別法，樂修梵行，離於睡T 0071a19眠，心不疑法，斯有是處。」
爾時，世尊告T 0071a20一比丘，汝往語低舍比丘言：「大師呼汝。」
T 0071a21比丘白佛：「唯然，受教。」前禮佛足，詣低舍T 0071a22所，而作是言：「長老低舍！世尊呼汝！」低舍聞T 0071a23命，詣世尊所，稽首禮足，却住一面。
爾T 0071a24時，世尊語低舍比丘言：「汝低舍！實與眾多T 0071a25比丘集於食堂，作是唱言：『諸長老！我不T 0071a26能分別於法，不樂梵行，多樂睡眠，疑T 0071a27惑於法』耶？」低舍白佛：「實爾。世尊！」
佛問低舍：T 0071a28「我今問汝，隨汝意答。於意云何？若於色T 0071a29不離貪、不離欲、不離愛、不離念、不T 0071b01離渴，彼色若變、若異。於汝意云何？當起T 0071b02憂、悲、惱、苦為不耶？」
低舍白佛：「如是，世尊！T 0071b03若於色不離貪、不離欲、不離愛、不離T 0071b04念、不離渴，彼色若變、若異，實起憂、悲、T 0071b05惱、苦。世尊！實爾不異。」
佛告低舍：「善哉！T 0071b06善哉！低舍！正應如是，不離貪欲說法。低T 0071b07舍！於受、想、行、識，不離貪、不離欲、不離T 0071b08愛、不離念、不離渴，彼識若變、若異，於T 0071b09汝意云何？當起憂、悲、惱、苦為不耶？」
低舍T 0071b10白佛：「如是，世尊！於識不離貪、不離欲、T 0071b11不離愛、不離念、不離渴，彼識若變、若異，T 0071b12實起憂、悲、惱、苦。世尊！實爾不異。」
佛告低T 0071b13舍：「善哉！善哉！正應如是，識不離貪欲說T 0071b14法。」
佛告低舍：「於意云何？若於色離貪、離T 0071b15欲、離愛、離念、離渴，彼色若變、若異時，當T 0071b16生憂、悲、惱、苦耶？」
低舍白佛：「不也，世尊！」
「如T 0071b17是不異。於意云何？受、想、行、識，離貪、離欲、離T 0071b18愛、離念、離渴，彼識若變、若異，當生憂、悲、T 0071b19惱、苦耶？」
低舍答曰：「不也，世尊！如是不異。」
T 0071b20佛告低舍：「善哉！善哉！低舍！今當說譬，大T 0071b21智慧者，以譬得解。如二士夫共伴行一路，T 0071b22一善知路，一不知路，其不知者語知路T 0071b23者，作如是言：『我欲詣某城、某村、某聚落，T 0071b24當示我路。』時，知路者即示彼路，語言：『士T 0071b25夫，從此道去，前見二道，捨左從右前行，T 0071b26復有坑澗渠流，復當捨左從右，復有叢T 0071b27林，復當捨左從右。汝當如是漸漸前行，T 0071b28得至某城。』」
佛告低舍：「其譬如是：不知路T 0071b29者，譬愚癡凡夫。其知路者，譬如來、應、等正T 0071c01覺。前二路者，謂眾生狐疑。左路者，三不善T 0071c02法——貪、恚、害覺。其右路者，謂三善覺——出要離T 0071c03欲覺、不瞋覺、不害覺。前行左路者，謂邪見、T 0071c04邪志、邪語、邪業、邪命、邪方便、邪念、邪定。前行T 0071c05右路者，謂正見、正志、正語、正業、正命、正方便、T 0071c06正念、正定。坑澗渠流者，謂瞋恚、覆障、憂、悲。T 0071c07叢林者，謂五欲功德也。城者，謂般涅槃。」
佛告T 0071c08低舍：「佛為大師，為諸聲聞所作已作，如今T 0071c09當作哀愍悲念，以義安樂，皆悉已作。汝等T 0071c10今日，當作所作，當於樹下，或空露地、山巖T 0071c11窟宅，敷草為座，善思正念，修不放逸，莫T 0071c12令久後心有悔恨，我今教汝。」
爾時，低舍T 0071c13聞佛所說，歡喜奉行。
T 0071c14 Thus have I heard. At one time the Buddha was staying at Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s Park.
At that time there was a monk by the name of Tissa, who was together with a community of many monks that had gathered in the dining hall. He said to the monks: “Venerable ones, I am not distinguishing the teachings, I do not enjoy cultivating the holy life, I much enjoy sleeping and I have doubts about the teachings.”
At that time one monk who was among the community approached the Buddha, paid respect at the Buddha’s feet, withdrew to stand at one side, and said to the Buddha: “Blessed One, the monk Tissa, who was together with a community of many monks that had gathered in the dining hall, spoke like this, explicitly stating it: ‘I am not able to distinguish the teachings, I do not enjoy cultivating the holy life, I much enjoy sleeping, and I have doubts about the teachings.”
The Buddha told the monk: “The monk Tissa is a foolish person, he does not guard the sense-doors, does not know his limits with beverages and food, in the first watch of the night and the last watch of the night his mind is not awake, he is lazy and indolent, not being energetic, not properly examining and giving attention to the good teachings. That he should distinguish the teachings, that his mind should enjoy cultivating the holy life, that he should be free from sleepiness and that in the right teachings he should be free from doubt—that is not possible.
“Suppose there would be a monk who guards the sense-doors, who knows his limits with beverages and food, who in the first watch of the night and the last watch of the night is awake and energetic, examining the good teachings. That he should delight in and distinguish the teachings, enjoy cultivating the holy life, be free from sleepiness and have no doubt about the teaching in his mind—that is possible.”
At that time, the Blessed One said to one monk: “You approach the monk Tissa and tell him: ‘The great teacher calls you.’”
The monk said to the Buddha: “Yes, certainly, I have received the instruction” and coming forward he paid respect at the Buddha’s feet. He approached Tissa and said: “Elder Tissa, the Blessed One calls you.” Having heard the order, Tissa approached the Blessed One, paid respect with his head at the Buddha’s feet and withdrew to stand at one side.
At that time the Blessed One said to the monk Tissa: “Tissa, is it true that when a community of many monks had gathered in the dining hall, you explicitly said this: ‘Elders, I am not able to distinguish the teachings, I do not enjoy cultivating the holy life, I much enjoy sleeping, and I have doubts about the teachings’?”
Tissa said to the Buddha: “It is true, Blessed One.”
The Buddha asked Tissa: “I will now ask you, answer as you think. What do you think? If one is not separated from lust for bodily form, not separated from desire for it, not separated from craving for it, not separated from missing it, not separated from thirst for it, T 71b and that bodily form changes and becomes otherwise, what do you think, will worry, sorrow, vexation, and pain arise?”
Tissa said to the Buddha: “Indeed, Blessed One, if one is not separated from lust for bodily form, not separated from desire for it, not separated from craving for it, not separated from missing it, not separated from thirst for it, and that bodily form changes and becomes otherwise, then worry, sorrow, vexation, and pain will truly arise. Blessed One this is true and not otherwise.”
The Buddha said to Tissa: “It is well, it is well, Tissa, this is indeed how one should explain the teaching on not being separated from lustful desire for bodily form.
“Tissa if one is not separated from lust for feeling … perception … formations … consciousness, not separated from desire for it, not separated from craving for it, not separated from missing it, not separated from thirst for it, and that consciousness changes and becomes otherwise, what do you think, will worry, sorrow, vexation, and pain arise?”
Tissa said to the Buddha: “Indeed, Blessed One, if one is not separated from lust for feeling … perception … formations … consciousness, not separated from desire for it, not separated from craving for it, not separated from missing it, not separated from thirst for it, and that consciousness changes and becomes otherwise, then worry, sorrow, vexation, and pain will truly arise. Blessed One this is true and not otherwise.”
The Buddha said to Tissa: “It is well, it is well, Tissa, this is indeed how one should explain the teaching on not being separated from lustful desire for consciousness.”
The Buddha said to Tissa: “What do you think? If one is separated from lust for bodily form, separated from desire for it, separated from craving for it, separated from missing it, separated from thirst for it, when bodily form changes and becomes otherwise, will worry, sorrow, vexation, and pain arise?”
Tissa said to the Buddha: “No, Blessed One.”
The Buddha said: “What do you think, is it in this way, not otherwise? If one is separated from lust for feeling … perception … formations … consciousness, separated from desire for it, separated from craving for it, separated from missing it, separated from thirst for it, if that consciousness changes and becomes otherwise, will worry, sorrow, vexation, and pain arise?”
Tissa said to the Buddha: “No, Blessed One. It is in this way and not otherwise.”
The Buddha said to Tissa: “It is well, it is well, Tissa. Now I shall tell you a simile, a wise person gains understanding with the help of a simile.
“It is as if two persons walk on a path together, one knows the path well and the other does not know the path. The one who does not know the path speaks to the one who knows the path in this way:
’I wish to approach a certain town, a certain village, a certain dwelling place, show me the path.’ Then the one who knows the path shows the other one the path, saying: ‘Man, you follow this way, further on you see two ways, let be the one on the left and go forward on the right. Then there is a ravine with a stream. You let it be to the right and follow the left. Then there is a forest, you let it be to the right and follow the left. Proceeding gradually in this way, you will reach a certain town.’”
The Buddha said to Tissa: “That simile is like this: The one who does not know the path stands for a foolish worldling, the one who knows the path stands for the Tathāgata, who is an arahant, fully awakened. T 71c The two paths in front is the doubt of living beings. The left path is the three unwholesome states: thoughts of lust, hatred, and malevolence. The right path is the three wholesome thoughts: thoughts of renunciation and dispassion, thoughts without hatred, and thoughts of not harming.
“Going forward on the left path is wrong view, wrong intention, wrong speech, wrong action, wrong livelihood, wrong effort, wrong mindfulness, and wrong concentration. Going forward on the right path is right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. The ravine with a stream is anger, obstruction, worry, and sadness. The forest is the five strands of sensual pleasures. The city is Nirvāṇa.”
The Buddha said to Tissa: “The Buddha, being the great teacher, has done what is to be done for his disciples. What now should be done out of thoughts of compassion and empathy, for the sake of their peace and happiness, all that he has done. Now you should do what needs to be done. At the root of a tree, in an open field, or in a cave in a mountain, gathering some grass you should sit, well giving attention with mindfulness, cultivating it without negligence. Do not later have regrets, this is my teaching to you.”
Then Tissa, hearing what the Buddha had said, was delighted and received it respectfully.
Tôi nghe như vầy:
Một thời, Phật ở tại vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ, có Tỳ-kheo tên là Đê-xá, cùng với một số đông Tỳ-kheo khác tập hợp tại nhà ăn. Tỳ-kheo Đê-xá nói với các Tỳ-kheo:
“Thưa các Tôn giả, đối với pháp tôi không thể phân biệt. Tôi không thích tu phạm hạnh nữa, chỉ thích ngủ nghỉ nhiều và nghi hoặc đối với pháp.”
Bấy giờ trong chúng có một Tỳ-kheo đến chỗ Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, rồi ngồi qua một bên, bạch Phật:
“Thế Tôn, Tỳ-kheo Đê-xá, nhân lúc chúng tăng tập hợp tại nhà ăn, đã nói lên những lời như vầy: ‘Đối với pháp tôi không thể phân biệt. Tôi không thích tu phạm hạnh nữa, chỉ thích ngủ nghỉ nhiều và nghi hoặc đối với pháp.’”
Phật bảo Tỳ-kheo:
“Tỳ-kheo Đê-xá này là kẻ ngu si, không gìn giữ các căn, ăn uống không có chừng mực; đầu đêm, cuối đêm, tâm không tỉnh thức, giải đãi biếng nhác, không nỗ lực tinh tấn, không khéo quán sát tư duy pháp thiện. Tỳ-kheo này mà đối với phân biệt pháp, tâm thích tu phạm hạnh, xa lìa mọi sự ngủ nghỉ và ở trong chánh pháp mà xa lìa mọi sự nghi hoặc, thì việc này không thể xảy ra. Nếu Tỳ-kheo giữ gìn các căn, ăn uống chừng mực; đầu đêm, cuối đêm, tỉnh thức tinh tấn, quán sát pháp lành; với Tỳ-kheo ấy, sự yêu thích pháp phân biệt, ưa tu phạm hạnh, xa lìa mọi sự ngủ nghỉ, tâm không nghi ngờ pháp, điều này có thể xảy ra.”
Bấy giờ, Thế Tôn bảo một Tỳ-kheo:
“Ngươi hãy đến nói Tỳ-kheo Đê-xá rằng Đạo Sư cho gọi.”
Tỳ-kheo bạch Phật:
“Thế Tôn, xin vâng.”
Sau khi lễ dưới chân Phật, Tỳ-kheo kia đến chỗ Đê-xá bảo rằng:
“Trưởng lão Đê-xá, Đức Thế Tôn cho gọi ông.”
Đê-xá vâng lời, đi đến chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ dưới chân Phật, rồi ngồi qua một bên. Bấy giờ, Đức Thế Tôn nói với Tỳ-kheo Đê-xá:
“Này Đê-xá, có thật ngươi cùng với nhiều Tỳ-kheo tụ tập tại nhà ăn và tuyên bố những lời như vầy: ‘Thưa các trưởng lão, đối với pháp, tôi không thể phân biệt, tôi không thích tu phạm hạnh, mà chỉ thích ngủ nghỉ nhiều và đối với pháp còn nghi hoặc’?”
Đê-xá bạch Phật:
“Đúng như vậy, bạch Thế Tôn.”
Phật hỏi Đê-xá:
“Bây giờ Ta hỏi ngươi, hãy trả lời tùy ý.
“Ý ngươi nghĩ sao? Nếu đối với sắc mà không lìa tham, không lìa dục, không lìa ái, không lìa nhớ nghĩ, không lìa khát vọng và sắc này nếu biến đổi hoặc khác đi thì ngươi nghĩ thế nào, ngươi có sanh ra buồn lo, khổ não không?”
Đê-xá bạch Phật:
“Đúng vậy, bạch Thế Tôn. Nếu đối với sắc mà chẳng lìa tham, chẳng lìa dục, chẳng lìa ái, chẳng lìa nhớ nghĩ, chẳng lìa khát vọng và sắc này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì quả thật sẽ khởi lên buồn lo, khổ não. Thế Tôn, thật như vậy, không khác.”
Phật bảo Đê-xá:
“Lành thay! Lành thay! Đê-xá, cần phải thuyết pháp như vậy, về sự không ly tham dục.
“Này Đê-xá đối với thọ, tưởng, hành, thức mà chẳng lìa tham, chẳng lìa dục, chẳng lìa ái, chẳng lìa nhớ nghĩ, chẳng lìa khát vọng và khi thức này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì ý ngươi nghĩ sao, ngươi có sanh ra buồn lo, khổ não không?”
Đê-xá bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, đúng như vậy, đối với thức mà chẳng lìa tham, chẳng lìa dục, chẳng lìa nhớ nghĩ, chẳng lìa khát vọng và khi thức này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì thật sự sẽ khởi lên buồn lo và khổ não. Bạch Thế Tôn, thật như vậy, không khác.”
Phật bảo Đê-xá:
“Lành thay! Lành thay! Đê-xá, cần phải thuyết pháp như vậy, về sự không ly tham dục đối với thức.”
Phật nói với Đê-xá:
“Ý ngươi nghĩ sao? Nếu đối với sắc mà lìa tham, lìa dục, lìa ái, lìa nhớ nghĩ, lìa khát vọng và sắc này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì có sanh ra buồn lo, khổ não không?”
Đê-xá bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, không. Thật như vậy, không khác.”
“Ý ngươi nghĩ sao? đối với thọ, tưởng, hành, thức lìa tham, lìa dục, lìa ái, lìa nhớ nghĩ, lìa khát vọng và thức này nếu biến đổi hoặc khác đi, thì có sanh ra buồn lo, khổ não không?”
Đê-xá bạch Phật:
“Bạch Thế Tôn, không. Thật như vậy, chẳng khác.”
Phật bảo Đê-xá:
“Lành thay! Lành thay! Đê-xá, bây giờ Ta sẽ nói thí dụ, người trí sẽ nhờ thí dụ mà hiểu được. Như hai người bạn cùng đi trên một con đường, một người biết rành đường, một người không rành đường. Người không biết nói với người biết như vầy: ‘Tôi muốn đến thành phố kia, thôn ấp kia, làng xóm kia, hãy chỉ đường cho tôi đến đó.’ Khi ấy, người rành đường liền chỉ đường cho người kia, nói rằng: ‘Anh đi theo con đường này và sẽ thấy hai con đường ở phía trước; bỏ bên trái đi theo lối phải tới trước, sẽ gặp hầm hố và dòng sông. Lại bỏ bên trái, theo lối phải, sẽ gặp một khu rừng. Lại bỏ bên trái, theo lối phải, cứ như vậy, từ từ tiến bước về phía trước thì sẽ đến thành kia.’”
Phật bảo Đê-xá:
“Thí dụ này như vầy: người không biết đường là ví cho kẻ phàm phu ngu si, còn người biết đường là ví cho Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Chánh Giác. Hai con đường trước là chỉ cho sự hồ nghi của chúng sanh. Con đường trái là chỉ cho ba pháp bất thiện: tham, nhuế và hại giác. Con đường bên phải là chỉ cho ba thiện giác: xuất yếu ly dục giác, bất sân giác, bất hại giác. Đi về đường bên trái là chỉ cho tà kiến, tà chí, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà phương tiện, tà niệm, tà định. Đi về đường bên phải là chỉ cho chánh kiến, chánh chí, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh phương tiện, chánh niệm, chánh định. Còn hầm hố và dòng nước là chỉ cho sân nhuế, buồn lo, che lấp. Rừng cây là chỉ cho năm công đức của dục. Thành kia là chỉ cho Niết-bàn.”
Phật bảo Đê-xá:
“Phật là vị Đạo Sư, vì các hàng Thanh văn mà những gì cần làm đã làm xong. Như nay, vì lòng thương xót nên đưa đến sự lợi ích, an vui; phận sự Ta đã làm xong. Hôm nay ngươi hãy làm những việc phải làm. Hãy đến dưới bóng cây, hoặc chỗ đất trống, hoặc trong hang núi, trải cỏ làm chỗ ngồi, khéo tư duy chánh niệm, tu tập không buông lung, chớ để tâm hối hận về sau này. Nay Ta dạy ngươi như vậy.”
Bấy giờ, Đê-xá nghe những gì Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.
Thus have I heard. At one time the Buddha was staying at Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s Park.
At that time there was a monk by the name of Tissa, who was together with a community of many monks that had gathered in the dining hall. He said to the monks: “Venerable ones, I am not distinguishing the teachings, I do not enjoy cultivating the holy life, I much enjoy sleeping and I have doubts about the teachings.”
At that time one monk who was among the community approached the Buddha, paid respect at the Buddha’s feet, withdrew to stand at one side, and said to the Buddha: “Blessed One, the monk Tissa, who was together with a community of many monks that had gathered in the dining hall, spoke like this, explicitly stating it: ‘I am not able to distinguish the teachings, I do not enjoy cultivating the holy life, I much enjoy sleeping, and I have doubts about the teachings.”
The Buddha told the monk: “The monk Tissa is a foolish person, he does not guard the sense-doors, does not know his limits with beverages and food, in the first watch of the night and the last watch of the night his mind is not awake, he is lazy and indolent, not being energetic, not properly examining and giving attention to the good teachings. That he should distinguish the teachings, that his mind should enjoy cultivating the holy life, that he should be free from sleepiness and that in the right teachings he should be free from doubt—that is not possible.
“Suppose there would be a monk who guards the sense-doors, who knows his limits with beverages and food, who in the first watch of the night and the last watch of the night is awake and energetic, examining the good teachings. That he should delight in and distinguish the teachings, enjoy cultivating the holy life, be free from sleepiness and have no doubt about the teaching in his mind—that is possible.”
At that time, the Blessed One said to one monk: “You approach the monk Tissa and tell him: ‘The great teacher calls you.’”
The monk said to the Buddha: “Yes, certainly, I have received the instruction” and coming forward he paid respect at the Buddha’s feet. He approached Tissa and said: “Elder Tissa, the Blessed One calls you.” Having heard the order, Tissa approached the Blessed One, paid respect with his head at the Buddha’s feet and withdrew to stand at one side.
At that time the Blessed One said to the monk Tissa: “Tissa, is it true that when a community of many monks had gathered in the dining hall, you explicitly said this: ‘Elders, I am not able to distinguish the teachings, I do not enjoy cultivating the holy life, I much enjoy sleeping, and I have doubts about the teachings’?”
Tissa said to the Buddha: “It is true, Blessed One.”
The Buddha asked Tissa: “I will now ask you, answer as you think. What do you think? If one is not separated from lust for bodily form, not separated from desire for it, not separated from craving for it, not separated from missing it, not separated from thirst for it, T 71b and that bodily form changes and becomes otherwise, what do you think, will worry, sorrow, vexation, and pain arise?”
Tissa said to the Buddha: “Indeed, Blessed One, if one is not separated from lust for bodily form, not separated from desire for it, not separated from craving for it, not separated from missing it, not separated from thirst for it, and that bodily form changes and becomes otherwise, then worry, sorrow, vexation, and pain will truly arise. Blessed One this is true and not otherwise.”
The Buddha said to Tissa: “It is well, it is well, Tissa, this is indeed how one should explain the teaching on not being separated from lustful desire for bodily form.
“Tissa if one is not separated from lust for feeling … perception … formations … consciousness, not separated from desire for it, not separated from craving for it, not separated from missing it, not separated from thirst for it, and that consciousness changes and becomes otherwise, what do you think, will worry, sorrow, vexation, and pain arise?”
Tissa said to the Buddha: “Indeed, Blessed One, if one is not separated from lust for feeling … perception … formations … consciousness, not separated from desire for it, not separated from craving for it, not separated from missing it, not separated from thirst for it, and that consciousness changes and becomes otherwise, then worry, sorrow, vexation, and pain will truly arise. Blessed One this is true and not otherwise.”
The Buddha said to Tissa: “It is well, it is well, Tissa, this is indeed how one should explain the teaching on not being separated from lustful desire for consciousness.”
The Buddha said to Tissa: “What do you think? If one is separated from lust for bodily form, separated from desire for it, separated from craving for it, separated from missing it, separated from thirst for it, when bodily form changes and becomes otherwise, will worry, sorrow, vexation, and pain arise?”
Tissa said to the Buddha: “No, Blessed One.”
The Buddha said: “What do you think, is it in this way, not otherwise? If one is separated from lust for feeling … perception … formations … consciousness, separated from desire for it, separated from craving for it, separated from missing it, separated from thirst for it, if that consciousness changes and becomes otherwise, will worry, sorrow, vexation, and pain arise?”
Tissa said to the Buddha: “No, Blessed One. It is in this way and not otherwise.”
The Buddha said to Tissa: “It is well, it is well, Tissa. Now I shall tell you a simile, a wise person gains understanding with the help of a simile.
“It is as if two persons walk on a path together, one knows the path well and the other does not know the path. The one who does not know the path speaks to the one who knows the path in this way:
’I wish to approach a certain town, a certain village, a certain dwelling place, show me the path.’ Then the one who knows the path shows the other one the path, saying: ‘Man, you follow this way, further on you see two ways, let be the one on the left and go forward on the right. Then there is a ravine with a stream. You let it be to the right and follow the left. Then there is a forest, you let it be to the right and follow the left. Proceeding gradually in this way, you will reach a certain town.’”
The Buddha said to Tissa: “That simile is like this: The one who does not know the path stands for a foolish worldling, the one who knows the path stands for the Tathāgata, who is an arahant, fully awakened. T 71c The two paths in front is the doubt of living beings. The left path is the three unwholesome states: thoughts of lust, hatred, and malevolence. The right path is the three wholesome thoughts: thoughts of renunciation and dispassion, thoughts without hatred, and thoughts of not harming.
“Going forward on the left path is wrong view, wrong intention, wrong speech, wrong action, wrong livelihood, wrong effort, wrong mindfulness, and wrong concentration. Going forward on the right path is right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. The ravine with a stream is anger, obstruction, worry, and sadness. The forest is the five strands of sensual pleasures. The city is Nirvāṇa.”
The Buddha said to Tissa: “The Buddha, being the great teacher, has done what is to be done for his disciples. What now should be done out of thoughts of compassion and empathy, for the sake of their peace and happiness, all that he has done. Now you should do what needs to be done. At the root of a tree, in an open field, or in a cave in a mountain, gathering some grass you should sit, well giving attention with mindfulness, cultivating it without negligence. Do not later have regrets, this is my teaching to you.”
Then Tissa, hearing what the Buddha had said, was delighted and received it respectfully.